Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas Assambleıasy 77-sessııasynyń jalpy debatynda sóılegen sózi jarııalandy, dep habarlaıdy Egemen.kz Aqordaǵa silteme jasap.
Qurmetti Tóraǵa!
Qurmetti Bas hatshy!
Joǵary mártebeli!
Eń aldymen Kıorıoshı myrzany BUU Bas Assambleıasy 77-sessııasynyń tóraǵasy qyzmetine saılanýymen quttyqtaımyn. Biz munda – BUU shtab-páterinde adamzat úshin asa mańyzdy kezeńde bas qosyp otyrmyz. Álem geosaıası qaıshylyqtar kúsheıip kele jatqan jańa kezeńge qadam basqan sekildi.
Tártip pen jaýapkershilikke negizdelgen ári buryn qalyptasqan halyqaralyq júıeniń ornyn haos pen boljaýǵa kelmeıtin jaǵdaı basyp otyr. Tejemelik jáne tepe-teńdiktiń jahandyq júıesi beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtap qala almady. Qaýipsizdik arhıtektýrasy kelmeske ketip barady. Álemdik alpaýyttar arasyndaǵy ózara senimsizdik jyldam arta tústi. Álem jańa áskerı qaqtyǵys oshaqtarynyń qurbanyna aınaldy. Biz eki býynnan keıin alǵash ret ıadrolyq qarýdyń qoldanylý qaýpimen betpe-bet keldik.
Teketirester jasandy kedergiler men ekonomıkalyq oqshaýlanýǵa ákeledi.
Ekonomıkalyq jáne saıası sanksııalar azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý tizbegin joıyp, mıllıondaǵan adamdarǵa, ásirese qoǵamnyń osal toptaryna qaýip tóndiretin «jańa normaǵa» aınaldy.
Bul qıynshylyqtar ósip kele jatqan ınflıasııaǵa, jumys oryndaryn joǵaltýǵa jáne damýshy elderdiń álemdik ekonomıkanyń quldyraýynan úreılenýine qatysty qazirgi syn-qaterlerdi tek kúsheıte túsedi.
Bul kúızelister, túptep kelgende, klımattyń ózgerýine qarsy kúresý jáne ornyqty damýdy qoldaý jónindegi biz bárimiz kelisken jedel sharalardyń júzege asyrylýyna aıtarlyqtaı kedergi keltiredi.
Osydan 77 jyl buryn BUU-nyń negizin qalaýshy memleketter Uıymnyń Jarǵysyna halyqaralyq quqyqtyń qaǵıdattary men normalaryn engizdi. Bul erejeler osy ýaqyt aralyǵynda bizdiń qyzmetimizdi tıimdi rettep keldi.
Qazir osy ámbebap Uıymnyń negizinde qalyptasqan irgeli qaǵıdattarǵa qaıta oralý asa mańyzdy. Atap aıtqanda, biz memleketter egemendiginiń teńdigi, memleketterdiń terrıtorııalyq tutastyǵy, memleketterdiń beıbit qatar ómir súrýi sekildi bastapqy úsh qaǵıdat arasyndaǵy baılanysty qaıta zerdeleýimiz qajet. Bul úsh qaǵıdat ózara bir-birine táýeldi. Osy qaǵıdattardyń birin saqtaý qalǵan ekeýin ustanýdy bildiredi. Al olardyń birin buzý, basqa ekeýin buzǵan bolyp sanalady.
Dástúrli jáne ıadrolyq qarýsyzdanýdyń jahandyq júıesi álsiregen kezde atalǵan úsh qaǵıdatqa qaýip tónedi. Kerisinshe, úsh qaǵıdattyń túgel saqtalýy olardyń kúsheıýine yqpal etedi. Bul qaǵıdattar birge keńeıtilgen memleketaralyq yntymaqtastyqtyń kelesi úsh deńgeıine negiz bolady: sýbóńirlik, óńirlik jáne jahandyq. Bul adamzat úshin paıdaly.
BUU aıasynda bekitilgen qundylyqtar júıesi álemniń túkpir-túkpirindegi mıllıondaǵan adamǵa úmit sáýlesi bolyp qala beredi.
Biz yntymaqtastyq rýhyna negizdelgen BUU-ny basshylyqqa alyp, atalǵan qundylyqtardy batyl qorǵaýǵa tıispiz.
Basqasha aıtqanda, biz qol qýsyryp, álemniń polıarlanýyna jáne bólshektenýine kóne almaımyz. Biz ortaq muramyz ben ıgiligimizge nuqsan keltiretin batylsyzdyqqa nemese birjaqty múddege jol berýge quqymyz joq.
Kóp nársege táýekel etýge týra keledi. Osyǵan baılanysty Qazaqstan ınklıýzıvtilik, kópjaqtylyq jáne izgi nıet jolynda tıisti sýbektilerdiń bárimen yntymaqtastyq ornatýǵa daıyn.
Biz tek kúsh jumyldyra otyryp qana qazirgi zamannyń syn-qaterlerine tótep bere alatynymyzǵa senimdimin.
Ortaq maqsatymyzǵa qol jetkizý úshin biz mynadaı baǵyttarda áreket etýge tıispiz.
О́tken jyldardaǵy kóptegen jáne kóbine ózara baılanysty daǵdarystar jahandyq basqarýda aıtarlyqtaı kemshilikter bar ekenin kórsetti. Olar BUU-ny jańǵyrtý jáne reformalaý qajet ekenin aıqyndap berdi.
BUU aldaǵy syn-qaterlerge jáne týyndaıtyn múmkindikterge daıyn bolýǵa tıis. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Bas hatshynyń «Bizdiń ortaq máselemiz» atty baıandamasynda aıtylǵan usynystardy qoldaıdy.
Bizge BUU Jarǵysynyń erejelerin bekitýge, kópjaqtylyqqa tyń serpin berýge, qoldanystaǵy mindettemelerdiń júzege asyrylýyn kúsheıtýge, jańa syn-qaterlerge qatysty naqty sheshimderdi kelisýge jáne Uıymǵa múshe memleketterdiń ózara senimin qalpyna keltirýge zor múmkindik týyp tur.
Biz kelesi jyly Uıymǵa múshe memleketter mınıstrleriniń kezdesýi aıasynda ótetin konsýltasııalarǵa qatysýdy, sondaı-aq 2024 jyly Bolashaq sammıtin asyǵa kútemiz.
Biz jahandyq syn-qaterler men daǵdarystarǵa qarsy qabyldanatyn qarapaıym is-sharalardan olardy boldyrmaýǵa jáne sapaly boljaýǵa, sondaı-aq saıası baǵyttardy strategııalyq josparlaý jáne ázirleý aıasyndaǵy baǵalaý ádisterimizdi jumyldyrýǵa kóshýimiz kerek.
Qazaqstan 30 jyl buryn dál osy maqsatpen Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jóninde keńes (AО́SShK) qurýdy usyndy.
Jańa syn-tegeýrinder men qaýip-qaterlerge baılanysty aldaǵy qazan aıynda araaǵaıyndyq pen bitimgerlikke atsalysý maqsatynda ótetin Sammıtte AО́SShK tolyqqandy halyqaralyq uıymǵa aınalady dep úmittenemiz.
2030 jylǵa deıin segiz-aq jyl qaldy. Osyǵan deıin Ornyqty damý maqsattaryna qol jetkizýge COVID-19 pandemııasy, «úsh álemdik daǵdarys» (klımattyń ózgerýi, bıoalýantúrliliktiń joǵalýy jáne qorshaǵan ortanyń lastanýy), sondaı-aq dúnıeniń ár buryshyndaǵy qaqtyǵys oshaqtary kedergi keltirdi. Kesh bolmaı turǵanda burynǵy damý soqpaǵyna túsýimiz kerek.
Bizdiń negizgi basymdyǵymyz - yqtımal turaqsyzdyqqa qarsy turýǵa qabilettilik, sondaı-aq ornyqty, teńgerimdi jáne ınklıýzıvti túrde qaıta qalypqa kelýdi qamtamasyz etý.
Osylaısha, Shyǵys pen Batys arasynda ashyq dıalog júrgizý qajet, sondaı-aq ózara senim men kópjaqty yntymaqtastyq qaǵıdattaryna negizdelgen qaýipsizdiktiń jańa jahandyq paradıgmasyn ornatý kerek.
Qazirgi daǵdarys jaǵdaıy men geosaıası teketiresterdiń kúsheıýin eskere otyryp, BUU aıasynda halyqaralyq shıelenisti báseńdetý jáne qaqtyǵystardy boldyrmaý jumystaryn júrgizý qajet.
Buǵan deıin Qazaqstan ıadrolyq qarý synaqtarynan kóp zardap shekti. Sondyqtan ıadrolyq derjavalar arasyndaǵy teketirestiń kúsheıý qaýpin jaqsy túsinemiz.
Osyǵan oraı ıadrolyq qarýsyzdaný Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń mańyzdy qyryna aınaldy. Biz ıadrolyq qarýdan azat álem qurý jolyndaǵy kúresimizdi jalǵastyra beremiz.
Bul saladaǵy keıbir jetistikterge qaramastan, ókinishke qaraı, jalpy ahýal jaqsy emes. Iаdrolyq derjavalar arasynda kúsheıip kele jatqan báseke men teketires bizdi alańdatady.
Sondaı-aq biz Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń jalpy konferensııasy aıasynda ilgerileý joq ekenine alańdaımyz.
Aldymyzda qarýsyzdaný jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy jańa mehanızmderdi ázirleý jóninde asa kúrdeli mindet tur.
Sonymen qatar COVID-19 pandemııasy bıologııalyq qaýip-qaterlerdi basqarýǵa jáne azaıtýǵa baǵyttalǵan shuǵyl sharalar qabyldaý qajet ekenin aıqyndap berdi.
Halyqaralyq yntymaqtastyq úshin arnaıy ınstıtýt nemese organ qurýǵa eshqandaı shara qabyldamaı, 50 jyldan beri bıologııalyq qarý týraly Konvensııanyń erejelerin áli de ustanýymyz bizdi alańdatýy kerek.
Osyǵan oraı buǵan deıin usynǵan Bıologııalyq qaýipsizdik jóninde halyqaralyq agenttik qurý týraly bastamamdy qaıta eske salǵym keledi.
Halyqaralyq qaýipsizdikke tóngen qaýippen qatar klımattyń ózgerý problemasy da aýqymdy halyqaralyq yntymaqtastyq pen nıettestikti qajet etedi.
Búkil álem halqy aýa raıy men qorshaǵan ortanyń ózgerýine baılanysty týyndaǵan qatermen betpe-bet kelip otyr.
Eger jaǵdaıdy jaqsartqymyz kelse, jyldam iske kóshýimiz qajet.
Kópshiligimiz qazirdiń ózinde bul baǵytta batyl qadamdar jasadyq. Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı elimizdiń energetıka sektorynyń munaı men gazǵa táýeldiliginen kómirteginen beıtarap ekonomıkaǵa tolyq kóshirý mindetin aldy.
Ǵalamsharymyzdy qutqarý úshin buryn-sońdy bolmaǵan kólemde ınvestısııa qajet. Biraq klımattyń ózgerýine qarsy kúres damý nemese jańǵyrý prosesiniń esebinen júrgizilmeýi kerek.
Sondyqtan osy jyly ótetin COP27 klımattyq konferensııasynda Uıymǵa múshe memleketter, sondaı-aq jahandyq bıznes-qoǵamdastyq klımatqa qatysty qarjylandyrý jónindegi óz mindettemelerin taǵy da ulǵaıta túsýi kerek.
Bul másele azyq-túlik qaýipsizdigi salasyndaǵy jahandyq daǵdaryspen tikeleı baılanysty. Astyq óndirýden álemde jetinshi orynda turǵan meniń elim – Ortalyq Azııadaǵy astyq qory eń mol memleket. Biz jahandyq azyq-túlik tapshylyǵymen kúresý úshin osy aýyl sharýashylyǵy áleýetin paıdalanýǵa daıynbyz.
Qazaqstan aldaǵy ýaqytta da astyq pen basqa da áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderiniń senimdi jetkizýshisi bolyp qala beredi. Sondaı-aq biz Qazaqstanda ornalasqan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymymen, sondaı-aq BUU agenttikterimen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa nıettimiz.
Bul turǵyda azyq-túlik pen tyńaıtqyshtardy barlyq sanksııalar men shekteýlerden bosatý asa mańyzdy.
Qazirgi ekonomıkalyq jáne áleýmettik qıynshylyqtar ujymdyq kúsh-jigerdiń jumylýyn qajet etetinin qaıtalap aıtqym keledi.
2030 jylǵy deıingi kún tártibine qatysty ustanymymyz bizdiń ulttyq jáne jahandyq máselemizdiń ajyramas bóligi bolyp qala beredi.
Onyń ústine jahandyq ekonomıkany qalpyna keltirý úshin ádil saýda rejımderi asa mańyzdy.
Osy rette Qazaqstannyń tóraǵalyǵymen ótken Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe memleketter mınıstrleriniń 12-konferensııasynda qabyldanǵan syndarly sheshimderdi erekshe atap ótkim keledi.
Sonymen qatar qazirgi geosaıası jaǵdaı senimdi ári ártaraptandyrylǵan jahandyq tranzıttik jáne kólik ınfraqurylymynyń mańyzdy ekenin kórsetedi.
Bul jaǵdaı bizdiń óńirimizde de baıqalady. Qazaqstan – teńizge shyǵatyn joly joq eń iri memleket jáne Azııa men Eýropa arasyndaǵy mańyzdy qurlyq dálizine ıe.
Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyna nemese «Orta dálizge» tyń serpin berildi. Aldaǵy jyldary biz Qazaqstan arqyly júk tasymalynyń aıtarlyqtaı arta túsetinine senimdimiz.
Biz Kaspıı teńiziniń beıbitshilik pen jańa múmkindikter teńizi retindegi pozısııasyn qamtamasyz etýimiz kerek.
Aldaǵy aılarda Qazaqstan saýda jáne jetkizý tizbeginiń isten shyǵýy saldarynan týyndaıtyn energııaǵa jáne mańyzdy shıkizatqa qoljetimdiliktiń shektelýin azaıtýǵa kómektesedi.
Uzaq merzimdi perspektıvada biz jasyl sýtegi men jańartylatyn energııa kózderine erekshe nazar aýdara otyryp, energııa kózderin ártaraptandyrýǵa umtylamyz.
Ortalyq Azııa týraly aıtar bolsaq, biz onyń qazirdiń ózinde halyqaralyq yntymaqtastyq úshin mol múmkindikteri bar aımaq ekenin este ustaýymyz kerek.
Ortalyq Azııadaǵy áriptesterimizben birge aımaqty odan ári damytý maqsatynda ózara saıası is-áreketti nyǵaıtýǵa jáne ekonomıkalyq baılanystardy tereńdetýge nıettimiz.
Biz tatý kórshilik qarym-qatynastardy saqtaýǵa jáne yntymaqtastyqty ártaraptandyrýǵa beıildimiz.
Bul senim bizdiń mańyzdy tabıǵı jáne aýyl sharýashylyǵy resýrstarymyzǵa, adamı kapıtalǵa jáne tranzıttik áleýetimizge negizdelgen. Biz – Shyǵys pen Batystyń, Ońtústik pen Soltústiktiń arasyndaǵy aralyq naryqpyz.
Biz klımattyń ózgerýi, Aral teńizi, sý resýrstaryn utymdy paıdalaný, shekarany delımıtasııalaý, ekstremızmge qarsy kúres jáne aımaqishilik saýdany keńeıtý máselelerin qamtıtyn óńirlik kún tártibindegi máselelerdi sheshý úshin barlyq múddeli taraptarmen birlesken jumystardy jalǵastyrýǵa nıettimiz.
Sondyqtan Almaty qalasynda BUU-nyń Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý maqsaty jónindegi aımaqtyq ortalyǵyn ashý mańyzdy dep esepteımiz.
Qazaqstan Aýǵanstannyń bolashaǵyn kórshi eldermen beıbit qarym-qatynasta bolatyn shynaıy táýelsiz, beıtarap, birtutas, damyǵan memleket retinde kórgisi keledi.
Sondyqtan asa mańyzdy gýmanıtarlyq kómek kórsete otyryp, osy elde memlekettilik qalyptasýynyń kúrdeli prosesin qoldaımyz.
Qurmetti áriptester!
Qazaqstan Prezıdenti retindegi ustanymym – árbir azamat teń múmkindikterge ıe ári quqyǵy qorǵalǵan Ádiletti Qazaqstandy qurý.
Meniń elimde ádildik saltanat qurýy kerek. Zań men tártip qoǵamymyzdyń negizi bolady.
Bul joldyń eń mańyzdy bóligi – transformasııalyq saıası reformalar.
Aldaǵy aılarda Qazaqstanda prezıdent jáne parlament saılaýy ótedi. Men Prezıdent ókilettigin jeti jyldyq bir merzimmen shekteýdi usyndym. Bul – Qazaqstanda demokratııany damytýdaǵy naǵyz serpilis.
Osy rette «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» degen meniń formýlamdy qatań ustanamyz. Bul formýla Qazaqstannyń ulttyq múddelerine tolyq sáıkes keletinine senimdimin.
Sonymen qatar ekonomıkany monopolııadan aryltýdy kózdep otyrmyz.
Biz qoǵamnyń eń aýqatty bóligin Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa, sondaı-aq ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jáne adam kapıtalyna ınvestısııany arttyrýǵa qatystyrý sharalaryn jasap jatyrmyz.
Jaqynda balalarǵa arnalǵan Ulttyq qor qurý týraly bastama kóterdim. 2024 jyldan bastap Ulttyq ál-aýqat qorynyń ınvestısııalyq kirisiniń 50 paıyzy kámelettik jasqa tolǵanǵa deıin balalardyń arnaıy jınaq shottaryna aýdarylady. Bul qarajatty bilim alýǵa nemese turǵyn úı satyp alýǵa jumsaýǵa bolady.
Qazir «Qazaqstan halqyna» arnaıy jeke qaıyrymdylyq qory da qarapaıym azamattarǵa densaýlyq, bilim, áleýmettik qamsyzdandyrý máselelerinde kómek kórsetip keledi.
Áıelderdiń quqyǵyn odan ári keńeıtýdi jáne olardyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik ómirge qatysýyn qamtamasyz etý – bizdiń maqsatymyz.
Jan-jaqty ulttyq qaıta qurý ońaı prosess emes, bul jolda aldymyzdan belgili bir dárejede qıyndyqtar kezdesedi.
Eger biz Qazaqstan azamattarynyń úmitin aqtaǵymyz kelse, bul strategııalyq joldan aınymaımyz!
Keıingi úsh jylda biz reformalardyń tórt toptamasyn iske asyrý arqyly eleýli ózgerister jasadyq.
Mysaly, Parlament qabyldaǵan jańa zańdar saıası partııalardy tirkeýdi jeńildetip, saıası uıymdardyń Parlamentke ótý shegin 7 paıyzdan 5 paıyzǵa deıin qysqartty.
Azamattardyń memlekettik basqarýǵa aralasýyna múmkindikti keńeıtý úshin partııalyq saılaý tizimderindegi áıelder men jastarǵa mindetti 30 paıyzdyq kvota qarastyrylǵan.
Jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń jaýapkershiligin arttyrý úshin jergilikti ákimderdi tikeleı saılaý engizildi.
Qoǵam men bılik arasyndaǵy ashyqtyq mádenıetin damytý úshin biz beıbit jıyndar týraly zańǵa ózgertýler engizdik. Endi jıyndar ótkizý úshin memlekettik organdardyń kelisimi qajet emes.
Qazaqstan adam ómirine jáne adamnyń qadir-qasıetine jalpyǵa birdeı tanylǵan quqyqtary aıasynda halyqaralyq mindettemelerge sáıkes ólim jazasyn alyp tastady.
Ádiletti Qazaqstan bizdiń kópultty jáne kópkonfessııaly yntymaǵymyzǵa negizdelgen. Biz «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdasyn qatań ustana beremiz.
О́tken aptada Qazaqstanda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VII sezi tabysty ótti.
Sezde dinı toleranttyqtyń, dıalog pen máselelerdi beıbit jolmen sheshýdiń mańyzdy ekeni taǵy da aıtyldy. Biz qajet bolǵan jaǵdaıda araǵaıyn bolýǵa jáne dıalog alańdaryn usynýǵa daıynbyz.
Qurmetti dostar!
Bıyl Qazaqstan men BUU arasyndaǵy seriktestikke 30 jyl tolady.
Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýy men nyǵaıýyna BUU zor úles qosty.
Osy aralyqta biz EKOSOS pen Adam quqyqtary jónindegi keńesten bastap Qaýipsizdik Keńesine deıingi Uıymnyń barlyq negizgi organdarynda BUU Jarǵysynda belgilengen maqsattarǵa qol jetkizý úshin jumys istedik.
Bolashaq urpaq ıgiligi úshin jaýapty basshylyqqa mundaı qajettilik buryn-sońdy bolmaǵan.
О́tkendi eske alý bizden bolashaǵymyz úshin jaýapkershilikti talap etedi.
Sizdermen birge biz qaýipsiz, ornyqty jáne damyǵan jahandyq qoǵam qurý jolynda bar kúsh-jigerimizdi aıamaımyz.
Raqmet!