Iri qara jaıly iri baılam

Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıylǵy Joldaýynda agroónerkásip keshenin ınnovasııalyq baǵytqa túsirýdiń mańyzdylyǵyn ataı kelip, «Qazaqstan  et jáne sút ónimderin eksporttaıtyn óńirlik iri elge aınalýǵa tıis» degen talap qoıdy. Bul astanalyq Aqmola oblysynyń da abyroıly mindetine aınalyp, nazar salarlyq naqty ister boı kórsetýde. Biz osy oraıda oblys ákiminiń birinshi orynbasary Rashıt ÁKIMOVTI áńgimege tartyp, mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy baǵdarlamalyq jobalardyń jaı-kúıimen keńirek tanystyrýdy ótingen edik. – Rashıt Qaıyrjanuly, qazir ata kásibimizdiń dástúrli sı­paty ýaqyt aǵymyndaǵy talap­tarmen aýqymdala túsýde. Endeshe, oblys mal sharýa­shy­ly­ǵyn damytýda negizinen qan­daı mindetterge basymdyq beredi? – Barlyq jumystar mem­le­kettik jáne óńirlik arnaıy baǵ­dar­lamalar sheńberinde júr­gizilýde. Munda jalpy selek­sııalyq-asyldandyrý, tabyndaǵy asyl tuqymdy iri qaranyń úlesin 15,5 paıyzdan 25 paıyzǵa ósirý, ettik baǵyttaǵy maldyń tektik túr­lenýin jaqsartý jáne ónimdilik sapasyn arttyrý, jem-shóp, jaıylymdyq bazany keńeıtip, óńdeý kásiporyndarynyń ın­fra­qurylymyn damytýǵa aıryqsha nazar aýdarylady. Kúndelikti ba­qylaýdaǵy atalǵan sharalar búgingi kúni tıisti qaıtarymyn berip otyr. – Ettik baǵyttaǵy mal sha­rýa­shylyǵyn damytýda shetel­dik seleksııanyń tıimdi jaq­tary óńir tájirıbesinde aıqyn baıqalýda. Muny Elbasynyń aldaǵy jaqyn ýaqytta, respýb­lıkamyz boıynsha et eksportyn 60 myń tonnaǵa jetkizý týraly tapsyrmasyna serpin beretin qadam dep sanaımyz. Solaı emes pe? – Iá. Oblysta bıylǵy 1 ma­myr­ǵa deıingi jedel aqparat boıynsha 420,9 myń bas iri qara esepke alynǵan. Ol byltyrǵy osy mer­zimmen salystyrǵanda ósim 25,2 myń basqa jetti. «San barda, sapa da bolady» degen naqylǵa súıensek, óz tabyndarymyzǵa sheteldik asyl tuqymdy maldy tartý tabys kózin ashqandaı. Memlekettiń qoldaýymen bul jumys belsendi túrde júrgizilýde deı alamyn. Sıfrlarǵa júginsek, shetelderden 2010 jyly 1991 bas, 2011 jyly 6502 mal, 2012 jyly 3155 bas iri qara jetkizildi. Al bıylǵy jyly tabyndarymyzdy 890 iri qara tolyqtyrady dep kútilýde. Munyń barlyǵy «Angýs», «Gereford», «Obrak», «Sımmental» tuqymdy ósimtal túlikter. Jalpy, utymdy joba júzege asa bastaǵaly qara mal etin eksporttaýǵa baǵyttalǵan 19 sharýashylyq 12241 bas asyl tuqymdy mal satyp aldy. Bul respýblıkamyzǵa alyp kelingen túliktiń úshten bir bóligin quraıdy. Osynyń nátıjesinde ettik baǵyttaǵy asyl tuqymdy iri qaranyń sany, jergilikti seleksııany qosyp eseptegende 43 myńnan asyp otyr. Atalǵan baǵytta Astrahan, Aqkól, Jaqsy, Se­lınograd, Eńbekshilder, Ze­ren­di, Atbasar aýdandary belsendilik tanytqanyna nazar aýdarǵym keledi. Sheteldik suryptaǵy mal jergilikti klımattyq-tabıǵı jaǵ­daılarǵa tez jersinip, sharýa­shy­lyqtardyń tól tógini de artyp keledi. Eńbekshilder aýdanyndaǵy «KazBıf LTD» JShS-da respýb­lıkamyzda alǵash ret asyl tu­qymdy buzaýlardy satý aýksıony ótkizildi. Aýksıonǵa qoıylǵan 50 buqanyń beseýi 1 mıllıon teń­geden satylsa, «Angýs» tuqym­dy buqa rekordty – 1 mıllıon 300 myń teńgege baǵalandy. – Áńgime ettik baǵyttaǵy mal sharýashylyǵy jaıynda bolǵandyqtan, iri qarany ús­te­melep qorektendirý, ıaǵnı, bor­daqylaý alańdaryn jab­dyq­­taý alǵa tartylady. Osy ret­­­tegi qam-qareketterińiz jaıynda aıta otyrsańyz. – Bizde ýaqyttan ozýshylyq baıqalady. Bul asyryp aıtqandyq emes. Ettik mal sharýashylyǵyn damytý jónindegi baǵdarlama aıasynda oblysqa 12500 bas malǵa arnalǵan alańdar jabdyqtaý mindeti qoıylǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta qolaıly ınfra­qu­rylymdaǵy, 13500 basqa laıyq­talǵan 5 zamanalyq iri keshen paıdalanýǵa berildi. Atal­ǵan nysandar «KazBıf LTD», «AgroEkport LTD», «Novo­kıenka», «Kolýton-04», «Bas­taý» jaýapkershiligi shek­teý­li seriktestikterinde toptas­ty­ryl­ǵan. Buǵan qosymsha 24 orta jáne shaǵyn bordaqylaý alań­dary jumys isteıdi. Túıin­dep aıtsaq, búgingi kúni oblys aýmaǵynda bir mezettik syıym­dylyq qýaty 27,5 myń bas maldy qamtıtyn 29  alań bar. Bul qurylymdarda zamanalyq tehnologııa talabyndaǵy et ónimderin turaqty túrde qamtamasyz etetin keshendi sıkl tuıyqtalady. – Siz aıtqan «keshendi sıkl» aýyl sharýashylyǵyndaǵy klasterlik júıeni qamtamasyz etýge múmkindik beretindeı. Osy­naý ekonomıkalyq iri tut­qa jaıynda bile otyrsaq. – «Iri qara etin eksporttaý ba­ǵytyndaǵy 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama sheńberinde oblysymyzda et klasteri qu­ry­lyp, bul júıe Qazaqstan Res­­pýb­lıkasynda et eksportyn damytý konsorsıýmynyń quramynda qyzmet jasaýda. Qazirgi kúni óńi­rimizdegi et óndirý men ony óń­deýmen aınalysatyn 20 kásip­oryn enip otyrǵan konsorsıým ha­lyqaralyq rynokqa, ásirese, Ke­den odaǵy memleketterine jol ashyp otyrǵanyn aıtý kerek. Máselen, Qorǵaljyn aýda­nyn­daǵy «Bakara» et kombınaty «Agroónerkásip keshenin jáne aýylsharýashylyq ónimderin óń­deý salasynda vakýýmdy oramada tutas, buqtyrylǵan jáne kesilgen et óndirý kesheni» jobasyn sátti aıaqtady. Kásiporyn 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha 1755 tonna et ónimderin óndirdi. Onyń ishinde 1197 tonna halal et, 359 tonna shujyq, 203 tonna jartylaı fabrıkattar daıyndaldy. Kombınat byltyr respýblıkamyzda birinshi bolyp Máskeý qalasyna 16 tonna ónim jóneltti. Zamanalyq qaıta óńdeý zaýyty sońǵy eki jylda eńbek ónimdiligin on ese ulǵaıtyp, aı saıyn 150 tonna sapaly ónim daıyndaýda. Munda 2500 bas iri qara bordaqylanýda. «ISO 9001:2000» sertıfıkatymen jumys isteıtin «bakaralyqtar» Reseıdiń ónerkásipti iri úsh qalasymen áriptestik baılanys ornatqan. Al, oblys boıynsha aıtsaq, 2014 jyly «KazBıf LTD», «AgroEkport LTD», «Býrabaı», «Shýche sút zaýyty» jáne «Aq qaıyń» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri «QazAgroО́nim» aksıonerlik qoǵamymen 1200 tonna iri qara etin jetkizý jó­ninde kelisimshart jasasty. Mu­nyń 300 tonnasy eksportqa baǵyt­talǵan. Buǵan qosymsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Aqmola oblysy arasynda eks­portqa 1600 tonna qara mal etin shyǵarý jóninde memorandým túzilgen. – Ortaq isten fermerlik sharýa qojalyqtary da shet qal­maıtyndyqtan, olardy qoldaý sharalary nazarda ustalatyn shyǵar? Oblysta ettik mal sharýa­shylyǵyn damytý baǵdarlamasyn iske asyrýda «Sybaǵa» baǵ­dar­lamasy aıryqsha oryn alady. Fermerlik sharýa qojalyqtaryn damytýdy ditteıtin atalǵan baǵ­darlama bizdiń óńirde «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly qarjylandyrylady. Bul jobaǵa 230 sharýa qojalyǵy tartylady dep josparlansa, 2014 jyldyń 1 mamyryndaǵy derekter boıynsha bulardyń sany 252-ge jetip otyr. Osynyń nátıjesinde fermerler 15662 sıyr men 559 buqa satyp aldy. Jyl sońyna deıin sharýalar tabyny óse túsedi dep kútilýde. Osy oraıda, sharýa jáne fermerlik sharýashylyqtardyń 93 paıyzy asyl tuqymdy bu­qa­larmen qamtamasyz etilgenine nazar aýdarǵym keledi. Al, 7 aý­danda bul kórsetkish 100 paıyzdy quraıdy. Munyń ústine, 2012 jyly jeke menshiktegi 146 tabyn, byltyr 86 tabyn asyldandyrý isine tartylsa, bıyl onyń sany 126-nyń mańaıynda bolmaq. Endeshe, sapany kóterý arqyly ónimdilik te artpaq. – Atqaryp jatqan ju­mys­taryńyzǵa qarap, iri qara jaıly iri baılam jasaýǵa bolatyn sııaqty. Muny memlekettik qol­daý­men baılanystyrasyzdar ǵoı. Árıne. Memleket aýyl­sha­rýa­shylyq taýar óndirýshilerin qoldaý úshin jyl saıyn qomaq­ty qarjy bólip keledi. Naq­tyraq aıtsaq, ótken jyly biz­diń oblysymyzǵa 3,3 mıllıard teńgedeı qarjy bólinse, bıyl onyń kólemi 3,4 mıllıard teńge bolyp otyr. Munyń ishin­de, 1,3 mıllıard teńge asyl tu­qymdy mal sharýashylyǵyn qoldaýǵa, 2,1 mıllıard teńge mal ónimdiligin arttyrý men sapalyq kórsetkishterdi joǵarylatýǵa baǵyttalmaq. Qarjynyń ıgerilýi 99,7-99,8 paıyz deńgeıinde. Elimiz kúni keshe Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıdy. Osynaý kóp­ten beri kútken jańa qurylym táýel­siz elimizdiń jedel damýyna, álem­niń ozyq otyz memleketiniń qataryna tezirek qosylýyna zor múmkindikter týǵyzatynyna senimdimin. Astanalyq oblys, bul oraıda, ózindik úlesin kórsete biletini anyq. Áńgimelesken Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy.