Álemdi tamsandyrǵan «Tıtanık» fılmi Dı Kaprıoǵa Oskar syılyǵyn ápere almady. Odan keıin de ataqty akter birneshe kınofestıvalde barmaǵyn tisteýmen otyrdy. Joq, keıin shegingen joq, jıyrma jyl alysty. Aqyry altyn adamdy «Jany siri» kınokartınasy ustatty. Shyndyqqa qurylǵan shyǵarma, jansebil jigitti shyrqaý bıikke biraq alyp shyqty.
Ony aıtasyz, maıtalman ónerpaz talaı jyl talasyp jetken tańǵajaıyp músinsheni tamaq ishken jerinde tastap ketedi. Kóp marapattyń biri retinde qarap, shalqyp sharabyn ishedi. Eń bastysy, shyqpaǵan bıigine shyqty, álemdi moıyndatty, endi qaıtsin? Bizdińshe, ol taǵy bir mejeni baǵyndyrdy, artyq eshteńesi joq. Oılanatyn-aq, dúnıe! Ańshy Hıý Glastyń rólin sheberlikpen somdaǵan Dı Kaprıo armanyna osylaı jetti.
Munaı men kómir álemdegi eń qundy resýrsqa aınalmaı turyp, adamzat úshin ańnyń terisi baılyqtyń basty algorıtmi sanaldy. Máselen, Sibir men Reseıdiń Qıyr Shyǵysynyń damýy teri óndirý isimen baılanysty. XVI-XVII ǵasyrlarda orystar altyn-kúmis ken oryndary bolmaǵandyqtan, basqa eldermen saýda jasaý úshin ormandaǵy ańdardy valıýta retinde paıdalandy. Bul úrdis halyqty shyǵysqa qaraı ıtermeledi. Bulǵyn, túlki terileri asyl zatqa aınaldy, ony tipti «jumsaq qoqysqa» balady.
Dál osyndaı úderis AQSh-ta da júrip jatqan edi. Soltústik Amerıka kontınentiniń óristeýinde úndisterdiń eńbegi zor. Eýropalyqtar olardan teri satyp alyp, ózderi óndire bastady. Bul qazyna eski álemge tutas kemelermen eksporttaldy.
Fransýzdar XVI ǵasyrda ań terisi saýdasymen aınalysa bastady. Qazirgi Kanada jerindegi Gýdzon shyǵanaǵy mańynda saýda oryndaryn qurǵan negizinde brıtandyqtar, bul isti XVII ǵasyrda gollandtar da ilip áketti. XIX ǵasyrǵa qaraı Amerıkada ań terisin óndirýmen jáne satýmen aınalysatyn saýda kompanııalarynyń keń jelisi qalyptasty. Atalǵan kásip ekonomıkanyń tiregine aınaldy. Kásibı ańshylar sol úshin soltústik-batystyń ný ormandaryna júgirdi. Olardy halyq «taýlyqtar» dep atady.
Ańshylar saıahat kezinde kúndelik jazyp, karta toltyryp, ózender men kezdesken adamdardyń nobaıyn syzdy. Keıinnen bul jazbalar Oregon soqpaǵyn qonystanýshy kerýenderge kompas qyzmetin atqaryp, al ǵylymı ekspedısııalarǵa jol kórsetýshi baǵdarshamǵa aınaldy. Olar tipti AQSh armııasyna barlaýshylar retinde jaldandy.
1820-1840 jyldardaǵy ań terisi saýdasynyń gúldený kezeńinde 3 myńǵa jýyq adam ózin «taýlyqpyn» dep tanystyrady. Solardyń biri – ańyzǵa aınalǵan Hıý Glass edi. Bul ırlandııalyq azamat jańalyqqa, jańa izdeniske qumar boldy. Áýpirimdep júrip oq pen ottyń arasynan aman shyqty. Ǵumyrdarııasy shytyrman jaıttarǵa toly.
Iá, ashylmaǵan araldar men siresken toǵaılardy zertteýge attanǵan adamdardyń deni qaıtyp oralmady. Úndis jebeleri, ártúrli aýrý, jyrtqyshtar zertteýshilerge erik bermedi. Biraq frontırdegi baılyq pen tylsym frontırmenderdi, ıakı shekarashylardy toqtatpady.
Bul aımaqta turatyn turǵyndardyń jumysy qaýipti ári qyzyqqa toly boldy. Gıdter, qurylysshylar, zertteýshiler úndis taıpalarymen baılanys jasady. Jabaıy jerlerdiń ıgerilýi ońaı bolmady, frontırdi mekendeýshiler atamekenin ólgenshe qorǵap qalýǵa tyrysty.
Glass frontırge kelmes buryn, qaraqshy bolǵan degen derekter bar. Ol qaraqshylarǵa óz erkimen qosyldy ma, álde amalsyz qolǵa tústi me, bul jaǵy belgisiz. Qalaı bolǵanda da, 2 jyldan keıin, qaraqshylyq reıd kezinde kemeden qashýǵa sheshim qabyldaıdy. Sóıtip ol sýǵa sekirip, Meksıka shyǵanaǵynyń jaǵalaýyna 4 shaqyrym júzip keldi. Eshqandaı qarý-jaraqsyz soltústikke bet alady. Aqyry Paýnı úndisteriniń qolyna túsedi.
Áıtse de onyń joly boldy. Taıpa kósemi birden baýyrǵa basady. Qajetti zattarmen qamtamasyz etedi, tipti ponnı qyzdarynyń birine úılenedi. 3 jyl boıy úndistermen birge ómir súrip, tabıǵatyn, tilin meńgeredi. Jergilikti jurtqa ábden sińisken soń, bir kúni Paýnı elshisi retinde amerıkalyq delegasııany qarsy alýǵa barady. Otandastaryn ólerdeı saǵynǵan Glass kelissózden keıin, artqa qaıtpaıdy.
1822 jyly áıgili kásipker Ýılıam Eshlıdiń ekspedısııasyna qosylyp, onyń isker seriktesi Endrıý Genrımen, ań aýlaý úshin Mıssýrı ózeniniń salalaryn zertteýdi josparlaıdy. Qaýipti saıahatqa saqadaı-saı bolǵan soń, toppen joryqqa shyǵady. Olardy aldan Arıkara úndisteri qarsy alyp, otrıadtaǵy 14 adam qaza tabady. Al Glass qatty jaraqattanady. Otrıad basshylary ári qaraı jyljýǵa usynys jasaǵanymen, kópshiliginiń júregi daýalamaıdy.
Kóp uzamaı qosymsha kómek kelgennen keıin, eki tarap bitimge keledi. Degenmen amerıkalyqtar arıkaralyqtarǵa senbeı, basqa baǵytta jumysyn jalǵastyrady. Jany siri Glass jaltaqtamaı, sońyna deıin barýǵa bekinedi.
Osy saparda ol myń ólip, myń tiriledi. Lager mańynda buǵyny ańdyp kele jatyp, kenetten aıý men qonjyǵyna tap bolady. Alyp aıý ańshyny eki búktep, óltirýge shaq qalady. Degenmen dostary sońǵy mezette qutqaryp qalady. Odan bólek qaýipti joldar, satqyndyq, ózge de úndisterdiń shabýylynan esen shyqqan Glasqa qarap, kórer jaryǵy bar eken desek artyq bolmas.
Ońtústik Dakotadaǵy Hıý Glasqa qoıylǵan arnaıy eskertkish bar. Alǵash 1971 jyly basty róldi Rıchard Harrıs somdaǵan «Jabaıy dala adamy» atty tamasha fılm de túsirilgen. Ańshynyń taǵdyryna qarap tań qalasyz. Qaýmalaǵan qaterdiń ortasynan aman shyǵyp, óz ajalymen ómirden ozady. Mine, onyń bul erligi kınorejısser Alehandro Gonsales Inıarrıtýdyń «Vyjıvshııı» fılmine arqaý boldy. Bul álemdi tamsandyrǵan oqıǵa jelisine qurylǵan shyǵarma retinde kınematografııa salasyndaǵy eń úlken syılyqty qanjyǵalady.