Ekonomıkalyq odaq: búgini men erteńi

Eýrazııashylyq ıdeıasy 1994 jyly Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev tarapynan M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde bolashaǵy zor úlken másele retinde jarııa etilgeni belgili. Ár el óziniń táýelsizdigin barynsha alyp qalýǵa umtylyp jatqan sol kezde Elbasynyń mundaı usynysyna kúdikpen qaraýshylardyń bolǵanyn da nesine jasyraıyq. Alaıda araǵa jyldar salyp, bir odaqtyń qajet ekenin barlyǵy da túsindi. Burynǵy keńestik keıbir elder Eýropalyq odaqqa baryp qosylsa, ekinshileri áli óz baǵytyn tańdaı almaı daǵdaryp turyp qaldy. Al Qazaqstan Belarýs jáne Reseımen birge Keden odaǵyn qurdy. Basty maqsat – ózara saýdadaǵy kedergilerdi boldyrmaý, taýarlarǵa, qyzmet kórsetýlerge, kapıtalǵa  jáne jumys kúshine ortaq naryq jasaý, sondaı-aq, kelisilgen valıýta saıasatyn júrgizý. Árıne, munyń barlyǵy da úshinshi ıntegrasııalyq úderis bolyp tabylatyn Birtutas ekonomıkalyq keńistik aıasynda júzege asýy tıis. Alda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq kútip tur. Qazaqta «Alystaǵy aǵaıynnan jaqyndaǵy kórshiń artyq» degen sóz bar. Eger osy támsilge salar bolsaq, elimizge tehnologııalar men ınnovasııalardy ákele alatyn el bolsa, olar Reseı men Belarýs dep qabyldanyp otyr. Negizinen, dini men dili bir sanalatyn О́zbekstan jáne Ortalyq Azııanyń ózge de elderimen odaq qurý durys baǵyt bolar edi. Alaıda, О́zbekstan prezıdenti Islam Karımov atap ketkendeı, ázirge aımaqtaǵy elderdiń ekonomıkalary ártúrli deńgeıde, sondyqtan da ıntegrasııalaýdy aıtý áli erterek. Onyń ústine qarjylyq múmkindikteri mol Reseı men Qytaı aımaqtyń ekonomıkasyna erekshe yqpal etip keledi. Olar úshin bul aımaqta kúshti odaqtyń paıda bolýy tıimsiz. Máselen, Qytaı Qazaqstan ekonomıkasyna 30 mıllıard dollar ınvestısııa salatyn bolyp sheshse, О́zbekstanǵa quıylatyn qarjy kózi 15 mıllıard dollar. Ala taqııaly kórshimiz úshin bul óte úlken qarjy kózi. Qyrǵyzstan men Tájikstan ekonomıkasyna Reseıdiń qarjy quıatynyn esker­sek, ortalyqazııalyq odaq týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Onyń ústine, óńirge Eýropalyq odaq pen AQSh óziniń yqpalyn júr­gizýge yntaly. Ony ózderi de ja­syrmaıdy. Sońǵy kezde ekono­mıkalyq ósimge bet alǵan Túrkııa da túrkilik týysqandaryn baýyryna basqysy keledi. Bul jerde Úndistan, Pákistan jáne Iran sııaqty elderdiń óz taýarla­ryn ótkizetin rynok izdestirip otyr­­­­ǵandyǵy óz aldyna bólek áńgime. Mine, osyndaı jaǵdaıda Qa­zaqstannyń Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqty tańdaýy durys emes deı almaısyz. Árıne, elimiz úshin ıntegra­­­sııa­lyq úde­risterdegi mańyzdy maq­sat­tardyń biri Bir­tutas ekonomıkalyq keńis­­tik sheńberinde iri joǵary tehno­­­logııalyq óndiristerdi, óner­­kásip­­tik, agroónerkásiptik jáne ınfraqurylymdyq jobalardy qurý. Bul rette Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq ke­ńestiń sammıtinde birlesken kásiporyndar qurýdyń tıimdi­ligine erekshe den qoıǵan-dy. «Sońǵy ýaqytta Qazaqstan men Belarýstiń Reseıge eksporty, Reseıdiń bizge eksportyna qaraǵanda birneshe esege az. Bul – saýdadaǵy tepe-teńsizdik (dısbalans). Sondyqtan atalǵan  baǵytta jumys istep, birlesken kásiporyndar qurý kerek», degen edi sonda Qazaqstan basshysy. О́kinishtisi sol, Keden odaǵyna múshe qalǵan eki el áli de óz tehnologııalaryn Qazaqstanǵa ákelýge asyǵar emes. Máselen, Qazaqstanda reseılik kapıtaldyń qatysýymen 5 myńnan asa kásiporyn bolsa, solardyń irileri («RýsAl», «Gazprom», «Lýkoıl», «InterRAO EES» jáne basqalary) negizinen shıkizatty óndirý men óńdeý jumystaryn ǵana jalǵastyryp keledi. Al reseılik «AvtoVAZ» otandyq kásiporyndarmen bir­lesip, quny 500 mıllıon dollar­lyq joba boıynsha elimizde «Lada» avtokólikterin shyǵara bas­taıdy. Buǵan deıin Reseıde shyǵarylýy toqtatylǵan «Nıva» avtokóligin qurastyrǵanymyz áli esimizde. Oǵan qansha qarjy ketti, ol ózin aqtaı aldy ma, joq pa, ókinishke qaraı ony surap jatqan eshkim joq. Soǵan qaraǵanda, bul tehnologııasy eskirgen avtokólikterdi shyǵarýdy elimizge ıtere salýmen birdeı emes pe? Biz Belarýspen birlesken kásiporyn quryp, Semeıde traktor qurastyryp kelemiz. Ol da  óziniń óndiristik qýa­tyna tolyq jetti deı almaımyz. Osy elmen aýyl sharýa­shy­lyǵynda birlesken kásip­oryn­dar qurý týraly usynystar aıtyl­ǵanymen, onyń júzege asa qoıary kúmán týǵyzady. Onyń ústine qazaqstandyq saýda oryndarynda reseılik jáne belarýstik ónimderdiń qaptap ketkenin kún­delikti kórip júrmiz. Tipti, keıbir aýylsharýashylyq taýarlary (densaýlyqqa zııandy dep tanylǵan taýyq etteri men sút ónimderi) sapasyz ári tutynýshylarǵa qaýipti dep tabylyp, sórelerden alynyp tastalýda. Esesine KO-ǵa kirgennen bergi ýaqytta Qazaqstanda tutyný taýarlaryna degen baǵa 40 paıyzǵa artsa, qazaqstandyq taýarlardyń Reseı naryǵyna óte almaıtyny týraly jıi aıtylyp qalyp júr. Belgili sarapshy Dosym Sátpaev elimizdiń KO-daǵy úlesi 2012 jyly 17 paıyz ekenin, al ol kórset­kish 2011 jyly 20 paıyz deńgeıin­de bolǵanyn aıta kelip, Reseı men Belarýske tek shıkizat sa­typ otyrǵanymyzdy synǵa alǵan-dy. Kemshilikterdi qansha tizbe­lesek te, elimizdi daǵdarýdan alyp shyǵatyn tek ıntegrasııa bolmaq. Postkeńestik keńistiktegi elderdiń ıntegrasııasy týraly sózinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev bylaı deıdi: «Bul qýatty birlestik bolady. Úsh eldiń IJО́-si 2 trıllıon dollar, ónerkásip áleýeti 600 mıllıard dollarǵa baǵalansa, aýyl sharýashylyǵy ónimin shyǵarý kólemi – 112 mıllıard dollar. HHI ǵasyrda Eýrazııalyq odaq jahandyq damý trendiniń kórinisi aıqyn bolmaǵanymen, jahandyq kúshtiń jemisti ortalyǵy retin­de quryldy». Shynynda da, ınte­grasııanyń alǵashqy satysy bolyp tabylatyn Keden odaǵy qurylǵannan keıin úsh eldiń (Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı) ózara eksporty 29 paıyzǵa artsa, 2011 jyly ol 33 paıyzǵa ósipti. Jáne de 2012 jyly onyń 8,7 paıyzǵa artqanyn taǵy baıqap otyrmyz. Reseıdiń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Mıhaıl Bocharnıkovtiń aıtýynsha, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń málimetteri sońǵy úsh jylda Qazaqstannyń óz taýarlaryn Reseı rynogyna shyǵarýy 10 paıyzǵa, al Belorýssııa 20 paıyzǵa arttyrǵanyn kórsetken. Jalpy, qazir Belarýs úshin de Keden odaǵy barlyq jaǵy­nan tıimdi. О́ıtkeni,  bul el quryl­taıshysy Qazaqstan men Reseı bolyp tabylatyn Eýrazııalyq bank arqyly keıbir jobalaryna tıimdi nesıelendirýge qol jetkizse, ekinshi jaǵynan, óz taýarlaryn osy elderge barynsha kedergisiz ótkizýge  múmkindik alyp otyr. Sondaı-aq, Belarýs munaı jáne munaı ónimderi rynogyn retteý máselesi boıynsha Reseımen ózara tıimdi kelisim jasap alýǵa árekettenýde. Bul rette Belarýs prezıdenti Aleksandr Lýkashenko Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysynda TMD sheńberinde bos áńgimege jol berilgendigin tilge tıek ete kelip, «sondyqtan da, shartqa belgilengen ýaqytta qol qoıylýy tıistigin» erekshe aıtqany esimizde. Reseı taraby Keden odaǵy aıasynda Qazaqstanmen jáne Belarýspen ózara tıimdi jumys isteýge ázir ekenin baıqatyp keledi. «Astanada kezdeskende keliskenimizdeı, ártúrli alyp qoıýlar men qaısybir jeńildikterdi berýdi boldyrmaý úshin jumys isteýimiz kerek. Birdeı jaǵdaı týǵyzýymyz oryndy. Bul – úlken jumys, biz túsinemiz, biraq bul jol ekijaqty qozǵalysty bolǵany jón, bul barlyǵyn qanaǵattandyratyn kelisim bolýy tıis», dep atap ketken-di Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın. Al endi Keden odaǵyna múshe elderdiń ekonomıkalaryna kóz júgirtip kórsek. Keıbir máli­met­terge súıensek, 2014-2018 jyldary álemdik ekonomıkanyń baıaý damýy oryn alyp, shamamen 3,8-4,3 paıyzdyq qarqynmen ósýi bol­janyp otyr. Onyń bederinde Qazaq­stan 2014-2018 jyldary 6,0-7,1 paıyzdyq deńgeıdi kórsetedi dep kútilýde. Germanııa syrtqy saıa­sat qoǵamy janyndaǵy Bertold Beıts atyndaǵy qordyń jetekshisi Evald Belke Qazaqstan Prezı­­dentiniń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bola­shaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýy el damýynyń baǵytyn naqty aıqyndaǵanymen bólisip, TMD-nyń eshbir elinde mundaı uzaq merzimdi, bastamashyl ári eń joǵary naqtylyqty damý jos­pary joqtyǵy turǵysyndaǵy oıyn jetkizgen. Muny Qazaq­stan­nyń bolashaǵyna úlken senim bil­dirgendiktiń belgisi dep qabyldaýǵa bolar. 2014 jyly Belarýs ekonomıkasy birtindep qalpyna kele bastaǵan syńaıly. Al 2015 jyly eldiń kirisi 4 mıllıard dollardy quraıdy degen boljam bar. Onyń ústine Reseı 2 mıllıard dollar kredıt berse, ekinshi jaǵynan reseılik munaıdan shyǵarylatyn munaı ónimderi eksportyna salynatyn alymdy alyp tastaýǵa ýáde berip otyr. Tıisinshe, Reseıdegi jaǵdaı ázirshe kóńil kónshiterlik deńgeıde emes. Osy eldiń bıligi ekonomıka ósimi 2014-2030 jyldary 2,5 paıyz deńgeıinde bolady dep boljaýda. Bul 2030 jyl­ǵa qaraı Reseıdiń álemdik IJО́-degi úlesi 3,4 paıyzǵa tómendeıtindigin bildiredi. HSBC banki Reseı ekonomıkasynyń 2015 jyly 2 paıyzdan aspaıtynyn alǵa tartady. Munaı baǵasynyń tómendeýine baılanysty bıýdjettik shyǵyndardy qysqartýǵa týra kelmek. Mundaı jaǵdaıda kapıtal syrtqa qashyp, aǵymdaǵy operasııalardy jabý úshin rýblge júk túsip, onyń quny birtindep bolsa da kemı beredi degen kúdik te joq emes. Qoǵam bolǵan soń ıntegrasııa­ny synǵa almaı qoımaıtyndar barshylyq. «Strategııa» áleýmet­tik jáne saıası zertteý­ler orta­ly­ǵynyń prezıdenti Gúlmı­ra Ile­ýova ótken jyly Qazaq­­stan­nyń Keden odaǵyna kirý­in synaıtyn kúshterdiń bar eke­nin aıt­qan-dy. Jalpy onyń má­lim­deýinshe, Qazaqstannyń ınte­gra­­sııalyq bastamasyn, sonyń ishin­de KO-ǵa kirýin turǵyndardyń 72 paıyzy qoldaıdy. Tipti, AQSh Memlekettik hatshysynyń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa elderi boıynsha kómekshisi Robert Bleık ıntegrasııa týraly oń pikir bildirgeni bar. Ol óz sózinde bylaı deıdi: «Túrkııadan Kaspıı teńizi arqyly Ortalyq jáne Ońtústik Azııaǵa deıin sozylǵan dınamıkalyq damýdaǵy aımaqta tyǵyz yntymaqtastyq pen ıntegrasııa órkendeý men turaqtylyqqa alyp keledi». Integrasııanyń jemisti ekeni Keden odaǵyndaǵy saýda aınalymynyń 30 paıyzǵa óskendiginen kórinse kerek. Byltyr Qazaqstan men Belarýs Reseıdiń syrtqy saýda teńgeriminde EO men Qytaıdan keıingi úshinshi orynǵa turaqtaǵandyǵy erekshe ataldy. Qoryta aıtqanda, Keden odaǵy ázirshe elimizge kútkendegideı nátıje bere qoımasa da Birtutas ekono­mıkalyq keńistik aıasynda olqy­lyqtardyń orny birtindep tolýy tıis. Qazirgi tańda bul baǵytta zańnamalyq tetikter qabyl­danyp, birqatar jumystar atqa­rylýda. Eń bastysy – múshe el­der eko­nomıkalarynyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin ózara senim asa qajet. Odaqta ortaq qun­­­dylyqtar bolmasa, onda elder turǵyndary arasyndaǵy kóz­qaras qaıshylyǵy oryn alaryn aınalamyzdaǵy jaǵdaılar kórsetip otyr. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».