Búgin Astanada Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıady. Osyǵan oraı, biz professor Muratbek MUHANBEKOV pen Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyǵy Keden odaǵynyń jumys máseleleri jónindegi basqarma basshysy Aıdyn MEIRAMBEKULYN áńgimege tartqan edik.
Aıdyn Meırambekuly: – 1994 jyly Elbasymyz M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde sóılegen sózinde osy ıdeıany alǵash kótergen bolatyn. Bul ıdeıaǵa bıyl 20 jyl tolyp otyr. Osy aralyqta kóptegen ister atqaryldy. Tarıhı turǵydan qarasaq, eń bastysy – 2000 jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq quryldy. Qoǵamdastyqqa Qazaqstan, Reseı, Belarýssııa, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan kirdi. Keıin Keden odaǵy dúnıege keldi. Keden odaǵy ońtaıly serpinin bergennen keıin, Birtutas ekonomıkalyq keńistik jumys isteı bastady. Búginde Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik aıasynda qol qoıylǵan kelisimder 100-den asyp otyr. Osy atqarylǵan jumystyń eń aýqymdysy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq bolyp tabylady. Bul odaq elimizdiń ekonomıkasynyń nyǵaıýyna erekshe yqpal etedi. Sonymen qatar, Qazaqstan, Reseı, Belarýssııa birlesip álemniń damyǵan, ekonomıkasy myqty elderimen ekonomıkalyq baılanystar ornatýǵa zor múmkindik beredi.
Qazaqstan 50 memlekettiń qataryna qosyldy, Reseı sol kórsetkish boıynsha 92-orynda, Belarýssııa 63-orynda tur. Ekinshi artyqshylyǵy – bıznesti damytý Keden odaǵy qurylmaı turǵanda bizdiń kásipkerler shetelderge taýarlaryn tasymaldaý úshin biraz ýaqyt ketiretin. Qazir kedendik baqylaý alyndy, bıznes júrgizý úshin ońtaıly sát týdy. Ýaqyt únemdeýimizge jáne taýarlardy syrtqy naryqqa shyǵarýǵa zor múmkindik alyp otyrmyz.
Muratbek Muhanbekov: – Eski tehnologııalarmen de jaqsy taýar óndirýge bolady. Jaqsy tehnologııamen de zatty sapasyz etip shyǵarýǵa bolady. Utatynymyz – básekelestik orta paıda bolady. Burynnan biz Reseıge bıdaıymyzdy, unymyzdy satatynbyz. Qazir bul taýarlarǵa suranys kóbeıip otyr. Iran da, Qytaı da Qazaqstan astyǵyna suranys tanytýda. Budan biz utpasaq, utylmaımyz.
Aıdyn Meırambekuly: – Odaqtyń qurylýy adam kapıtalynyń erkin ornalasýyna kóptegen múmkindikter ashady. Sonymen qatar, taǵy bir jańalyq ol – bizdiń elimizdiń JOO-syn bitirip, dıplom alǵan azamattar endi Reseıde nemese Belorýssııada jumysqa ornalasý múmkindigine ıe bolady. Bul máselede azamattar teń quqyly.
Búgingi kúni elimiz Belorýspen birlesip kombaındar shyǵarýda. О́ıtkeni, munyń shetten ımporttalatyn kombaındarǵa qaraǵanda baǵasy tómen jáne qoljetimdi. Ekinshiden, ortaq naryq bolǵan soń, úsh el arasynda adam kapıtaly almasady, adammen birge jańa tehnıkalar keledi. Bul salada belorýstar burynnan basym bolyp kele jatyr. Olardyń ekonomıkasyndaǵy basty sala aýyl sharýashylyǵy bolyp tabylady. Belorýstardyń tájirıbesin paıdalanýymyzǵa múmkinshilik alyp otyrmyz. Al kólik ınfraqurylymyndaǵy temirjol salasyn alatyn bolsaq, Eýropaǵa keń kólemde taýarlar eksporttaýǵa jol ashylady. Sebebi, tasymaldaý quny tómen bolǵandyqtan, ónimimiz shetelderde úlken básekelestik týdyratyn bolady.
Muratbek Muhanbekov: – Men jaqynda Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda ótken «Qazaqstannyń ınnovasııalyq ekonomıkasy: jahandaný jaǵdaıyndaǵy turaqty damý faktory» degen konferensııaǵa qatysqan edim. Baǵanyń qymbattaýy nemese arzandaýy – saıasatqa baılanysty. О́ıtkeni, dollardyń qazirgi quny naqty taýardyń qunyna sáıkes kelmeıdi degen pikir aıtyldy...
Aıdyn Meırambekuly: – Shetelden ımporttalatyn taýarlar kóbinese dollardyń qunymen esepteletindikten, taýar baǵasy ortasha eseppen 15-20 paıyzǵa qymbattaıdy. Biraq, ekinshi jaǵynan, bizdiń eksporttalatyn taýarlarymyz da dollarmen esepteledi. Al ishki naryqta ózimizdiń ulttyq kapıtalymyzdyń kóbeıýine oń serpin beredi. Bizdiń eń basty maqsatymyz, Odaq aıasynda básekelestikti týdyrý arqyly tutynýshyǵa sapaly ónim jetkizý. Básekelestik bolǵan jerde taýardyń quny tómendeıdi. Sol arqyly biz ımportqa táýeldi bolmaı, ishki naryqta ózimizdi ózimiz qamtamasyz ete alý múmkindigine ıe bola alamyz.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń taǵy bir mańyzdylyǵy álemdik keńistikte elimizdiń bedeliniń ósýi bolyp tabylady. Bul, keleshekte bizge jańadan ınvestısııalar tartýǵa múmkindik beredi. Investısııalar arqyly jańa jumys oryndary ashylady. Jańa tehnıka keledi, kólik ınfraqurylymy damıdy. Ol – qazynamyzǵa túsetin salyq kózi.
Jazyp alǵan
Elmıra SABYRQYZY,
jýrnalıst.