Jetinshi sezdiń arqalaǵan júgi qandaı?

Álemdik jáne dástúrli dinder lıder­leriniń sezi alǵash ret 2003 jylǵy 23-24 qyrkúıekte elorda tórinde ótti. Sodan beri ár úsh jyl saıyn, ıaǵnı 2006, 2009, 2012, 2015 jáne 2018 jyldary uıymdastyrylǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń alty sezi ıslam, hrıstıan, ıýdaızm, býddızm, sıntoızm, daosızm jáne basqa da dástúrli dinderdiń basshylary men kórnekti ókilderiniń basyn qosty. Álemdi jaılaǵan pandemııanyń saldarynan 2021 jyly ótýge tıis aıtýly is-shara keıinge shegerilgen edi. Al bıyl qyrkúıekke belgilengen sezge álemniń 60-tan astam elinen 130-ǵa jýyq delegasııa keledi dep josparlanyp otyr.

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev: «Sezd álemdik qoǵamdastyqta keń tanylyp, qazaqstandyq syrtqy saıasattyń tanymal brendine aınaldy. Kongrestiń dinder men mádenıetter ara­syndaǵy jahandyq dıalogty il­ge­­riletýge qosqan úlesi BUU Bas Assambleıa­synyń qararlarymen erek­­she­lenedi», dep bul aýqymdy is-sha­ra­nyń Qazaqstan úshin salmaǵy men ja­ýap­tylyǵyn aıshyqtap berdi. Bı­ylǵy sez­diń basty erekshelikteriniń biri – oǵan Rım Papasy Fransısk qa­tysady dep kútilýde. Esterińizde bolsa, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Álemdik jáne dástúrli din­der sezine qatysýǵa sha­qyr­ǵan resmı hatyn ótken jyly Vatı­kanǵa sapary kezinde Senat Tóraǵasy Máýlen Áshim­baev tapsyrǵan edi.

Sondaı-aq bıylǵy onlaın konferensııa barysynda Memleket basshysy katolık shirkeýiniń basshysy Fransıskti Qazaqstanǵa shaqyr­ǵany esimizde. Áńgime barysynda Rım Papasy qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵ­­daıda álemdegi birlik pen keli­simge qol jetkizýdiń aıryqsha ma­ńyz­dy­lyǵyn atap ótip: «Biz sizderdiń el­de­rińizdiń qanshalyqty jan-jaqty jáne tatý ekenin kórip otyrmyz. Bul – tu­raqtylyqtyń negizi. Qazaqstannyń muny túsingenine qýanyshtymyz. Meniń qoldaýyma senýlerińizge ábden bolady, men sizderdiń eńbekterińizdi baǵa­laımyn», degen edi.

Rım Papasynyń dinder forýmy aıasynda elimizge sapary Qazaqstan úshin úlken mártebe ekeni sózsiz. Onyń ús­tine, búkil jahan jurtynyń nazarynda júrgen Rım Papasynyń Qazaqstanǵa arnaıy kelýi saıası salmaǵy bar oqıǵaǵa balanary taǵy bar. Sol sebepti katolık shirkeýiniń basshysy Fransısktiń elimizge sapary aldaǵy sezdiń álem elderi aldynda mańyzdy oqıǵa retinde erekshelep, eń bastysy – Qazaqstandy konfessııaaralyq kelisim men dinaralyq dıalogty ilgeriletýdiń eń utymdy alańy dep ataýǵa jol ashady.

Aldaǵy Álemdik jáne dástúrli din­der lıderleriniń sezine shaqyrylǵan qonaqtardyń biri – Patrıarh Kırıll. Orys Pravoslav Shirkeýiniń basshysyna Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń sezge shaqyrý hatyn Parlament Senatynyń Spıkeri Máýlen Áshimbaev Máskeý qalasyna jasaǵan jumys sapary kezinde tapsyrǵan edi. Osy kezdesý barysynda Asa Qasıetti Patrıarh Kırıll Qazaqstan Prezıdentine sezge qatysýǵa shaqyrǵany úshin al­ǵysyn jetkizip, elimizdiń dinaralyq dıa­logty jahandyq deńgeıde ilgeriletý jumystaryn joǵary baǵalady.

Sezdiń mańyzdylyǵyn atap ótken BUU О́rkenıetter alıansynyń joǵary ókili Mıgel Anhel Moratınos bul jıyn­dy «ornyqty jáne qaýipsiz álem qurý úshin qoǵamdaǵy dinniń rólin halyq­aralyq deńgeıde ózara talqylaý» dep baǵalaǵan edi. О́tken jyldyń qa­zan aıynda Nur-Sultanda ótken Sezd hatshylyǵynyń HIH otyrysyn­da uıymnyń joǵary ókili: «Bul bire­geı platforma saıasatkerlerge, dinı kósh­basshylarǵa, halyqaralyq, aımaq­tyq uıymdarǵa jáne barlyq múd­deli taraptarǵa polıarızasııalanǵan álemde konfessııaaralyq dıalog pen turaqty damý máselelerin ujymdyq túrde tal­qylaýǵa jaqsy múmkindik beredi. BUU-nyń О́rkenıetter alıansy VII sezd jumysyna belsendi túrde qatysady», degen pikirin ortaǵa saldy.

«Aıtýly forým elimizge naqty qandaı paıda ákelmek?» degen suraq tur­ǵysynan keler bolsaq, árıne ha­lyqaralyq is-shara Qazaqstannyń álem aldyndaǵy abyroı-bedelin ny­­ǵaıta túseri anyq. Qa­zaq jeri áý bas­tan-aq ultaralyq tatýlyq pen dinı tu­raqtylyqtyń, tole­ranttylyqtyń sımvolyna aınalǵan. Ekinshiden, kon­gresti ótkizý arqyly elimizdiń ınves­tısııalyq jáne týrıstik tartymdylyǵy arta túsedi degen úmit te joq emes. Osy turǵydan kelgende Rım Papasy Fransısktiń qazaq topyraǵyna sapary buǵan otandyq týrızm úshin de bir serpilis bolary anyq. О́ıtkeni Eýro­panyń birqatar áleýeti myqty el­deri katolısızm dinin ustanady. Al Qa­zaqstanǵa sapary aıasynda Rım Papa­synyń Dinı kóshbasshylarynyń únsiz duǵasy, keıbir dinı jetekshilermen jeke kezdesýler men Qasıetti messa – Rım Papasy Fransısktiń ýaǵyzy jos­parlanǵan. Osynyń barlyǵyn eskersek, oǵan Ortalyq Azııanyń ózinen san myń adamnyń qatysary anyq.

Dástúrge aınalǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń VII Se­ziniń bıylǵy taqyryby «Pandemııadan keıingi kezeńde adamzattyń rýhanı jáne áleý­mettik damýyndaǵy álemdik jáne dás­túrli dinder lıderleriniń róli» dep atalady. Eki jyl boıy búkil dúnıe júzin úreıde ustap kelgen pandemııa­dan keıin ótkeli otyrǵan aýqymdy forýmnyń osy máselege arnalýy da tegin emes. Álem elderin ekonomıkalyq turǵydan ǵana emes, áleýmettik-rýhanı turǵydan eseńgiretip ketken indet adam­­zattyń moraldyq qundylyǵy men dinı nanym-senimine de selkeý tú­sir­geni sózsiz. Sol sebepti  pandemııa­dan keıin alǵash ret uıymdastyrylyp otyrǵan aýqymdy jıyn eń aldymen jahan jurtynyń rýhanı qaıta qalpyna kelýine, álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń rólin keńinen talqylaýǵa qolaıly forým ekeni anyq.

Al VII Sezdiń seksııalyq otyrysta­rynyń taqyryptary retinde «Qazirgi álemdegi rýhanı jáne moraldyq qun­­dy­­lyqtardy nyǵaıtýdaǵy dind­erdiń róli», «Dinı lıderler men saıa­sat­kerlerdiń jahandyq dinaralyq dıalog pen beı­bitshilikti ilgeriletýge, ekstremızmge, radıkalızmge jáne terrorızmge, ásirese dinı negizde qarsy turýǵa qos­qan úlesi», «Áıeldiń ál-aýqat­qa jáne qo­ǵamnyń turaqty damýyna qos­qan úlesi jáne áıeldiń áleý­mettik már­te­be­sin qoldaýdaǵy dinı qoǵam­das­tyq­tar­dyń róli» sekildi seksııalyq kez­desý taqyryptary usynylyp otyr.

Sezdiń basty mańyzyna toqtalǵan Senat Tóraǵasynyń keńesshisi Bıbi­gúl Jeksenbaı dál qazirgideı alma­ǵaıyp zamanda jalpy adamzattyq qun­­dylyqtardyń devalvasııaǵa ushy­raǵan ýaqytynda úlken bir aqyldasý, keńesý alańynyń qajet ekenin alǵa tartty. «Halyqaralyq forým – álem­dik beıbitshilikti saqtaýǵa qosyp otyr­ǵan úlken ári mańyzdy qadam. Qa­zirgideı kúrdeli kezeńde álemge, eń birinshi ózi­mizdiń elge tynyshtyq pen turaqtylyq, bereke-birlik qajet. Kez kelgen dástúrli dinniń basty mıssııasy da osy – adamı qundylyqtarǵa qol jet­kizý. Sondyqtan sezdiń Qazaqstanda jáne dál qazirgideı ýaqytta ótýi, álem­­degi eń bedeldi dástúrli din jetek­shileriniń qazaq topyraǵyna aıaq basýy saıası ári rýhanı turǵydan da úlken jetistik», dedi ol.

Bıbigúl Jeksenbaı forýmnyń Qazaqstannyń beıbit ómirdi, tatýlyqty qalaıtyn el ekenin taǵy bir márte dá­­lel­­deıtin is-shara ekenin de atap ótti. Ol sonymen qatar Rım Papasy Fran­sısktiń sezge qatysatynyn resmı rastaǵanyn aıta kelip: «Rım Pa­­pasynyń ár qadamy búkil álemniń nazarynda. Onyń álemdik saıasattaǵy róli úlken. Sondyqtan Rım Papasynyń Qazaqstanǵa kelýi eldiń ımıdji úshin asa mańyzdy. Sol sebepti Qazaqstannyń aımaqtaǵy ǵana emes, búkil álem boıyn­sha tatýlyq pen turaqtylyqtyń, tole­ranttylyqtyń úlgisi retinde qa­byl­daıtynyna senim mol», dedi.

Senat Tóraǵasynyń keńesshisi qa­­zirgi tańda dúnıe júzinde saıası-eko­nomıkalyq turaqtylyqpen qatar, tatý­lyq pen beıbit ómirdi saqtap qalý asa mańyzdy máselege aınalǵanyn atap ótti. «Búginde «beıbit ómir» degen tirkes jaı sóz bolyp qabyldanbaıdy. Kez kelgen memleket, kez kelgen halyq úshin beıbit ómir, tatýlyq eń birinshi kezekke shyqty. Mańyzdy dúnıege aınaldy. Sondyqtan Rım Papasynyń kelýi, ózge dinbasylardyń jınalýy álemniń eń bas­ty suranysyna jaýap dep aıtýǵa bolady», dedi B.Jeksenbaı.

Sarapshy Qańtar oqıǵasynan keıin búkil álemde elimiz týraly túrli aq­­pa­­rattardyń taraǵanyn da aıtady. «Mun­daı aqparattar áli de ta­rap jatyr. Sondyqtan Rım Papa­sy­nyń kelýi, sez­­diń ótýi kúdigi kóbeı­gen kózqa­ras­­tardy seıiltip, Qazaq­stan­nyń ha­lyq­aralyq ımıdjin qaı­tadan turaq­tan­dyrýǵa, jaqsartýǵa ba­ǵyt­talǵan qadam dep baǵalaýǵa bolady. Elimiz ártúrli sank­sııa­larǵa ilinip ketpeýi, ın­vestısııa legi toqtap qal­maýy úshin, týrısterdiń elimizge kóbirek kelýi úshin de bul asa mańyzdy sapar», degen ol alqaly jı­yn­­­nyń elimiz úshin naqty paıdasyn tiz­belep berdi.

B.Jeksenbaı erekshe toqtalǵan taǵy bir tusy – Sezd arqyly Qazaqstannyń dástúrli ıslam dinin álemdik ári halyq­aralyq deńgeıde qorǵaıtyn negizgi alańǵa aınalyp otyrǵandyǵy. Bul jóninde ol: «Shyny kerek, qazir ıslam dinin túrli terrorızmmen, túrli teris pıǵyldaǵy uıymdarmen, sektalarmen baılanystyrǵysy keletin jaıttar óte kóp. Biraq onyń shynaıy dástúrli ıslamnan alshaq dúnıe ekenin osy Sezd arqyly taǵy bir márte dáleldep kórsete alamyz. Qazaqstannyń dástúrli ıslam kanondaryn qorǵaıtynyn álemge taǵy da pash ete alamyz. Al halqymyzdyń ustanatyn negizgi dini dástúrli ıslam bolǵandyqtan bul dinge qatysty kez kelgen suraq biz úshin óte mańyzdy», dedi. Sóz sońynda B.Jeksenbaı elimizde qanshama dástúrli dinder ómir súrip kele jatsa da eshbir dinniń bir-birine qyrǵı-qabaq tanytpaýy Qazaqstannyń ortaq bir shańyraqtyń astynda birlese tirshilik ete alatyn álemdik modelin qalyptastyra alǵanyn da erekshe aıtyp ótti. «Bul baǵytta Qazaqstannyń tájirıbesi mol. Al onyń júrip ótken joly – ózgelerge úlgi bolady. Sol sebepti de Sezdiń mańyzy joǵary, róli erekshe», dedi ol.

Qazaqstan musylmandary dinı bas­qar­masy tóraǵasynyń orynba­sary, naıb múftı Ershat Ońǵar «Sez­di uıym­dastyrýdaǵy maqsattyń biri – Islam dinin terrorızmmen baı­lanystyrýdyń qate ekenin kórsetý» deıdi. Naıb múf­tıdiń pikirinshe, bul is-shara ıslam dinin qorǵaıtyn negizgi halyqaralyq alań­dardyń birine aınaldy.

«Halyqaralyq arenada ekstremızm men terrorızmdi boldyrmaý, jat aǵymdardyń jolyn kesý jóninde jumystar talqylanyp keledi. Sondaı-aq sezd – rýhanı jáne moraldyq tár­bıeni nasıhattaýda taptyrmas qural. Ár otyrysynda qoǵamnyń moral­dyq rýhanı negizderin nyǵaıtý boıyn­sha ma­ńyzdy usynystar aıtylyp keledi. Rýhanı, moraldyq qundy­lyq­­tar qul­dyraǵan zamanda mundaı talqy­laýlar bizge óte qajet», deıdi ol.

 Aldaǵy sezdiń álemdik órkenıette alatyn orny erekshe ekenine toqtalǵan Ershat Ońǵar álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń basyn qosatyn mun­daı dıalog alańy joqtyń qasy eke­nin de aıtyp ótti.

«Islam dini Allany tanýǵa úndeı kele ózge dinderdiń oıyn qurmet etýge shaqyrady. Al qazaq – ejelden birlikti nasıhattap, yntymaqty bolýǵa úndegen halyq. Halqymyz «Birlik túbi – bereke» dep, birlik pen baýyrlastyqtyń qoǵamnyń barlyq salasynda mańyzdy ekenine mán bergen. Búginde sol ıgi dástúrdi jań­ǵyrtqan qazaq eli kóptegen ulttar men ulystardyń mekenine aınaldy. Dini men tili, salt-dástúrleri bólek bolsa da taǵdyrlary bir mekende toǵysyp, Qazaqstan atty besikte terbelgen halyq­tar dostyǵy álemge ónege bolýda», dedi sarapshy.

Al Konfessııaaralyq jáne órke­nıetaralyq dıalogty damytý jónindegi N.Nazarbaev ortalyǵynyń basqarma tór­aǵasy Bolat Sársenbaev Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sez­deriniń el astanasynda dástúrli túr­de ótýin «elimizdiń saıası bedeliniń kór­setkishi» dep baǵalaıdy. Onyń aıtýyn­sha, mundaı jıyndardyń elimizdiń astanasy Nur-Sultan qalasynda ótýi Qazaq­stannyń halyqaralyq saıasattaǵy ózin­dik rólin odan saıyn aıqyndaı túsedi.

«Dıplomatııa men syrtqy saıasatta «saıası astanalar» degen túsinik bar. Máselen, álemde qanshama memleketter men olardyń astanalary bolǵanymen, sanaýlysy ǵana osyndaı halyqaralyq kezdesýler ótetin oryn retinde tanymal. Qazirgi tańda biz Jańa Qazaqstandy qurýǵa qadam bastyq. Muny Jańa Álemdi qurýǵa degen qulshynysymyz dep bilýimiz kerek. Sebebi eski rýdı­ment­ke aınalǵan adamzat damýy men ómirine kedergi destrýktıvti qaq­ty­ǵys­­tar men janjaldardyń keleli túıin­di sheshimderin tapsaq deımiz. Al búgingideı geosaıasat pen gıbrıdti saıa­sı qu­bylystar órship turǵan sátte dıalog alańdarynyń kóptigi men bedeli biz úshin ǵana emes, búkil álem úshin mańyzdy», deıdi ol.

Al L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Aına Qabylova álemde týyndap jatqan etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qaqtyǵystar aıasynda ózara dıalogty nyǵaıtýdaǵy biregeı qazaqstandyq tájirıbe jahandyq deńgeıde suranysqa ıe ekenin alǵa tartty. «Sondyqtan elor­damyzdyń din kóshbasshylarynyń tu­raqty bas qosatyn orny men izdenetin dıa­log alańyna aınalýy kezdeısoq emes», deıdi A.Qabylova.

«Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri seziniń maqsaty – beıbitshilik, kelisim men toleranttylyqty adam bolmysynyń myzǵymas qaǵıdalary retinde bekitý, memleketter arasyndaǵy ózara syılastyq pen toleranttylyqqa qol jetkizý, adamdardyń dinı sezimderin qaqtyǵystardy, zorlyq-zombylyq pen dushpandyq áreketterdi órshitý úshin paıdalanýdan aýlaq bolý.

Sonymen qatar órkenıetaralyq, dinaralyq jáne konfessııaaralyq dıalog pen kelisim dástúrlerin nyǵaıtý men bolashaq dinaralyq sammıtterdiń ıdeologııasy men tujyrymdamasyn kelisilgen, obektıvti jáne saýatty daıyndaý baǵytynda sezdiń atqaratyn róli erekshe. Dinder arasyndaǵy jahan­dyq dıalogqa járdemdesip, ózara tú­sinistik pen syılastyqty tereń­de­tedi. Jek kó­rýshilik pen ekstremızm ıdeo­logııasyna qarsy turý retinde tó­zim­dilik pen ózara syı­lastyq máde­nıetin damytady. Álemdik jáne dás­túrli dinder kóshbasshylary sezi – dinder arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtyp, osy bıik maqsatqa qol jet­kizýge yqpal etip, rýhanı qundy­lyq­tardy il­geriletýde irgeli ról atqa­ra alady degen se­nimimiz mol», dedi taqy­ryp tóńireginde oıymen bólisken professor.

Áńgime barysynda A.Qabylova dinniń saıası jáne memlekettik prosesterge aralaspaıtynyn taǵy bir márte túıindep berdi. «О́z kezeginde memleket dinı bir­­lestikterdiń ómirine aralaspaıdy, olar­dyń áleýmettik, ǵuryptyq, tárbıelik jáne basqa da min­detterin tolyqqandy júzege asyrýy, qoǵamdyq ómirge tereń aralasýy úshin lıberaldy jaǵdaı jasaıdy», dedi sarapshy. Ol sondaı-aq, Qazaqstan halqynyń álemdik jáne dástúrli dinderdiń ozyq dástúrlerin qur­mettep, qoldap, zamanaýı zaıyrly memleket quryp kele jatqanyn atap ótti. «Qazaqstanda ártúrli dinderdiń, máde­nıetter men órkenıetterdiń beı­bit qatar ómir súrýiniń baı, tarıhı baǵa jetpes tájirıbesin jınaqtaýǵa múmkindik berilgen. Bul óz kezeginde el turǵyndarynyń basym bóliginiń uqsas qundylyq baǵdarlarynyń qalyp­tasýyna, konfessııaaralyq kelisim men ózara syılastyqtyń tolerantty atmo-sferasyn qurýǵa yqpal etti», dedi ol.

SО́Z SOŃY. Jetinshi sezdiń arqa­laǵan júgi árıne, aýyr. Álemde bolyp jatqan oqıǵalar, saıası turaqsyzdyq pen qaqtyǵystar, dúnıe júzin úreı­diń ýysynda ustaǵan pandemııa... Osynyń barlyǵy alqaly jıynnyń mańyz­dylyǵyn arttyra túseri anyq. Tek artylǵan júktiń artynda úlken jaýap­kershilik turǵanyn da esten shyǵar­maǵanymyz jón.