Qazaq kınosy álemge tanyla bastady

– Gúlnar Oıratqyzy, pandemııa­ǵa baılanysty eki jyldyq úzilis­ten keıin qaıta oralǵan «Eýrazııa» kıno­festıvaliniń jańalyqtary týraly áńgimeleseńiz...

– Kınofestıvaldi eki jyl qatary­nan ótkize almaǵanymyzǵa ishteı qına­lyp júretin edik. Aýqymdy sharanyń úlken merzimde úzilis alýy óte ótkir másele. Eger bıyl «Eýrazııa» ótkizilmese, álem mádenı keńistigindegi bizdiń ornymyz oısyrap qalar edi. «Eýrazııa» – aımaqtyń jetekshi festıvali. Endeshe, jıyrma jyl boıy orasan zor eńbek­pen jınalǵan mártebeni saqtaǵanymyz, álemge qyzyqty bolýdyń joldaryn izdegenimiz jón. Bastysy, bizdiń kıno týraly múmkindiginshe kóbirek aıtyp, jahandyq deńgeıdegi nasıhatyn júrgizýden jalyqpaýymyz kerek. Bizdiń kınofestıvaldiń maqsaty da, mindeti de osy.

– «Eýrazııa» kınofestıvali 16-ret ótkizilgeli otyr. Bul mereıtoı bolma­sa da, belgili bir maǵynada mańyzdy kún: osy jastaǵy adam jeke kýálik alady, eger qalasa, tólqujat pen júrgizýshi kýáliginiń de ıesi bola alady. Iаǵnı ol kámeletke tolý jolyndaǵy birinshi kezeń. Osyndaı kezeńdi artqa tastaǵan «Eýrazııa» sııaqty kınofestıvaldiń paıda bolýy qazaq kınosyna qandaı paıda ákeldi?

– Kınofestıval shymyldyǵy 1998 jyly túrildi, osy ýaqyt aralyǵynda «Eýrazııa» dástúrinde ósken qazaqstandyq kınematografısterdiń tutas bir býyny qalyptasty. Olardy «Eýrazııa býyny» dep atasaq ta jarasady. Eger 2000-jyldardyń basyndaǵy festıvalderde «Qarqyndy damyp kele jatqan qazaq kınosy» baǵdarlamasy bolsa, búginde Qazaqstan kınematografııasy joǵary deńgeıge jetip, biz festıvalge jeke ulttyq konkýrsty engizdik. Onda halyqaralyq kınofes­tıvalderge qatysqan jáne jeńgen fılmder de, keń aýdıtorııada sátti shyq­qan kartınalar da tartysqa túsedi. Qazaqstan kınosynyń búginde álem­niń barlyq iri kınofestıvalinde kór­setilýi tańǵalarlyq emes pe! 2022 jy­ly Berlındegi kınofestıvaldiń Generation baǵdarlamasynda Farhat Sháripovtyń «Shema» kartınasy jeńiske jetti, Venesııada Ádilhan Erjanovtyń «Golıaf» jáne Eldar Shıbanovtyń «Taý pııazy», Tokıoda Dárejan О́mir­baev­tyń «Aqyn» jáne Emır Baıǵazın­niń «О́mir» fılmderi kórsetildi. Jáne bul to­lyq tizim emes. Qazaqstanda da álemdik básekege qabiletti kıno túsiretin ýaqyt áldeqashan jetti. Bizdiń ulttyq baıqaýy­myzǵa kópshilik qaýym áli qyzyǵa qaraıtyn bolady.

– «Eýrazııa» festıvali jyl saıyn­ damyp, jańa qyrynan tanylyp keledi. Jańa festıval buryn­ǵy­lardan qalaı erekshelenedi jáne uıym­dastyrýshylardyń qatysýshylar men qonaqtarǵa ázirlegen tosynsyıla­ry bar ma?

– Bıylǵy «Eýrazııa» kınofestıval­i­­­­niń ótken sharalardan basty aıyrma­shy­­ly­­ǵy – ulttyq baıqaý ótetinin atap óttim. Bul baǵdarlama kóptegen kınofes­tıvalde, mysaly, Grekııada burynnan bar. Kórermender halyqaralyq baıqaýdy tamashalap qana qoımaı, ulttyq baıqaý­dyń nátıjelerin kútedi, bul kez kelgen kınofestıvaldiń mereıin eki ese arttyrady.

– Álemdik juldyzdar festıvalge keletinin rastady ma, qandaı da bir mańyzdy tusaýkeserler bola ma?

– Juldyzdardyń kelý-kelmeýi, ádet­tegideı, festıval ashylatyn ýaqyt qar­sańynda belgili bolady. Aýstralııada jaqynda ǵana «Azııa Oskaryn» jeńip alǵan kartınanyń bizdiń festıvalde kórsetiletinin naqty aıta alamyn. Bul – Aqtan Arym Kýbattyń «Esimde» fılmi. Sondaı-aq Venesııa men Kann­da júldeger atanǵan eýropalyq jáne azııalyq jumystardy tanystyratyn qonaqtar da keledi dep otyrmyz.

– Eger «festıvaldiń ishinde fes­tıval» ótkizilse, ıaǵnı «Eýrazııa» baı­qaýyna qatysqan eń jaqsy fılm­der tańdalatyn bolsa, al siz qazylar alqasynyń múshesi bolsańyz, «TOP-10» tizimi sizdiń jeke kózqarasyńyzben qalaı túzilgen bolar edi?

– Men onnan birge deıin tizip kór­setpeı-aq qoıaıyn, tek súıikti kınokartınalarymdy atap óteıin: Aqtan Arym Kýbattyń «Beshkempır» (Qyrǵyz­stan), Mohammad Rasýloftyń «Temir aral» (Iran), Tomas Vınterbergtiń «Ańshylyq» (Danııa), Serik Aprymovtyń «Baýyr» (Qazaqstan), Kım Kı Dýktyń «Kerilgen adyrna» (Ońtústik Koreıa), Nana Ekvtımıshvılıdiń «Gúldenýde» (Grýzııa), Erlan Nurmuhambetovtiń «Kóktemniń alǵashqy nóseri» (Qazaqstan), Gela Bablýanıdiń «On úsh» (Grýzııa), Iýsýp Razykovtiń «Gastarbaıter» (О́zbekstan), Sergeı Dvorsevoıdyń «Qyz­ǵaldaq» (Qazaqstan) fılmderi. Bul fılmderde kınoǵa qoıylatyn basty talap: kórkemdik, sanaǵa qozǵaý salatyn jańalyq, tereń oı bar.

– Bıylǵy jyly kıno álemindegi bedeldi festıvalderdiń birazy dúr­kirep ótti, sonyń ishinde Kann, Venesııa, Berlın festıvalderiniń dúbiri áli qulaǵymyzda. Pandemııa jyldarynda, mysaly, Venesııadaǵy festıval keıinge shegerilmedi, al Kann festıvalin bir ret – 2020 jyly ótkizýden bas tartty. Sizdiń oıy­ńyzsha, jer sharynyń basty kınoforýmdary «Eýrazııa» ótkizilmegen sońǵy eki jyl ýaqyt aralyǵynda qandaı úrdisterdi anyqtady?

– Jalpy, pandemııa kınoǵa aıtar­lyqtaı áser etti – úrdister (mysaly, arthaýs) pessımıstik sıpatqa ıe boldy. Bıyl men Karlovy Vary kınofestıvaliniń qa­zylar alqasynyń múshesi boldym jáne usynylǵan jumystardyń qanshalyq­ty depressıvti ekenine tańǵaldym. Bir jaǵynan, bul túsinikti de. Álem halqy úılerinde qamalyp, oqshaý ómirdiń shekteýine tap boldy. Ekinshi jaǵynan, maǵan energııa jınaqtalýy kerek sııaqty kórindi, sonda ǵana kıno bul túnekti óz «jaryǵymen» jaryp shyǵa alady. Ázirge ondaı eshnárse baıqalmady, alda ne bolatynyn kóreıik.

– Qazir halyqaralyq kınofestıvalder tek erekshe qoıylym men arnaıy effektiler arqyly ózine nazar aýdartatyn kommersııalyq kıno teńizinen avtorlyq fılmderdi qutqaratyn mańyzdy orynǵa aınaldy. Kóptegen sarapshy «aldaǵy ýaqytta kıno joǵary óner retinde kınoteatrdan ketip, óz ornyn tek teledıdar men Internette saqtaıdy» degen tujyrym bildirýde. Jalpy, kórermenniń, eger múmkin bolsa, «jalpyǵa ortaq emes» fılmderge degen qyzyǵýshylyǵyn qalaı jan­dan­dyrýǵa bolady nemese bul tek rıtorıkalyq suraq pa?

– Búginde barlyǵy derlik Internet nemese strımıng alańdar arqyly qol jetimdi bolǵandyqtan, festıvalder, eń aldymen, baǵyt-baǵdar berýshiniń mindetin atqarady. Osynyń nátıjesinde kórermen tek oıyn-saýyq baǵytynan bólek shynaıy ómir men ózindik kıno tili bar týyndylardy tanıdy. Osy qaǵıda boıynsha biz ıntellektýaldy, sapaly, oılastyrylǵan, jan men júrekke áser etetin kınony usyna otyryp, óz baǵdarlamamyzdy quramyz.

– Siz qazaq kınosynyń búgingi jaı-kúıi týraly áńgime qozǵadyńyz. Sońǵy ýaqytta taǵy qandaı qyzyqty fılmder shyqty jáne halyqaralyq kınematografııalyq qoǵamdastyq pen yntymaqtastyq qalaı damyp keledi, birlesip shyǵarylatyn jańa jobalar bar ma?

– Qazir bizdiń kóz aldymyzdaǵy qazaq kınosy buryn-sońdy bolmaǵan órleý ústinde. О́kinishke qaraı, bul joǵary sapaly kıno kınoprokatta kórinbeıdi. Sebebi prokattaýshylar oıyn-saýyqqa baǵyttalǵan, ortasha sapadaǵy fılm­derge kóp nazar aýdarady. Sondyqtan «Eýrazııa» kınofestıvali kórermender­di, sheteldik jýrnalıster men kıno­festıvalge fılm irikteýshilerdi qazaq kınosynyń negizgi jetistikterimen tanystyrýdy óz mindetine alady. Kópte­gen mysal bar. Sábıt Qurmanbekov­tiń «Boran» kartınasy – patrıotızm men geosaıasat týraly baıypty oıdy jetkizedi. Darhan Tólegenovtiń «Aǵa­lar» kartınasy – bıblııalyq astarly áńgimemen shektesetin áleýmettik drama. Farhad Sháripovtiń «Shemasy» – jas­tar arasyndaǵy jezókshelik máselesin kóteretin psıhologııalyq týyn­dy. Ádilhan Erjanovtyń «Oqý izde­gen Ademoka» fılmi bilim adamnyń er­kindigi men táýelsizdigine qalaı áser ete­tinin baıandaıdy. Jalpy, qazaqstan­dyq kıno, menińshe, álemdik kınofes­tı­valderge laıyqty usynylyp otyr jáne óte joǵary bedelge ıe. Biraq ko-ónim­der, ıaǵnı shyǵarmashylyq odaqtas­tyq­tan týǵan birlesken jobalar áli de jetki­liksiz, bul da «Eýrazııanyń» qalyp­tas­­qan úrdisinde úzilis bolyp, eki jyl boıy ótkizilmeýiniń saldary.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 ALMATY