Nobel syılyǵynyń laýreattary – Kendi Altaıda

«О́skemen EKSPO-2014» kórmesi Shyǵystyń áleýetin pash etti

Shyǵys óńirinde tuńǵysh ret «О́s­kemen EKSPO-2014» kór­mesi ótti. Bul kórme ótken aptada máresine jetken VII Astana ekonomıkalyq forýmynyń qısyndy jalǵasy ispetti boldy. О́ńirdiń ǵylymı-tehnıkalyq jetis­tikterin tanystyrý, jańa «jasyl» tehnologııalardy engizý, halyqaralyq ekonomıkalyq jáne ǵylymı baılanystardy keńeıtý maqsatynda uıymdastyrylǵan kórmege Parlament depýtat­tary, iri kásipkerler men ǵalym­dardan quralǵan álemniń 12 eli­niń ókilderi qatysyp, Astana ekonomıkalyq forýmynyń mártebeli meımany bolǵan Nobel syılyǵynyń laýreattary Kýrt Vıýtrıh pen Svıatoslav Tımashev alǵash ret atalǵan kórme aıasynda Shyǵys Qazaqstan oblysyna arnaıy keldi. Kórme qonaqtary qatarynda álemdik ǵylymda esimi keńinen tanymal Klaýs Tıssen, Djýzeppe Eramo, Lalı Berdzeneshvılı, Alekseı Kavokın jáne Ońtústik Afrıka Respýblıka­sy, Fınlıandııa, Reseı Federasııa­sy elshilikteri, «Astana EKSPO-2017» AQ ókilderi, Reseı Federasııasynyń Al­taı aımaǵy, Qytaı Halyq Res­pýb­lıka­sy Shyńjan-Uıǵyr avtonomııasy men Ońtús­tik Koreıadan kelgen arnaıy delegasııa da bar. «Altaı» tehnoparkinde ót­ken kórmeden búginde keńinen qol­danysqa engizilgen jáne krea­tıvti jobalardy baıqaýǵa bolady. Máselen, О́skemennen shyǵarylatyn «Azııa Avto» kólikteri men Semeıde quras­ty­rylatyn «Deý» avtobýs­tary­men birge «DET-250M» shynjyrtaban traktory úlken qyzy­ǵýshylyq týǵyzdy. Bul – keńes­tik zamanda Chelıabi zaýyty shyǵarǵan aýyr ónerkásip tehnıkasy. Búgingi óndiriste joq traktordy «K Mádı» JShS mamandary óz kúshterimen jasaǵan bólshekterimen qaıta jańǵyrtyp usynyp otyr. Atalǵan traktor shet­eldik tehnıkalardan qýaty jaǵynan joǵary, baǵasy jaǵynan tómen eken. Qys qatty bolatyn Shyǵys óńirinde bul tehnı­kany joldardy tazalaýǵa, ken qazýǵa keńi­nen paıdalaný josparlanyp otyr. О́skemendegi «KEMONT» AQ óndi­retin elektr retteýshi panel, Jarma aýdanynan ákelingen kún men jelden qýat alatyn vagon, Besqaraǵaıdan jetkizilgen qorshaǵan ortaǵa zııansyz ekootyn jobalary mártebeli meıman­dardyń kóńilinen shyqty. О́ńir­degi ónertapqyshtardyń usyn­ǵan jobalary da nazar aýdardy. Máselen, kúrshimdik Meıir­jan Serikbaev mal tezegin energııa­lyq qýat pen qorek kózi jáne tyńaıt­qysh retinde paıdalanatyn jylyjaı jobasyn tanystyrdy. Tehnopark aýlasynda, dáliz ben zalda qoıylǵan kóp­te­gen jobalardyń sońynda «Bola­shaqtyń qýaty» baıqaýynda jeńimpaz bolǵan jumystar tanystyryldy. Olardyń arasynda Astana, Almaty qalalary men Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan oblystary jáne Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasynan tús­ken 21 ınnovasııalyq joba bar. Mamandardyń pikirinshe, «О́skemen EKSPO-2014» kórmesi óndiriske ınnovasııalyq tehnologııalardy engizip, jańa ıdeıalardyń kommersııalanýyna tyń múmkindikter bermek. Iаǵnı, memleket, ǵylym jáne bıznes ókilderine ózara tıimdi baılanys ornatýǵa jan-jaqty múmkindikter jasaýymen erekshelenedi. Budan keıin «О́skemen EKSPO-2014» kórme jumysy ple­nar­lyq otyryspen jalǵasty. Aımaq basshysy Berdibek Saparbaev eldegi ınnovasııalyq ónimniń tórtten bir bóligin óndiretin óńirdiń áleýeti týraly áńgimeledi. – Energetıka – ónerkásiptiń negiz­gi salalarynyń biri. Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń aýmaǵynda 9 negiz­gi energııa kózi, onyń ishinde jalpy qýaty 2076 MVt quraıtyn 5 sý elektr stansasy, 4 iri jylý stansasy ornalasqan. Oblys ekonomıkasy energııany tutynýshy óndiristiń úlken úlesimen erekshelenedi. Aıtalyq, elektr energııasynyń 70 paıyzǵa jýyǵyn ónerkásip kásiporyndary paıdalanady. Ekonomıkanyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa bet alǵanyn eseptesek, energııanyń balamaly túrlerin damytý, energııalyq qaýipsizdik jáne energııany únemdeý tehnologııasyn engizý máselesi óte ózekti, – dedi óńir basshysy. Oblys ákiminiń aıtýynsha, Shyǵys Qazaqstan – jahandyq energııa máselesin sheshý jolynda birqatar ınnovasııalyq jobalardy qolǵa alyp otyrǵan óńir. Máselen, ótken jyly О́skemende jylyna 50 MVt qýatqa jetetin kún batareıalaryna arnalǵan kremnıı plastınkalary óndirisi iske qosyldy. Balamaly energııa kóziniń biri – sý. Shyǵysta eldegi sý qorynyń 60 paıyzy shoǵyrlanǵan. Basym bóligi taý ózenderi bolǵandyqtan, ony qýat kózi retinde paıdalaný oılas­tyrylýda. Iаǵnı, óńirde jalpy somasy 200 mıllıon dollarǵa jeteǵabyl shaǵyn sý jáne jel elektr stansalarynyń qurylysy bastalady. Qazirgi ýaqytta 13 joba boıynsha daıyndyq jumystary júrgizilip jatyr. Bıyl О́mesh jel jáne Turǵysyn sý elektr stan­­salarynyń qurylysy júrgizilmek. – Atom energetıkasyn damytý máselesi de elimizdiń energetıkalyq qaýipsizdiginiń basty salalarynyń biri bolyp tabylady. Onsyz energııa óndirisin ártaraptandyrý múmkin emes. Atom energetıkasy Chernobyl men Fýkýsıma apa­tyn qaıtalamaıtyndaı, qaýip­­­sizdiktiń joǵary sheginde dástúrli túrde de, balamaly túrde de damýy tıis, – dedi B.Saparbaev. Bul úshin Kýrchatov qalasynda ıadro­lyq fızıkany damytýǵa qajet ınfraqurylym da, mamandar da, ǵylymı baza da jetkilikti. Ási­rese, torıı energetıkasynyń artyq­shy­­lyqtaryn tıimdi paıdalaný qajet. Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary vıse-mınıstri Erlan Nysanbaev álemniń jetekshi elde­rimen birge Qazaqstanda da jańa energııa kózderin izdeýge kóńil bólingenin, bul rette mınıstrlik tarapynan tabıǵı resýrstardy únemdep paıdalanýǵa nazar aýdarylyp jatqanyn jetkizdi. Sondaı-aq, atalǵan kórmeniń Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesine daıyndyq ispetti bolǵanyn jáne Astana ekonomıkalyq forýmynyń kóshpeli otyrystar kezegin bastap bergenin atap ótti. Shyǵys óńirine alǵash ret taban tıgizip otyrǵan Nobel syıly­ǵynyń laýreattary búginde jasyl ekonomıka men jasyl ener­ge­tıkanyń alǵa shyqqany jónindegi tushymdy oılarymen bólisti. Hımııa salasy boıynsha Nobel syılyǵyn alǵan Kýrt Vıýtrıh Shyǵys Qazaqstan óńirin tústi metallýrgııa ólkesi retinde buryn­nan biletinin, al kórme barysynda aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan jańasha kózqarasty baıqaǵanyn atap ótti. – Ásirese, meni maldyń tezegin qajetke jaratý ıdeıalarynyń san alýandyǵy tańǵaldyrdy. Eldiń tabıǵı jaǵdaıy balamaly qýat kózderin alýǵa óte qolaıly, – dedi K.Vıýtrıh. Kelesi kezekte sóz alǵan Nobel syılyǵynyń laýreaty Svıa­toslav Tımashev Astanadaǵy ekonomıkalyq forým aıasynda Prezıdentpen kezdesý barysynda Nursultan Nazarbaevtyń birneshe máseleni kótergenin jetkizdi. – Bizdiń qolymyzda Prezıdent kótergen keıbir máselelerdiń ǵana sheshimi bar eken. Nursultan Nazarbaev – ulttyq sheńberden tys máselelerdiń sheshimin nusqaýǵa qabiletti tulǵa. 2007 jyly jahan­dyq ekologııa jaıy álemdik saıa­sattyń basty nysanasyna aınalý kerektigi Qazaqstan Prezıdenti tarapynan aıtyldy. Búgingi tańda ǵalamdyq jylynýdyń zardabyn joıý jáne onyń jaǵymdy tustaryn kádege asyrý jobalaryna suranys kóp. О́ndiristik qaldyqtardy shyǵarýdy memleketaralyq deńgeı­de retteý barysyndaǵy ıdeıalar da ekologııalyq máselelerdiń sheshimin tabady. Adamzattyń ortasha ómir súrý jasyn uzartý týraly da oıǵa qonymdy usynystaryńyz bar. Sondyqtan jasyl ekonomıkaǵa kóshý turǵysynda Qazaqstannyń uzaq merzimdi kózqarasqa qurylǵan baıypty qadamyn aıryqsha atap ótýge bolady. Qazaqstanda energııanyń barlyq túrleriniń bolǵanyna qaramastan, jel, sý, ýran jáne taǵy basqa qýat kózderi máńgilik emes. Munaı men gaz sarqylatyn keleshektegi qýat kózi týraly qazirden bastap oılaný qajet. Osy baǵyttaǵy zertteýler jalǵasýy, keńeıýi jáne damýy tıis. Búgingi kórmeden men kóptegen ıdeıalardy kórdim. Bul ıdeıalar jaqyn arada Qazaqstan men álemniń energııasyna qomaqty tabys ákelýge úles qosady dep sanaımyn, – dedi S.Tımashev. Al kún energııasyn paıdalaný­dyń birneshe joly týraly aıtqan álemdik tanymal sarapshy Klaýs Tıssen búginde ǵalymdar onyń túrli modýlderin, jyljymaly jáne jyljymaıtyn qurylǵylary tóńi­reginde oılasyp jatqanyn jet­kizdi. – Osy elge kele jatqanymda, jasyl ekonomıka týraly Qazaq­stan­nyń ustanymy men meniń pikirim qabysatynyn aldyn-ala sezdim. Qazaq eli kún energııasynyń qýatyn óte ertede baıqaǵan. Tipti, Shyǵys Qazaqstanda kún energııasyna arnalǵan zaýyt bar ekeninen de habardarmyn. Qazaqstannyń naǵyz patrıoty kún energetıkasyn ıgerýmen shuǵyldaný kerek. Jaryǵy óte mol kún energııasyn ne­ge paıdalanbasqa?! – dedi K.Tıssen. Ǵalymnyń aıtýynsha, «О́skemen EKSPO-2014» kórmesi qýat kózderiniń kóptegen túrlerin jańǵyrtý ıdeıalaryn kórsete bildi. – Osydan 20 jyl buryn Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde Pre­zıdentterińiz Nursultan Nazar­baevtyń dárisine qatysqan edim. Men – atalǵan ýnıversıtettiń túlegi­min. Sol kezde Qazaqstan Pre­zı­denti alǵash ret Eýra­zııalyq damý joly týraly aıtty. Qazirgi kezde óz ıdeıasyn halqymen birge iske asyrýda. Atalǵan ıdeıa jóninde Sharl de Goll: «Eýrazııalyq aımaq Lıs­sabonnan Qıyr Shyǵys­qa deıin sozylyp jatyr» degen edi. Eýrazııalyq tutas­tyq óte mańyz­dy bastama. Bul ıdeıa iske assa, qazir­gideı aımaqaralyq qaqty­ǵys­tar oryn almaıdy, – dedi K.Tıssen. Elimizdegi «Jasyl ekonomıka» úshin jáne G-GLOBAL damy­tý koalısııasy birlestigi» qo­ǵamdyq uıymynyń tóraıymy Sal­tanat Raqymbekova aldaǵy ýaqytta shyǵystaǵy birqatar kásip­oryndar jasyl kompanııalar tobyna enetinin jetkizdi. – Dástúrli ýran reaktoryn almas­tyrýǵa arnalǵan torıı energetıkasy jobasy jáne basqa da jumystar EKSPO-2017 kórmesiniń asa qyzyqty jobalarynyń biri bolady dep oılaımyz. Bul EKSPO-2017 kórmesine aldyn ala jasalǵan daıyndyq kórmesi dep oılaımyn, – dedi ol. Torıı energetıkasynyń artyq­shylyqtaryna japondyq «Kıoto Neıtronıks» kompanııasynyń prezı­denti Takasha Kameı de toqtalyp, atalǵan elementtiń qory jóninen Qazaqstannyń úshinshi orynǵa ıe bolýy torıı energetıkasy salasyn órkendetýge negiz bolatynyn jetkizdi. Tehas ýnıversıtetindegi nanotehnologııalar ınstıtýtynyń dırektory Anvar Zahıdov aımaq basshysynyń bolashaqtyń energııasyn izdeýshi jergilikti ǵalymdardyń barlyǵyn tústep tanıtynyna rızashylyq bildirip, Tehas kovboıynyń sımvoly bolyp tabylatyn tósbelgi tartý etti. Otyrys sońynda birqatar memo­randýmdarǵa qol qoıylyp, baıqaýǵa qatysýshy úzdik joba avtorlary marapattaldy. Kórme kúniniń ekinshi jartysynda Nobel syılyǵynyń laýreattary Kýrt Vıýtrıh pen Svıatoslav Tımashev, sondaı-aq shetel­dik ǵalymdar, kún energııa­syn zertteýshi Klaýs Tıssen, Anglııa­daǵy Saýtgempton ýnıversıtetiniń nanofızıka jáne fotonıka­ kafedrasynyń meńgerýshisi Alek­seı Kavokın men Jerorta teńizi irgeli fızıka ınstıtýtynyń prezıdenti Djýzeppe Eramo shyǵysqazaqstandyq stýdenttermen kezdesti. D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memle­kettik tehnıkalyq ýnıversıteti jáne Shákárim atyndaǵy Semeı mem­leket­tik pedagogıkalyq ýnıver­sıtetiniń stýdentterimen kezdesý barysynda jas­tar balamaly energııa, ınnovasııalyq tehnolo­gııa, fızıka men hımııaǵa qatysty kókeıdegi saýaldaryn qoıdy. Tanymal ǵalymdar jastarmen ashyq suhbat barysynda jetistikke jetý jolyndaǵy syrlaryn aqtardy. «Qazir ǵylymǵa aǵylshyn tilin bilý mindetti. Ǵylymnyń tili – aǵylshyn tili» dedi K.Vıýtrıh. Al S.Tımashev adam boıynda qush­tar­lyq bolsa, kez kelgen kózde­gen maq­satqa jetýge bolatynyn jet­kiz­di. Mártebeli meımandar kezdesýden soń elimizdegi údemeli ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama aıasynda salynǵan fotoelektrli plastınalar shyǵaratyn «Qazaqstan Solar Sılıkon» zaýytynyń ju­mysymen tanysty. Zaýytta ǵalym­darǵa kún batareıalaryna qajetti kún sáýlesin energııaǵa aınaldyratyn fotoelektrli uıashyqtar jasaý barysy kórsetildi. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». О́SKEMEN. Sýretterdi túsirgen Esimhan Orynbaev.