Elder úshin bereke bastaýy

Integrasııa – latyn sózi. Qazaqsha túsinikte birigý, tolyqtyrý syndy maǵynaǵa saıady. Al endi osy tarıh ótkelderinde yntymaqtasa, qoǵamdasa, birin-biri tolyqtyrý maqsatynda tutastaı elderdiń birigýi eshqashan tym uzaq merzimdi qurap kórmepti. Eger oısha sholsaq, birige qımyldaý kóbine-kóp ortaq jaýǵa qarsy soǵystardaǵy áskerı odaq sheńberinen asa almaǵan eken.  Integrasııa termıniniń saıası, ekonomıkalyq negizderi týraly alǵashqy oılardy aınalymǵa engizgen ǵalymdardyń qataryna R.Shmed, H.Kelzen, D.Shındler syndy nemis ǵalymdaryn jatqyzýǵa bolady. BENILIýKS. Jalpy, adamzat balasynyń birigýge umtylysy onyń eseıýine qatysty dese bolǵandaı. Qoǵam neǵurlym jetilgen saıyn ári ǵylymı-tehnıkalyq jetistikterdiń adymy arshyndaǵan saıyn aradaǵy baılanystar da qarqyn ala túsedi. Ol, tipten qoldan toqtatamyn deseńiz de ózdigimen júrip, eger ony rettep otyrmasańyz jabaıy qalypta da damı beretinin ýaqyt kórsetken. Al ekonomıkalyq maqsattarda birigýdiń alǵashqy qadamdarynyń mysalyna Benılıýks elderiniń (Belgııa, Nıderland, Lıýksembýrg memleketteriniń alǵashqy býyndarynan alynǵan sóz, 1921 jyldyń 21 shildesinde ómirge kelgen odaǵyn jatqyzýǵa bolady. Úsh eldiń bulaısha birigýiniń birneshe ortaq astary bolatyn. Birinshiden, úsheýi de konstı­týsııalyq monarhııaly memleket, ıaǵnı koroldik, ekinshiden, bir kezderi bular Býrgýnd gersogtiginiń quramynda bolǵan, úshinshiden, orta ǵasyrlardan beri jalǵasyp kele jatqan ekonomıkalyq, onyń ishinde, ásirese, saýda boıynsha tereńde jatqan baılanys­tar men úsh koroldik úndessek Eýropadaǵy saıasatqa áser etýde yqpalymyz kúsheıedi degen túsiniktiń óz áserin tıgizgeni anyq. Aralaryndaǵy keden salyqtaryn alyp tastap, ortaq kedendik tarıf qoıyp, ekonomıkalyq maqsatta birikken bul odaqtyń adymy ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda tym qysqaryp ketken edi. 1943 jyly Londonda emıgrasııada júrgen úsh eldiń úkimeti soǵystan keıin ózara júrgi­ziletin tólemderdi retteý jáne ekono­mıkalyq qatynastardy tereńdetý maqsatynda valıýtalyq kelisimge kelip, ol 1946 jyldyń 24 mamyrynda kúshine endi. Emıgrasııada júrip úkimet budan da ózge «Kedendik konvensııaǵa» qol qoıady. 1948 jyly kúshine engen bul konvensııa boıynsha Benılıýks elderi baj salyǵynan túgeldeı bosatylyp, al odaqtan tys elder úshin Batys Eýropadaǵy eń tómen biryńǵaı tarıf engiziledi. Bul jaǵdaı soǵystan keıin turalap jatqan, basqynshylyqtan zardap shekken elderdiń tezirek aıyǵýyna jol ashty. Alaıda, 1950-53 jyldarda osy elder ishinde júrgen daǵdarysqa baılanysty bul ıntegrasııalyq úderister qarqyny baıaýlaı berdi. Soǵan qaramastan, 1953 jyly Gaagada úsh el ekonomıkalyq jáne áleýmettik úderisterdi jedeldetý jóninde Hattamaǵa qol qoıady. Artynan bul hattamanyń tolyq mátini Benılıýks elderi arasyndaǵy Ekonomıkalyq odaq jaıyndaǵy kelisimniń negizi bolǵanyn aıta ketken jón. Jalpy alǵanda, kári qurlyqta ıntegrasııalyq úderisterge umtylý birinshi dúnıejúzilik soǵystan soń baıqalǵanymen, onyń naqtylanýy ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin júre bastady. 1950 jyly Fransııa Syrtqy ister mınıstri Robert Shýman Eýropada kómir jáne bolat odaǵyn qurý týraly deklarasııasyn jarııa etti. Osydan bastaý alyp, 1951 jyly Italııa, Fransııa, Germanııa Federatıvtik Respýblıkasy men Benılıýks elderin biriktirgen Eýropalyq kómir jáne bolat birlestigi dúnıege kelgen. Al arada 6 jyl ótken soń atalǵan elder Eýropalyq ekono­mıkalyq qaýymdastyqty, ıaǵnı «ortaq naryqty» ómirge ákeldi. Birshama jyldan keıin bul qaýymdastyqqa Ulybrıtanııa, Danııa, Irlandııa, Grekııa, Portý­galııa, Ispanııa, Avstrııa, Shvesııa, Fınlıandııa tartylyp, onyń sońy 1992 jyldan Eýropalyq odaqqa ulasqan. Igi nıet, oń bastama bolǵa­ny­men de Benılıýkstiń tolyq ıntegrasııaǵa qol jetkizýi ońaılyq­pen kelgen joq. Tek 1974 jyldyń 1 qańtarynda baryp qana aradaǵy taýar, kapıtal aınalymy men qyzmet kórsetý naǵyz erkin qalypqa túsken. 1958 jylǵy Benılıýks elderiniń Ekonomıkalyq odaǵyna qol qoıǵan joǵary mártebeliler – Belgııa koroli Bodýen I, Lıýk­sem­býrgtiń uly gersogınıasy Sharlotta jáne Nıderland patshaıymy Iýlıana odaqtyń basty maqsattaryn naqty kórsetken. Onda erkin taýar aınalymy men azamattardyń bir elden bir elge esh kedergisiz, vızasyz ótýi, qyzmet túrlerin kórsetý, kapıtaldyń erkin aınalymda júrýi, ekonomıkalyq-qarjylyq kedergilerdiń bolmaýy, adamdardyń jumysqa turyp, áleýmettik saqtandyrý júıesiniń qyzmetin qaı elde de erkin paıdalanýy, salyq zańdylyqtarynda aıyrmalardyń bolmaýy syndy jeke tulǵalarǵa qatysty kóptegen jeńildiktermen qatar, memlekette ekonomıka, qarjy jáne áleýmettik saıasat júrgizýdi úılestirý, úsh elge birdeı syrtqy saýda jáne syrt­qy ekonomıkalyq saıasat júr­gizýmen ózge elderge qatysty biryń­ǵaı keden salyǵyn salý syndy retteýler júzege asyryldy. Bul maqsattardyń tolyǵymen júzege asyrylyp qana qoımaı, kúni búginge deıin óziniń bastapqy mańyzyn joımaı otyrǵanyn aıta ketý lázim. Benılıýks elderi arasyndaǵy qarym-qatynastardy kim rettep otyrdy desek, onda aldymen myqty basqarý ınfraqurylymynyń dúnıege kelgenin aıtýǵa tıispiz. Eń joǵary organ–úsh eldiń syrtqy ister mınıstrlerinen turatyn Mınıstrler komıteti, olar jyl saıyn birneshe ret kezdesip, arada týyndaǵan máselelerdi sheship, aldaǵy mindetterdi talqylap otyrdy. Jáne komıtet sheshimdi tek biraýyzdan uıǵarsa ǵana shyǵaryp, al onyń oryndalýy ár memleket úshin bultartpas mindet sanaldy. Komıtetke úsh eldiń mınıstrlikteri men vedomstvolarynyń basshylarynan quralǵan Ekonomıkalyq odaq keńesi qarady. Olar óz kezeńin­de salalyq arnaıy komıs­sııa­lardyń jumysyna jaýap berdi. Benılıýkstiń ákimshilik jáne uıymdastyrý qyzmetin Bas hat­shylyq atqardy. Onyń basshy­lyǵynda Hatshylar alqasy turdy. Joǵary mártebeli monarhtar qol qoıǵan kelisimge sáıkes, Bas hatshy – Nıderland azamaty, al eki orynbasar– Belgııa men Lıýksembýrg azamattary bolýy tıis. Parlament boıynsha da úsh eldiń arasynan depýtattar saılandy. Belgııa men Nıderland úshin 21 depýtat, al Lıýksembýrgten 7 depýtat bolýy tıis, sondaı-aq, ortaq Sot palatasy, Arbıtraj alqasy da quryldy. Asylynda, osylaısha Eýro­pa­daǵy osy úsh shaǵyn memlekettiń ujymdasyp qımyldaýynan qara­paıym azamattar ómiriniń jeńil­deýi kári qurlyqtyń ınte­grasııaǵa beıimdelýge degen yntasyn arttyra túsken. Bul negizder Eýroodaq qurylýynyń alǵysharttary boldy desek artyq aıtqandyq emes. EÝROODAQ. Joǵaryda aıtylǵan Kómir jáne bolat birlestigi men Eýropalyq eko­no­mıkalyq qaýymdastyq jáne Eýropadaǵy Atom energııasy jónindegi qaýymdastyqtyń negizin­de 1957 jyly Rım kelisimi jasalsa, al 1967 jyly osy úsh qaýymdastyq Eýropalyq qaýym­dastyqqa birikti. 1985 jyldyń 14  maýsymy – EO úshin aıtýly datanyń biri. Dál osy kúni Shen­gen kelisimi dúnıege keldi. Ol boıyn­sha barlyq EO aýmaǵynda keden­dik tosqaýyldar alynyp, syrt­qy shekaralardaǵy baqylaý kúsheıtiletin boldy (Kelisim 1995 jyly 26 naýryzda kúshine endi). Nıderlandynyń Maastrıhat qalasyndaǵy 1992 jylǵy EO qurý jónindegi shart kári qurlyqtaǵy qazirgi saıası jáne qarjylyq júıe kartınasyn alyp keldi. Jyldar boıyna tynbaı júrgizilgen ıntegrasııalaný úderisiniń eýropalyq úlgisi tarıhtyń jańa betterin jaza bastady. Jańa ortaq valıýta– eýro ómirge kelip, ol 1999 jyldyń 1 qańtarynan EO aımaǵynda qolma-qol aqshasyz túrinde aına­lymǵa tússe, 2002 jyldyń basynan kádimgi qaǵaz jáne tıyn aqsha túrinde jurtshylyqtyń qolyna tıdi. Osylaısha Eýropa memleketteriniń valıýtalardy biriktirý salasyndaǵy kóp jylǵy kúsh-jigeri tekke ketpedi. Bir ereksheligi, munda eýro aımaǵyna kúshtep endirý bolǵan joq, keıbir elder máselen, Ulybrıtanııa, Danııa, Shvesııa óz valıýtalaryn saqtap qaldy. Norvegııa men Islandııa EO-ǵa múshe bolmasa da Shengen aımaǵyna enýge ruqsat aldy, Chernogorııa EO-ǵa da, Shengenge de múshe bolmasa da eýrony negizgi tólem túri etip qabyldady. Bir kezderi Eýropa Qurama Shtattaryn qurý qajettigi týraly usynylǵan ıdeıa EO tárizdi tanymal halyqaralyq qurylymǵa aınaldy. 2000 jyly qabyldanǵan Nısse Sharty boıynsha EO kompetensııasy saıasattyń tómendegi baǵyttaryn qamtydy. Atap aıtqanda, saýda, aýyl sharýashylyǵy, mıgrasııa, kólik, básekelestik, salyq, ekonomıka, valıýta, keden, ónerkásip, áleýmettik sala, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý salalary, ekonomıkalyq jáne áleýmettik kirigý, tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý, transeýropalyq kólik jáne energetıka jelilerin damytý, zertteýler men tehnologııany damytý, úshinshi elderge ekonomıkalyq, qarjylyq jáne tehnıkalyq járdemdesý, sonymen birge, ortaq qaýipsizdik pen ishki ister men quqyq qorǵaý salasynda ıntegrasııalaný bekitildi. Jalpy alǵanda, osylardyń bar­lyǵyn mańyzdy úsh topqa bólýge bolatyndaı. Onyń alǵash­qysy – Ekonomıkalyq jáne valıý­talyq odaq, ekinshisi–ortaq syrtqy saıasat jáne qaýipsizdik, úshinshisi– múshe elderdiń ishki ister men quqyq qorǵaý salasyndaǵy áriptestikteri. 373 mln. turǵyn bir odaq aıasyna biriktirip, ishki naryqty qalyptastyryp, saýda-ekonomıkalyq ári saıası turǵyda úndestikke jetken birden-bir qurylym – EO-nyń shtab-páteri Belgııanyń astanasy Brıýsselde oryn tepken. Qazirgi ýaqytta álemdegi áleý­mettik saıasat damýynyń ǵalamdyq úrdisteri, eń aldymen, aımaqtyq deńgeıde qalyptasýda. Bul rette EO- daǵy áleýmettik saıa­satty eń úzdik úlginiń qataryna jatqyzýǵa bolady. Mundaǵy áleýmettik saıasattyń eń basty uıymdastyrýshy ári bir yńǵaılandyrýshy faktory – úzdiksiz yqpaldasýshy halyqaralyq birlestikte, ıaǵnı kári qurlyqta búgin­de álemdegi eń jetilgen áleý­mettik qamtý júıesi ornyqty. Al onyń negizi XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda joǵaryda aıtylǵan Eýropalyq ekonomıkalyq qaýym­dastyq qurǵanda, múshe memleketter qabyldaǵan kelisim-shart­ta «Jumysshylardyń eńbek jaǵ­­daıyn, ómirlik standarttaryn jaqsartýǵa járdem kórsetý» týraly ortaq kelisimnen týyndaǵan bolatyn. Benılıýks elderi odaǵyndaǵy ákimshilik jaǵynan basqarýdyń qurylymy tárizdi EO da ıntegrasııany basty ustanym etken óz qurylymdaryn túzgen. Ol–Eýropalyq komıssııa, Eýropa­lyq parlament, Eýropalyq odaq­tyń keńesi, Eýropalyq sot, Aýdıtorlar palatasy, t.b. syndy is-áreketterimen álem sanasyp, pikirlerine qulaq asatyn, tutas qaramaı-aq árqaı­sy­syn jeke alǵannyń ózinde salmaǵy joǵary halyqaralyq bedeldi uıymdar. Eýropalyq odaq álemdegi eń iri saýda qaýymdastyǵy bolyp tabylady. 1995 jyldyń qańtarynda Eýropalyq odaq komıssııasynyń shtab-páteri ornalasqan Brıýssel qalasynda Qazaqstan Respýblıkasy men Eýropalyq odaq jáne onyń múshe memleketteriniń arasynda seriktestik pen yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. EO – elimizdiń syrtqy saıasattaǵy basty áriptesteriniń biri. ASEAN (aǵylsh. The Association of Southeast Asian Nations — Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń assosıasııasy) — Ońtústik-shyǵys Azııanyń 10 eli kiretin óńirlik saıası, mádenı ári ekonomıkalyq uıym. 1967 jyly 8 tamyzda qabyldanǵan Bangkok deklarasııasynda Indonezııa, Malaızııa, Fılıppınder, Sıngapýr jáne Taıland memleketteri negizin qalaǵan assosıasııa ekonomıkalyq ósýdi, áleýmettik, mádenı damýdy jańǵyrtýdy, aımaqta beıbitshilikti qamtamasyz etýdi maqsat tutady dep kórsetilgen. Al ASEAN-nyń qujat boıynsha shart jasasýy 1976 jyly Balı aralynda júzege asyryldy. 500 mıllıon turǵyn men joǵarydaǵy uıymdy qurýshy memleketterden ózge Brýneı (1984), Vetnam (1995), Laos jáne Mıanma (1997), Kambodja (1999) memleketterin qamtyǵan assosıasııaǵa baqylaýshy mártebesimen Papýa-Jańa Gvıneıa men Shyǵys Tımor jáne eki keńesshilik seriktes elder – Qytaı men Reseı kirdi. Qurylǵanynan bastap saıası yntymaqtastyq salasynda kelisimder jasaýǵa basa kóńil bólgen ASEAN elderiniń alǵashqy eki kezdesýi (1976 jáne 1977 jyldary) osy uıym qyzmetiniń negizgi qaǵıdattaryn jarııa etip, adam resýrstaryn damytý, kedeıshilik pen saýatsyzdyqty joıý, esirtki saýdasyna jol bermeý, t.b. salada yntymaqtastyqty keńeıtýge kóńil bóletindikterin jetkizgen. Sondaı-aq, uıym aımaqta ekonomıkalyq ósimdi, áleýmettik jáne mádenı damýdy jedeldetý, atalǵan salalarda belsendi yntymaqtastyq pen ózara kómek kórsetý maqsatynda ǵylym men tehnologııa, qorshaǵan orta, mádenıet pen aqparat, áleýmettik damý yntymaqtastyǵyn úılestiredi. 1995 jyly ASEAN elderi Ońtústik-Shyǵys Azııada ıadrolyq qarýsyz aımaq qurý týraly shartqa qol qoıdy. ASEAN-nyń joǵary organy – memleket jáne úkimet basshylarynyń sammıti. Bul sammıt ár 3 jyl saıyn ótkiziledi, al olardyń aralyǵynda beıresmı kezdesýler de ótip turady. Uıymda 11 arnaıy komıtet jumys isteıdi, al aǵymdaǵy basshylyqty turaqty komıtet júzege asyrady. Bes jyl merzimge taǵaıyndalatyn ASEAN-nyń Bas hatshysy jetekshilik etetin Hatshylyq Fılıppınniń astanasy Djakartaqalasynda ornalasqan. 2008 jyly ASEAN elderi Azııa erkin saýda aımaǵyn (AFTA) qurý týraly sheshim qabyldady. 1993 jyly shilde aıynda ASEAN elderiniń syrtqy ister mınıstrleri basqa elderge qatysty jalpy múddelerdi úılestirý maqsatynda jańa tuǵyrnama qurý týraly sheshim qabyldady. Bul sheshim batystaǵy ónerkásibi damyǵan memleketter – Avstralııa, Jańa Zelandııa, Japonııa, Kanada jáne bárinen buryn AQSh-qa táýeldi bolýǵa qarsy baǵyttaldy. 1994 jyly Bogorda Uıym ekonomıkalyq yntymaqtastyqty kúsheıtý jáne 2020 jylǵa qaraı barlyq saýda jáne ınvestısııalyq kedergilerdi joıý týraly da sheshim qabyldady. Aımaqtyń qaýipsizdigi, damýy men ekonomıkalyq turaqtylyqqa qol jetkizýdi basty ustanym etken bul Uıymǵa múshe memleketterdegi halyqtar san tilde sóılep, san túrli dinı senimdi ustanǵandarymen, olarda ortaq qundylyqtar, turmys-tirshilikterindegi uqsastyqtar óte kóp. Azııa-Tynyq muhıty elderi assosıasııasynyń eltańbasyndaǵy 10 kúrish masaǵynyń oǵan múshe elderdiń sanyn beıneleýiniń ózi biraz jaıdy ańǵartqandaı. Halqy óte tyǵyz ornalasqan, eger baqylaýshy retindegi eldermen aradaǵy jolǵa qoıylǵan qarym-qatynasty eskersek, 2,5 mlrd.-tan asatyn adamdardy ekonomıkalyq turǵydan baılanystyrǵan Uıymnyń álemdik saıasatta qandaı mańyzǵa ıe ekendigin ańdaı berýge bolatyndaı. Kóp vektorly saıasat ustanǵan Qazaq eli joǵarydaǵy odaqtardyń qaı-qaısymen de jaqsy qarym-qatynas ornatqan. «Jaıaýdyń shańy shyqpas, jalǵyzdyń úni shyqpas» deıdi dana halyq. Qaı kezde de toptasa, judyryqtaı jumyla qımyldasa, jalǵyz taldaı ońaı synbaıdy, birikkenniń artynda bereke bar dep álemdik ıntegrasııalaný úderisinen qalys qalǵysy kelmeıtin bizdiń elimizdiń alda talaı josparlary bar. Solardyń barlyǵynyń el ıgiligine qyzmet etetini kúmán týǵyzbaıdy. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».