Fýtboldyń álemdik deńgeıdegi birinshiligin toıǵa balap júrgenimizge biraz boldy. Al toı dúrkirep ótken jerde onyń ózine tán syıy men kádesi de júredi. Alaıda, fýtbol toıynyń basqa toılardan ereksheligi, munda jekjat-juraǵattyqtyń jaqyndyǵyna saı aldyn ala belgilenip qoıylatyn júlde-júlgeler joq. Aıaqdoptyń alamanynda kim ne alsa da, oǵan óziniń taban aqy, mańdaı terimen qol jetkizedi. Biraq olardyń birde-biri bıyl Brazılııadan quralaqan qaıtpaıdy.
Biz endi eki kúnnen keıin sóreden shyǵatyn jahandyq jarystyń osyǵan qatysty birshama belgi, nyshandaryna toqtala keteıik.
Chempıonat máresi. Jankúıer qaýymǵa búginde belgili de shyǵar, chempıonat 12 maýsym kúni San-Paýlýdaǵy «Arena Korıntıansta» Brazılııa jáne Horvatııa quramalary arasyndaǵy oıynmen ashylyp, 13 shildede Rıo-de-Janeırodaǵy «Marakana» stadıonynda ótetin fınaldyq kezdesýmen jabylady. Bul aralyqta eldiń taǵy 10 qalasyndaǵy sport keshenderinde jahandyq jarystyń jan alyp, jan berisetin keskilesken kúresteri júrip jatady. Osyǵan oraı aıta ketetin taǵy bir jaıt, chempıonat matchtary oınalatyn 12 shahardyń bir-birimen eń jaqyn degen aralyǵyn áýe kemeleri bir saǵattyń ishinde kókteı ótetin bolsa, barynsha qashyǵyna alty saǵatta ázer jetedi eken. Bulardyń sońǵysy Rıo-de-Janeıro men Manaýs qalalary arasyn jalǵaıdy. Mamandar atalmysh alamannyń qolaısyz uıymdastyrylýy qataryna osy derekti de jatqyzyp júr.
Sóıtip, bul chempıonat máresiniń qashyqtyǵy 31 kúndi quraǵaly tur.
Chempıonattyń ıesi. Fýtboldyń álemdik toıyn sonaý 1950 jyldan keıin ekinshi márte óziniń jerinde ótkizgeli otyrǵan Brazılııa eli bul qurmetke qurlyqtar rotasııasy boıynsha jetti. Erterekte chempıonat eki kontınentte – Eýropa men Amerıkada kezektesip ótkizilip kelgen edi. Bul dástúr alǵash ret 2002 jyly buzylyp, birinshi márte basqa qurlyqqa – Azııaǵa aýysty. Sol jyly birinshilikti Ońtústik Koreıa eli qabyldady. Al osynyń aldyndaǵy, 2010 jylǵy chempıonat «qara» qurlyqta, Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda qanat jaıdy.
Bir aıta keterligi, 2014 jyldyń kezegi Ońtústik Amerıkada ótetin bolyp belgilengende, oǵan úmitkerlerdiń qatarynda Brazılııadan basqa eshkim bolǵan joq. Sebebi, Latyn Amerıkasyndaǵy elder 2003 jyly ózara kelisimge kelip, kezekti talassyz «fýtbol sıqyrshylarynyń» otanyna berýge uıǵarym jasasqan bolatyn. Basynda onymen tek Kolýmbııa ǵana talaspaq bolyp edi, biraq basqalar bul eldiń 1986 jylǵy chempıonatty ótkizý quqyǵyn alyp turyp, óz mindettemelerin oryndaı almaı qalǵanyn alǵa tartyp, úmitkerler básekesine qatystyrmaı tastady. Osylaısha daýysqa dara túsken Brazılııa «báıgeni shappaı alyp» ketti. Al 1986 jyly Kolýmbııa tarapynan qaýqarsyzdyq kórsetilgende, onyń ornyn Meksıka ala qoıyp, tarıhta ekinshi márte qabyldaǵan chempıonatyn óte sátti ótkerip shyqty.
Taǵy bir aıtatyn jaıt, FIFA osydan keıin chempıonatty qabyldaý úshin talasty qurlyq boıynsha emes, barlyq konfederasııalardyń qatysýymen ótkizýge sheshim qabyldady. Osynyń arqasynda 2018 jylǵy alamandy ótkizý quqyǵyn Reseı fýtbol federasııasy jeńip aldy. Sonymen birge, osy jerde Brazılııanyń ekinshi márte chempıonat ótkizgeli turǵan besinshi memleket ekenin de aıta ketýimiz kerek. Mundaı qurmetke joǵarydaǵy Meksıkadan bólek, taǵy Italııa, Fransııa jáne Germanııa elderi ıe boldy.
Chempıonattyń júlde qory. Sóz basynda aıtylǵan káde-syıǵa endi keldik. Birden aıtyp qoıaıyq, alamanǵa at qosqan terme jamaǵattardyń birde-biri syı-sııapatsyz qaıtpaıdy. Al mundaǵy júlde qorynyń kólemi osynyń aldyndaǵy 2010 jylǵy birinshilikke qaraǵanda 37 paıyzǵa kóp. Naqtyraq aıtqanda, 576 mln. dollardy quraıdy. Munyń 35 mıllıony – chempıonattyń jeńimpazyna, 25 mıllıony – kúmis júldegerine, al 22 mıllıony qola medal alǵan komandaǵa beriledi. Sol sııaqty úshinshi oryn úshin talasatyn tórtinshi komandanyń syıy 20 mln. dollardy quraıdy. Budan ári shırek fınalǵa qadam basqan quramalardyń árbiri úılerine 14 mln. dollar kóleminde aqsha alyp qaıtady. Sondaı-aq 1/8 fınalda kúsh synasqan ujymdarǵa uıǵarylǵan aqshanyń shamasy 9 mln. dollar eken. Eń sońynda osynda kelip, qıqýǵa qıqý qosqan qalǵan komandalardyń árbirine tıesili qarjy 8 mln. dollar kórinedi.
Chempıonattyń emblemasy. Ol 2010 jylǵy 8 shilde kúni OAR elinde, Iohannesbýrg qalasynda resmı túrde bekitildi. Ony sonda ótip jatqan jahandyq jarys kezinde quramynda sáýletshi Oskar Nımeıer, dızaınshy Hans Donner, model Jızel Bıýndhen, jazýshy Paýlo Koelıý, ánshi Ivete Sangalý, 2014 jylǵy chempıonatty uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy Rıkardý Teısheıra jáne FIFA-nyń bas hatshysy Jerom Valk bar komıssııa qabyldady. Olar Brazılııanyń Africa atty kompanııasy jasaǵan «Shabyt» degen emblemany tańdap aldy. Sol emblema qazir osy bette de tur.
Chempıonattyń boıtumary. Buǵan brazıl elindegi úsh birdeı atalym talasty. Onyń jeńimpazy kúlli jurttyń daýys berý jolymen anyqtaldy. Nátıjesinde Fýleko atty boıtumar talassyz birinshi orynǵa shyqty. Oǵan el halqynyń 48 paıyzy, ıaǵnı 1,7 mln. adam daýys berdi. Ekinshi orynǵa brazılııalyqtardyń 31 paıyzdyq daýsyn alǵan Zýzeko ornalassa, úshinshi bolǵan Amıjýbı 21 paıyzdyq qoldaýǵa qol jetkizdi. Osynyń ózi talastyń asa tartysty ótkenin kórsetse kerek.
Chempıonattyń resmı doby. FIFA-nyń bas hatshysy Jerom Valk jankúıerlerdiń daýys berýleri boıynsha týrnırdiń resmı doby ataǵyna Adidas fırmasy arnaıy daıyndaǵan Brazuca atty buıymnyń qol jetkizgenin jarııa etti. Doptyń ataýy 2012 jylǵy 2 qyrkúıekte belgilendi. Jalpy, tańdaýǵa úsh túrli dop tústi. Al daýys berý qorytyndysynda Brazuca doby 77,8 paıyzdyq daýys alsa, Carnavalesca dobynyń jetkeni – 14,6, Bossa Nova dobynyń kórsetkishi 7,6 paıyz boldy. Aıta ketýimiz kerek, bul fýtbol fanattarynyń dop tańdaǵan birinshi álem chempıonaty bolyp tabylady. Buǵan qosatynymyz, brazılııalyq jankúıerler ózderin Brazuca dep ataıdy. Bálkim, atalmysh ataýdaǵy doptyń báıgeden ozyp shyǵýyna osy jaǵdaı da áser etken bolar. Munda fýtbolsúıgish el jurtynyń ózindik patrıotızmi de jatyr.
Chempıonatqa qatysýshylar. 2014 jylǵy álem chempıonatynyń fınaldyq týrnırindegi dúbirge 32 komanda jalyn qosady. Munda alań ıesi retinde tek Brazılııa quramasy ǵana dodaǵa birden joldama aldy. Al qalǵan 31 jasaq túgeldeı elektik saıystardyń ótkeleginen ótip keldi. Bulardyń arasynda Eýropadan – 13, Ońtústik Amerıka men Afrıkanyń árbirinen – 5, Soltústik Amerıka men Azııanyń árbirinen 4 komanda bar. Fınaldyq kezeńge kelgen quramalar qataryndaǵy 8 jasaq buryn álem chempıony atanǵandar bolyp otyr. Sonymen qatar, Bosnııa men Gersogovına ujymy alamannyń debıýtanty ekenin de aıta keteıik.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».