Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵat parki ekologııalyq, tarıhı-ǵylymı, sondaı-aq, estetıkalyq tabıǵat baılyqtaryn qalpyna keltirý jáne olardy saqtaý maqsatynda uıymdastyrylǵan. Qazaqstan Úkimetiniń 2004 jylǵy 23 aqpandaǵy buıryǵymen qurylǵan bul parktiń aýmaǵy alǵashynda 93150 gektar bolatyn. Keıin, ıaǵnı 2009 jyly park aýmaǵy keńeıtilip, memlekettik jer qory esebinen 32900 gektar jer qosyldy. Qazirgi kezde parktiń jalpy aýmaǵy 127050 gektardy quraıdy. Parkke óziniń tabıǵı erekshelikterine baılanysty respýblıkalyq mańyzy bar tabıǵat qorǵaý jáne ǵylymı jumystar júrgiziletin mekeme mártebesi berilgen.
Eren toǵaıy
Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵat parki Almaty oblysynyń úsh aýdany – Raıymbek, Uıǵyr jáne Eńbekshiqazaq aýdandarynyń aýmaǵynda ornalasqan. Ulttyq parkte ósetin ósimdikter álemi men onda tirshilik etetin janýarlar dúnıesiniń ornalasý erekshelikterine qaraı park aýmaǵy birneshe bólikke, naqtyraq aıtqanda, birneshe ýchaskege bólingen. Sonyń biri – Sharyn eren toǵaıy. Toǵaı erekshe qorǵalatyn respýblıkalyq mańyzdaǵy tabıǵat eskertkishi bolyp tabylady. Onyń jalpy aýmaǵy 5014 gektar jerdi alyp jatyr. Osy aýmaqtyń 2315 gektarynda aǵash túrleri ósedi. Al álemde óte sırek kezdesetin eren aǵashy ósip-ónetin alqap 1015 gektardy quraıdy.
«Sharyn ereni» degen atpen kópshilikke belgili soǵdy ereni ylǵaldy jerdi unatady, qunarly topyraqta jaqsy ósip-jetiledi, sondaı-aq, ol aǵash túrleriniń maıly tuqymyna jatady. Ulttyq parktiń ózgeshe bir sımvolyna aınalǵan bul eren aǵashy óziniń uzaq jasaıtyndyǵymen de erekshelenedi. Ǵalym mamandardyń derekterine qaraǵanda, ónip shyqqanyna 30 jyldaı bolǵan erenniń bıiktigi 25-30 metrge deıin jetedi. Uzaq jasaıtyndyǵy sonshalyq, ol úsh ǵasyrdan astam ýaqyt boıy japyraq jaıyp, tabıǵı reńkin joǵaltpaıdy. Onyń butaq jiberý kezeńi 40-60 jylǵa sozylady, tamyr júıesi asa qýatty bolyp keledi. Tamyry topyraq qabatynan ótip, jerasty sýyna deıin jetedi.
– Park aýmaǵyndaǵy ormannyń negizgi tegi taza eren aǵashynyń alqaby bolyp tabylady, – dedi Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵat parkiniń dırektory Elnur Ahmetov bizben áńgimesinde. – Onyń fıtosenozy ormannyń 35 paıyzyn quraıdy. Olar negizinen Sharyn ózeniniń boıynda ósedi. Al ekinshi terassada shólge shydamdy sekseýil men jyńǵyl tektes ósimdikter ósedi.
Eren aǵashy men sekseýil, jyńǵyl, basqa da ósimdikter álemi birlesip, japyraq jaıǵan jaz ben kúz maýsymynda tóńirekti erekshe bir kóriniske bóleıdi. Keremet orta qalyptastyrady eken. Eren toǵaıynyń aınalasynda torańǵy da jıi ushyrasady. Park dırektorynyń aıtýynsha, torańǵy soǵdy erenimen birge poleogen zamanynan beri saqtalyp kele jatqan kórinedi. Bul eki aǵash túri de Qyzyl kitapqa engizilgen. Toǵaıda, sondaı-aq, Qyzyl kitapqa engizilgen japyraqty-butaly ári sándi bolyp keletin ushqaty da kóptep kezdesedi. Bul ósimdikterdiń jıdekterin osynda mekendeıtin ańdar men qustar qorek retinde paıdalanady.
Sharyn eren toǵaıynda eki-úsh ǵasyr jasaǵan, jeti-segiz adamnyń qushaǵy áreń jetetin alyp eren aǵashtaryn da kezdestirýge bolady. Olar birinshi terassada ǵana tabıǵı túrde ósedi. Al ekinshi terassada soǵdy ereni turaqty sýarý arqyly qoldan ósiriledi. Ondaǵy maqsat – álemde óte sırek kezdesetin eren toǵaıyn tabıǵı túrde saqtap qalý. Bul jumystar 1970-1980 jyldary júzege asyrylypty. Qoldan otyrǵyzylǵan sol eren aǵashtary búginde bir-birimen boı talastyra ósýimen qatar, óziniń symbattylyǵymen de tabıǵı orman tynyshtyǵynyń saqshysy bolyp turǵandaı áser qaldyrady.
– Osy eren toǵaıynda sırek kezdesetin qolańtas, jylanshy qyran, qara degelek, ıtelgi, úki, jurtshy, ortaazııalyq baqa, shubar batbat kesirtkisi sekildi qustar men jándikter de mekendeıdi, – dedi Elnur Ahmetov áńgime barysynda. – Orman-toǵaıdy, ondaǵy janýarlar men qustardy qorǵaýdyń rejimi bekitilgen. Munda uıymdastyrylmaǵan týrısterdiń kelýine shekteý qoıylǵan. Toǵaı ishindegi aǵashtardy kesýge jáne onda mal jaıýǵa tyıym salynǵan. О́ıtkeni, Sharyn eren toǵaıy ulttyq park aýmaǵyndaǵy erekshe qorǵaýǵa alynǵan mańyzdy jerlerdiń biri bolyp esepteledi.
Sharyn shatqaly
Sharyn shatqalyna joly túsip, ondaǵy tabıǵat salǵan keremetterge kýá bolǵan adamnyń kóz aldyna sol kórinister jıi keletini anyq. Dálirek aıtsaq, shatqaldaǵy tabıǵat eskertkishterin kórgen de armanda, kórmegen de armanda! О́ıtkeni, onda tas aralas bıik jartastar, kóne dáýirdegi janýarlardyń tasqa aınalǵan qaldyqtary, paleontologııalyq qazbalar jetip artylady. Shatqalda, sondaı-aq, ósimdikter men janýarlar túrleri molynan kezdesedi.
Shatqal respýblıkalyq mańyzy bar, erekshe qorǵalatyn aýmaq sanalady. Ári ol Qazaqstan Úkimetiniń sheshimimen jasalǵan ekologııalyq jáne ǵylymı qundylyqtar kóp kezdesetin jer qyrtystarynyń tizimine engizilgen. Sharyn shatqaly túrli pishindegi qamaldar men qorǵandar tárizdes jer bederiniń gemorfologııalyq nysandaryna jatady. Sonymen qatar, shatqaldyń qos qaptaly neshe túrli tabıǵat eskertkishterine tolyp turǵandyqtan, bul jer elimizde saıahatshylar men týrısterdi erekshe qyzyqtyratyn birden-bir oryn bolyp tabylady. О́ıtkeni, qamaldary men qorǵandary jetip-artylatyn osyndaı shatqaldar álemde eki-aq jerde kezdesedi. Biri – AQSh-tyń Arızona shtatynda, ekinshisi – Qazaqstannyń Almaty oblysynda.
Tabıǵat syıy – ǵajaıyp eskertkishterdi teledıdar men sýretterden kórý bir basqa, al ony týrıst retinde arnaıy kelip kórý múlde bólek. Sharyn shatqalyna atbasyn buryp, ondaǵy bıik qorǵan-qamaldardy, ózge de dúnıelerdi tamashalaýyńyzǵa ábden bolady. О́kinbeısiz. Almaty qalasynan onsha qashyq emes, 200 shaqyrymdaı jerde. Halyqaralyq Almaty – Qaljat avtokólik joly birer saǵatta jetkizedi.
Úlken Buǵyty
Bul ýchaske Buǵyty taýynyń soltústik-shyǵys bóligin alyp jatyr. Ol soltústiginde Ile ózenimen, shyǵysynda Sharyn ózenimen, batysynda Shelek ózenimen, ońtústiginde Sógeti alabymen shektesedi. Onyń jer bederin negizinen erozııalyq-tektonıkalyq tizbekterden turatyn monolıtti taý silemderi quraıdy. Park aýmaǵyna kiretin Úlken Buǵyty taýynyń eń bıik jeri teńiz deńgeıinen 1818 metr bolady.
Biraz jyldardan beri qurǵaq ári shóleıt bolyp keletin parktiń osy bóligine sheteldik natýralıster erekshe nazar aýdara bastady. Sebebi, onda shól dalaǵa beıimdelgen ósimdik túrleri molynan kezdesedi. Olardyń túrleriniń jalpy sany alpystan asady. Bulardyń jartysyna jýyǵy sırek kezdesetin ósimdikter qataryna jatady. Osy ósimdikterdiń ishinde elimizdiń Qyzyl kitabyna engen, erekshe qorǵaýdy qajet etetinderi de bar. Mysaly, qylqan japyraqty qazjýa, Krasnov yrǵaıy, kópsabaqty tutasjapyraq, Býnge qoıanjapyraǵy, taǵy basqalar.
Úlken Buǵyty aýmaǵyndaǵy aǵash butalarynda uıa salyp, balapan órbitetin qos qanattylar da az emes. Arasynda kópshiligimiz ózin kórmek turmaq, atyn estimegen qus túrleri de bar. Jamansary, sur shybynshy, emenmuryn, úlken quralaı qus... Bul ýchaskede, sondaı-aq, «otyryqshylar» tobyna jatatyn qustardyń 26 túri – búrkit, saqaltaı, ıtelgi, bıdaıyq, kekilik, kók kepter, qulaqty úki, aq qanatty toqyldaq, múıizdi boztorǵaı, shatqal órmelegish jáne basqa qosqanattylar mekendeıdi. Sonymen qatar, bul jer Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna tirkelgen sur qur men qarabaýyr qurdyń da sońǵy mekeni sanalady.
– Ulttyq park aýmaǵynda sút qorektilerdiń 32 túri mekendeıdi, – dedi park dırektory Elnur Ahmetov. – Mysaly, tuıaqtylar tobyna jatatyn qaban, sibir eligi, sibir taýeshkisi, qaraquıryq, jyrtqysh ańdardan – qasqyr, túlki, qarsaq, dala kúzeni, borsyq, aqqalaq. Park aýmaǵy osy ańdardyń turaqty mekenine aınalǵan. Sońǵy jeti-segiz jyldyń ishinde olardyń sany edáýir kóbeıe tústi. Bul, birinshiden, memleket tarapynan tabıǵat baılyqtaryn qorǵaýǵa degen shynaıy qamqorlyqtyń, ekinshiden, bizdiń ınspektorlarymyzdyń óz mindetterine úlken jaýapkershilikpen qarap kele jatqandyǵynyń nátıjesi dep aıtýymyzǵa bolady.
Týrıstik baǵyttar
Sharyn memlekettik ulttyq parki ósimdikter men qustarǵa, jan-janýarlarǵa óte baı. Munda ósimdikterdiń 985 túri, sútqorektilerdiń – 32, qustardyń – 130, baýyrymen jorǵalaýshylardyń – 18, qosmekendilerdiń 4 túri ósedi jáne tirshilik etedi. Parkte jalpy kólemi úsh gektar bolatyn tuqymbaq bar. Onda negizinen sándik aǵashty-butaly bolyp keletin ósimdikter – emen, bozarsha, terek, taljańǵaq, qaraǵaı, aqqaıyń, sıvers almasy, jóke, kógildir shyrsha sııaqty ósimdikterdiń kóshetteri ósiriledi. Tuqymbaq aýmaqty kógaldandyrý jáne orman-toǵaıdy kóshettermen qamtamasyz etý úshin qajet.
Búginde elimizde týrızm ındýstrııasyn damytýǵa erekshe nazar aýdarylyp keledi. Bul jaǵynan Sharyn ulttyq parki de syrt qalyp jatqan joq. Týrısterdi kóptep tartý maqsatynda parktiń ınfraqurylymy burynǵyǵa qaraǵanda edáýir jaqsara tústi. Jalpy qashyqtyǵy 50 shaqyrymdy quraıtyn úsh týrıstik baǵyt ashyldy, olarǵa jetkizetin avtokólik joldary talapqa saı jóndeýden ótkizildi. Birinshi baǵyt boıynsha týrıster Sharyn eren toǵaıyna baryp, ondaǵy birneshe ǵasyrlyq soǵdy ereni tabıǵat eskertkishimen tanysa alady. Ekinshi baǵyt – zırattar men qorǵandarǵa aparady. Onda týrıster osy ólkeniń ortaǵasyrlyq tarıhyna kýá bolady. Al úshinshi baǵyt – joǵaryda toqtalyp ótken Sharyn shatqaly.
– Týrısterdiń park aýmaǵyndaǵy tarıhı jerlerdi tamashalaýlaryna, oıdaǵydaı dem alýlaryna qajetti jaǵdaılar jasalǵan, – dedi Elnur Ahmetov. – Olarǵa 42 tósektik eki qonaq úı qyzmet kórsetedi. Kólikter qoıylatyn avtoturaq bar. Jyl ótken saıyn kelýshiler qatary kóbeıip keledi. Týrıster men saıahatshylar arasynda alys-jaqyn shetelderden arnaıy kelgender de kezdesedi. Bizdiń eń basty mindetimiz – ósimdikter álemi men janýarlar dúnıesin, sondaı-aq, qaıtalanbas tabıǵat eskertkishterin qorǵaý. Park ujymy osy údeden shyǵyp keledi.
Ulttyq parkte 46 adam eńbek etedi. Olardyń 16-sy memlekettik ınspektorlar. Barlyǵy qajetti baılanys quraldarymen, tabeldi qarýlarmen, kóliktermen, taǵy basqa da tehnıka túrlerimen tolyq qamtamasyz etilgen. Erekshe atap óterligi, park qurylǵaly beri munda tilsiz jaý – órtke birde-bir ret jol berilmedi. Bul memlekettik ınspektorlardyń óz isterine jaýapkershilikpen qaraıtynyn, kez kelgen máselede qyraǵylyq tanytatynyn kórsetedi.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy,
Uıǵyr aýdany.