Igor ShÝVALOV: Biz Nursultan Nazarbaevtyń saıası danalyǵyna tań qalamyz

Reseı Federasııasy Úkimeti Tóraǵasynyń birinshi orynbasary I.I.Shývalovpen suhbat – Qurmetti Igor Ivan­o­vıch! Osy kún­der­­de ju­mysy­ńyz­­­dyń erek­she qaý­yrt ekenin bilgendikten de suh­batqa kelisim ber­genińiz úshin alǵysymdy aıta­myn. Aı­dyń aıaǵynda Eýra­­zııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly Shartqa qol qoıa­dy dep kútilip otyr. Siz 2010 jyldyń qańtarynan beri Eko­­nomıka­lyq damý men ın­te­grasııa jónindegi bir­lesken úkimettik komıssııany bas­­qaryp kelesiz, Shart joba­syn daıyndaýǵa tikeleı qatys­qansyz. Áńgimemizdiń ba­synda jalpy álemdegi, so­nyń ishinde keńesten keıingi keńistiktegi ın­te­grasııalyq úderisterdiń mán-mańyzy týraly ne aıtar edińiz? – TMD keńistigindegi ın­te­grasııalyq birlestikterdiń jumys tájirıbesi yqpaldastyq áleýetin ekonomıkalyq damýdyń eleýli faktory retinde qarastyrýǵa múm­kindik beredi. Qazirgi tańda TMD sheńberinde ıntegrasııanyń eki arnasy damyp jatqan sııaqty. Olardyń birinshisi – búkil TMD kóleminde kópqyrly erkin saýda aımaǵynyń negizinde yntymaqtastyqty naq­ty tereńdetý, ekinshisi – ınte­gra­sııany Keden odaǵy men Bir­tutas ekonomıkalyq keńistik tú­rinde údemeli damytýdyń óze­gin qalyptastyrý, bara-bara bul úderiske qatysýshylardyń quramyn basqa da múddeles el­derdiń esebinen keńeıtý. Mundaı kózqaras ártúrli jyl­damdyqtaǵy nemese ártúrli deń­geıdegi ıntegrasııa degen ataý aldy. Ol ıntegrasııany tereńdetý baǵytynda alǵa jyljýǵa daıyn elderdiń ozyq pishimderiniń damýyn birte-birte Dostastyq memleketteriniń basqalaryna da taratýǵa múmkindik beredi. Teginde, «keńeıtilgen» trektiń negizgi jetistigi taýarlarmen ózara saýda jasaýdaǵy kedergilerdi joıý maqsatymen tolyqqandy jáne kópqyrly erkin saýdanyń aımaǵyn (búginde oǵan TMD-ǵa múshe 9 memleket kiredi) qurý bolyp tabylady. Osy arqyly biz Dostastyqtyń jalpy pishiminde qazirdiń ózinde óz sheshimin Reseıdiń, Belorýssııanyń jáne Qazaqstannyń ıntegrasııalyq birlestiginde tapqan máseleler men problemalarǵa jaqyndap kelemiz, onda erkin saýda qarym-qatynastaryn ustanýmen qatar ekonomıkalyq ózara keń is-qımyl júzege asyrylady da, is tártibiniń ortaq qaǵıdalary qalyptasady. Saýda statıstıkasy bul ju­mys­tyń naqty nátıjelerin kór­setip otyr. О́tken 2013 jyl jalpy­álemdik jaǵymsyz úrdisterdiń kesirinen az ındıkatıvti boldy, alaıda, 3 jyldyq kezeńniń qorytyndysy boıynsha biz Keden odaǵyna múshe elderdiń ózara saýdasy ekonomıkalyq turǵydan qolaıly jyldarda tabysty órkendeıdi, sonymen birge, qolaısyz jyldarda azaımaıdy dep qorytyndy jasaı alamyz. – Keńesten keıingi keńis­tik­tegi tolyqqandy eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasy Nursultan Nazarbaevqa tıesili ekendigi belgili. Qazaqstan Prezıdenti táýelsizdikke qol jetken al­ǵash­qy jyldardyń ózinde oqshaý­laný saıasaty tyǵyryqqa ti­reıtinin basyn ashyp aıtqan edi. Bizdiń memleketimizdiń basshysy Eýrazııalyq odaq ıdeıa­syn alǵash ret 1994 jylǵy naý­ryzda Máskeý memlekettik ýnı­versıtetinde jarııa etken. «Eýrazııalyq odaq ıdeıasyn oılastyra otyryp, men bul on shaqty jyldyń ishinde bite qoıatyn sharýa emestigin bil­genmin», deıdi Nursultan Ábish­uly. Sonyń ózinde bul maqsatty júzege asyrýǵa nebári jıyrma jyl ǵana qajet boldy. Siz tarıhı turǵydan salystyrmaly túrde alǵanda qysqa ǵana merzimde osyndaı nátıjege jetkizgen úderistegi Nazarbaevtyń rólin qalaı sıpattar edińiz? – Qazir, 2014 jyly, Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaq qu­rý týraly shartqa qol qoıýǵa ta­qaý kelip turǵan ýaqytta biz shyn máninde Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bolashaqty ǵy­lymı turǵydan boljaý darynyna jáne tereń saıası danalyǵyna tań qalamyz. Burynǵy keńestik respýblıkalardyń órkenıetti túrde aıyrylysýynan týǵan masaıraý kóńil-kúıi bizdiń bu­rynǵy birge ótken ómirimizdiń artyqshylyqtaryn da, sonymen qatar, naryqtyq ekonomıkanyń artyqshylyqtaryn júzege asyrý barysynda jańadan qol jetken daǵdylardy da paıdalanýdyń negizinde ıntegrasııaǵa umtylýmen almasýy múmkin ekenin jáne solaı bolýǵa tıis ekenin ol basqalardan burynyraq túsine bildi. Keden odaǵyn, Birtutas ekono­mı­kalyq keńistikti, al qazir Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jónindegi búkil jumystyń ba­rysynda biz N.Á.Nazar­baev­tyń qyzý múdde­li­ligi men naq­ty qoldaýyn udaıy se­zi­nip otyr­ǵanymyzdy qadap aıtqym keledi. Kóptegen kúrde­li ekonomıkalyq túıinder kelis­sóz­derge naq onyń tikeleı qatysýynyń arqasynda tarqatyldy. N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı qatysýynsyz bul jobanyń júzege asýy neǵaıbil edi desem, munym artyq aıtqandyq bolmaıdy. – Sizdiń oıyńyzsha, úsh el­diń ıntegrasııasynan keletin jalpy makroekonomıkalyq tıimdilik qandaı? Qazirgi qolda bary jáne eń bastysy – EEO qurylǵannan keıin kútetinimiz? – Bizdiń ıntegrasııamyzdyń makroekonomıkalyq tıimdiligin saraptamalyq baǵalaýlar az emes. Ádette, áńgime kóptegen mıllıard dollar týraly bolady, alaıda, bul sandardy «taza» kúıinde aıta qoıý qıyn, nege deseńiz – álemdik konıýnktýra faktorlarynyń yqpaly áser etedi. Biz úshin ıntegrasııanyń basty nátıjesi – alda. Ol nátıjeniń máni bizdiń elderimiz azamattarynyń ómiri, bıznes júrgizý jaǵdaıy qolaıly da yńǵaıly bola túsetindiginde. – Eýrazııalyq ekono­mı­ka­lyq odaqtyń eńbek ryno­gyn keńeıtýge, qozǵalys erkindigin art­tyrýǵa baıtaq jaǵdaı jasaı­tynyna, saýdada keń múmkin­dikter ashatynyna kúmán joq. Bul Qazaqstan úshin, halqy­nyń sany nebári 17 mıllıon, ıaǵnı bazary tar el úshin erekshe mańyzdy. Al Reseı úshin bul oraıdaǵy paıda qandaı? Reseı Federasııasynyń Prezı­denti V.V.Pýtınniń EEO-ny barynsha qoldaıtynynyń jáne eýrazııalyq ıntegrasııa úshin kóp is atqaratynynyń sebebi nede? – Siz óz suraǵyńyzben Qa­zaq­stannyń mańyzyn kemitip kórsetip tursyz dep oılaımyn, munyńyz durys emes. Búginde Qazaqstan – serpindi damyp kele jatqan, úlken bedeli jáne áleýeti bar, ekonomıkalyq tur­ǵy­dan qýatty memleket. Sıner­ge­tıkalyq tıimdiliktiń esebinen bizdiń resýrs­tarymyz ben rynoktarymyzdy qosýdyń nátıjesi reseılikter úshin de naqty bili­netin bolady. BSU-nyń, birqatar óńirlik ıntegrasııalyq qurylymdardyń, jekelegen elderdiń tarapynan Keden odaǵyna qyzyǵýshylyq jaıdan-jaı emes. Bizdiń ınte­grasııalyq qurylymymyz barǵan saıyn halyqaralyq ekonomıkalyq qatynastardyń tikeleı qatysýshysy retinde tanylyp, barynsha erkin saýda rejimderin belgileý jónindegi jekelegen eldermen jáne olardyń birlestikterimen kelissózder sheńberin keńeıtip keledi. Bul baǵytta da aldaǵy jylda biz naqty nátıjelerge qol jetkizemiz dep úmittenemin. – Bizdiń Prezıdentimiz Eý­ra­zııalyq ekonomıkalyq odaq­ty saıasattandyrýǵa naqpa-naq qarsy bolyp keledi. Nur­sul­tan Ábishuly: «Bizden halyq­tarymyz talap etip otyrǵan nárseni isteıik te. Bul oraıda bastysy – saıası táýelsizdik, ege­­mendik, memlekettiń turaq­ty­­lyǵy. Biz táýelsiz jáne ege­men memleketter bolýymyz kerek», dep málimdedi. Osy­dan eki jyldaı buryn Re­seı­de aıaq astynan ultústilik par­la­ment qurý jóninde áńgime qoz­ǵaldy, ras, bul ıdeıa Qazaq­stan men Belorýssııa parla­ment­a­rııleriniń tarapynan tıisti qoldaý taba qoıǵan joq. Sizdiń bul jónindegi pikirińiz qandaı? – Búgingi álemde memlekettik tá­ýel­sizdik pen egemendikti ekono­mıkalyq ıntegrasııalyq bir­lestikterge qatysa otyryp saq­taýdyń jalpy sulbasy jap-jaqsy pysyqtalǵan. Sondyqtan, Qazaqstannyń bul máselelerdegi kózqarasy bizge túsinikti, onyń ústine Reseı de osyǵan uq­sas qaǵıdattardy ustanady. Eko­nomıka men ekonomıkaǵa jat­paıtynnyń shekarasyn ajyratý ájeptáýir kúrdeli bolatyny basqa másele. Mysaly, ekonomıkalyq odaqtyń bir bóligi – ortaq eńbek rynogy. Bizdiń elderimiz azamattarynyń múddelerine osydan artyq saı keletin salany tabý qıyn: rynok úlkeıgen saıyn múmkindik te kóbeıedi, ál-aýqat ta arta túsedi. Alaıda, mundaı rynok bilim salasynda (biliktilikti taný), áleýmettik jáne zeınetaqylyq qamtamasyz etý isinde naqty ıntegrasııalyq sheshimderdi talap etedi. Jasyrmaı aıtaıyn, biz ózimiz usynyp otyrǵan sheshimder eldiń egemendigine nuqsan kel­tir­meıtinine qazaqstandyq áriptes­terimizdiń kózin jetkizý úshin edáýir ýaqytymyzdy jumsadyq. Parlamenttik organǵa keletin bolsaq, ol belgili bir kezeńde biz­ge ekonomıkalyq damý baǵyt­tary­nyń halyqtarymyzdyń múd­delerine sáıkes kelýin talqy­laýdyń forýmy retinde qajet bolýy múmkin dep sanaımyn. – Ekonomıkalyq odaqty qu­rý barysynda qandaı kelis­peý­shilikter kórindi? Olardy qalaı eńserdińizder? Úsh memleket basshylarynyń naýryzdaǵy kez­desýinde Prezıdent Nazar­baev kelisilmeı qalǵan máse­le­lerdi tabandy túrde retteý qajettiligin aıtqan edi. Munda ne eskerilip tur? Ol máseleler qazir retteldi me? – Búginde, merekeniń qar­sańynda – mundaılyq asa aýqym­dy jumystyń aıaqtalýy oǵan qa­tysýshylar úshin úlken mereke dep bilemin – buǵan deıin eńserilip qoıylǵan kelispeýshilikter týraly aıtyp jatqym kelmes edi. Tek kelissózderge qatysýshylardyń bári de óz elderiniń kózqarastaryn qyzǵyshtaı qorǵaǵanyn ǵana basa aıtqym keledi. Ras, biz Qa­zaq­standa ıntegrasııanyń jaqtaý­shylarymen qatar ony onsha qoldamaıtyndar da bar eke­nine nazar aýdardyq. Bizdiń ju­my­symyzdyń ekonomıkalyq ná­tıjeleri tutastaı alǵanda Odaq­tyń árbir eli ony qurýdan paıda tabatynyna ondaılardyń da kózin jetkizedi dep úmittenemin. – Eýrazııalyq ekonomıka­lyq odaqtyń tórtinshi qaty­sý­shysy, teginde, Armenııa bolatyn shy­ǵar deýshiler bar. Siz­dińshe, EEO-ny keńeıtýdiń perspek­tıva­sy qandaı? Ony qazir­diń ózinde keńeıtýdiń qajeti bar ma? – Keden odaǵyna kirý nıe­tin Armenııa men Qyrǵyz Res­pýb­lıkasy berik aıtyp otyr. Qyrýar naqty jumys atqaryldy, «jol kartasy» pishininde qajetti is-sharalardyń tizbesi anyqtaldy. Áńgime qazirshe naq Keden odaǵy týraly bolyp turǵanyn qadap aıtaıyn. Ár jaǵdaıda bizge qalyptan tys mindetterdiń tutas keshenin sheshýge týra keledi. Odaqty qurý jónindegi shartqa qol qoıylǵannan keıin biz bul máselege jaqynyraq kelemiz ǵoı dep oılaımyn. – Astanada jaqynda or­taq tarıh jáne ortaq keńis­tik biriktiretin bizdiń halyq­tary­myzdyń aldynan úlken kók­jıek ashatyn qujatqa qol qoıý arqyly shyn máninde tarı­hı oqıǵa bolatynyna senim­dimiz. Bári de jaqsy bolady dep úmittenemiz. Shartqa qol qoı­ǵan­nan keıin jáne EEO qury­latyn 2015 jylǵy 1 qańtardan keıin qandaı jumys alda tur? – Sony oılaýǵa da qor­qa­myn, biraq Odaqty qurý jónin­degi negizgi jumys mereke aıaqta­lysymen bastalady. Odaqty qurý týraly shart – qosymshalarymen eseptegende onyń kólemi 1000 betke jýyqtaıdy – barlyq el­der parlamentterinde ratıfıka­sııa­lanýǵa tıis. Osymen qabat biz Úkimet pen Komıssııa arasyn­daǵy ókilettikterdi qaıta bólý yńǵaıynda basqarý júıesine ózgeris engizýge, Komıssııany Odaqtyń naqty is júrgizetin organy retinde nyǵaıtý jóninde birlesken jumysty jalǵastyrýǵa tıispiz. Qazaqstan tarapynyń Ko­mıssııa apparatyndaǵy «óz pozı­sııalaryn kúsheıtýge» umty­lysyna óte qyzyǵa qaraı­myn. Keıde bul jóninde biz B.Á.Sa­ǵyntaevpen aıtysyp ta qalamyz, biraq qaǵıdatty túrde alǵanda qazaqstandyq áriptesterimizdiń Odaq apparatynda laıyqty oryn­dardy barynsha kóbirek ıem­denýge degen umtylysy meni qýantady. Onyń ústine biz aǵym­daǵy sheshimderdiń kópshiligi qabyldanatyn Keńestiń májilis­terin júıeli túrde ótkizip turýǵa tıispiz, al ol májilisterde bizdiń al­dymyzǵa Prezıdentter qandaı ja­ńa mindetter qoıatynyn kim bil­sin? –  Ol mindetterdiń bári júze­­ge asatynyna senemiz. Ortaq ju­mys­ta tabys tileımiz.  Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV.