Qazaq jyrynyń qarajorǵasy Saǵı Jıenbaevtyń pánıge kelgenine – 80, baqıǵa ozǵanyna attaı 20 jyl bolypty. О́leńindeı móldiregen, ónerindeı eljiregen aqynnyń sońynan talaı jyldar júgire joǵaldy. Onyń aq samaldaı shýaqty, ishki dirili qýatty jyrlary endi onyń máńgilik ǵumyryn jalǵap, keler kúnderge samǵap barady. О́ıtkeni, Saǵı Jıenbaev jurty esten shyǵaratyn aqyn emes.
Saǵı aqynmen men jerlespin, Jemdespin. Ol Aqtóbe oblysynan, men Atyraý oblysynan. Qarapaıym geografııany biletin oqýshy «ekeýi eki oblys qoı» dep daý aıtýy múmkin. Onysy durys. Bir qyzyǵy, tarıhy myńdaǵan jyldarǵa ketetin Uly ózen – Jem bizdiń aýyl men aǵamyzdyń aýylyn ekige bólip aǵady. Arǵy beti – Aqtóbe, bergi beti – Atyraý. Sodan da bolar, onyń Jem týraly jyrlary meniń óz óleńimdeı bolyp, ózegime quıylady. Aqynnyń osyndaı jyrlaryn oqyǵanda týǵan jerim eske túsip, janarym botalap, ana-aý alysta qalǵan balalyq shaǵyma qaraı ókshe kóterip, kún sala qaraımyn. Sondaı kezde sonaý qum qoınaýynan ózime uqsas qalqanqulaq qara balany qaıyra kórgendeı bolamyn.
О́ziniń jyrlaryndaı móldirep turatyn, jany eljirep turatyn názik aqynnyń «óı, tuqymyń kóbeıgir» degen jekeshelendirip alǵan jaqsy tirkesin talaı ret maldanyp, onymen sonaý alys kúnderge, qasıetti Jem boıyna birge qanat qaqqandaı bolǵan kezderim esimnen shyqqan emes. Elimen, týǵan jerimen taǵdyrlas bolǵan Saǵı Jıenbaev poezııasyn dalany ańsaǵan, dalasyn janymen súıgen, oǵan árqashan basyn ıgen adal perzenttiń alǵaýsyz kóńili dep qabyldasaq, onyń poetıkasynyń máni men mazmuny jan-jaqty ashyla túsedi.
Elimen taǵdyrlas bolý baqyty – adamǵa tabıǵat syılaǵan uly baılyqtardyń biri ári biregeıi. Týǵan elin, keń-baıtaq Qazaqstanyn jyr besiginde terbetý úshin ǵana ǵumyr keshkendeı bolǵan aqyn óziniń Otanǵa degen ottaı ystyq mahabbatyn bir sát te sóndirmesten ketti. Tazalyq tarazysyna talantyn tutas salǵan aqyn jyr báıgesinde júldeger atanǵan talaılardyń qanjyǵasyna jarmaspasa da, qalyń oqyrman onyń áleýeti men keremetin sezinip, tushynyp oqydy, tundyryp sińirdi.
Jalpy, óleń týraly, aqyn týraly aıtý bir qaraǵanda jeńil kórinetini bar. Bul – alǵashqy sezim. Qıynnyń qıyny aqyn týraly aıtý, onyń qandaı qalamger ekenin áýeli óziń seziný, sosyn jurtty sendirý. Sonyń ishinde Saǵı aqyn týraly jazý úlbiregen jibekteı jyrlardyń boıaýyn solǵyndatpaı, jelge ushyrmaı, bappen bıpazdap, baǵyn ashýdyń qıyndyǵyn bastan keshe otyryp, jerine jetkizý.
Qasıetti qalamǵa jarmasyp, aqyndyqtyń aýylyna mańdaı túzep, ókshe kótergen búgingi jas tolqynnyń urynyp, uǵynyp izdengen sátterinde jyr eliniń jasyl jaılaýyna jalaýyn tikken Saǵı Jıenbaev otaýyna soqpaı ketýi múmkin emes. Sondyqtan da, búgingi jas tolqyn ǵana emes, aldy «taltústiń» beldeýine at baılaǵan aqyndardyń ózi Saǵı jyrlaryn aqyndyq mekteptiń aıshyqty sabaǵy dep qabyldaıdy. Joǵaryda aıtylǵan jaılardyń ózi osynyń bir mysaly.
«Oımaýyttan» «Ińkár dúnıeni» izdegen aqynnyń izimen júrgen kezde aqyn meniń balalyq shaǵymdy jyrlap otyrǵandaı kúı keshemin. Alysta qalǵan balalyq shaǵym janarymnyń ushyna jas bolyp móldirep, ǵajaıyp sezim men jumsaq muń, saǵynysh pen estelik janymdy áldıleıdi de otyrady. Kóz aldyma týǵan jerim, qum jaǵalaı júgirgen erke Jem tolqynynyń baıaý syldyry, juparyn shashqan jyńǵyldardyń samalmen terbelgen kórki, baýyry kúnge jalt etip oınaı sekirgen sary baýyr sazandardyń sý úıirgen tolqyny, báıge torysyn jeteleı sýatqa qaraı shaǵyl kesip kele jatqan ákemniń kún qaqqan qońyrqaı júzi eske túsip, osynyń bárin Saǵı aqyn da kórip turǵandaı sezimde bolamyn. Sýǵa qulaǵan úıirdiń aldynan júgire shyǵyp, quldyrańdaı shapqan qulynshaqqa ilesip, júgire jónelgendeımin.
Kóp boldy ǵoı minbegeli qur atqa,
Shart túıilip shyqpaǵaly qyratqa.
Asaýlardy aq sorpa ǵyp keletin,
Qaıran kezder qalyp qoıdy-aý jyraqta.
Iá, qalyp qoıdy ol kezder. Asaý jylqylar asaý jyldardyń jalyna jarmasyp, saǵymǵa sińdi de ketti. Aqyn jaltaqtap, jan-jaǵyna qarap sony izdeıdi. Taba almaıdy olardy. Aqyn tappaǵandy men qaıdan tabaıyn, men de alys jyldardyń qoınaýynda adasyp júremin. Sondaı kezde maǵan Temirqazyq – aqyn óleńderi.
Káýsar bulaqtyń tereńinen shymyrlap qaınap shyqqan osynaý jumyr jyrlardy jutqan kezde janyń tazaryp, júregiń ashylyp, jadyń jańǵyryp qalady. Júregińdi julqyp-julqyp jiberetin jyr joldaryn qunyǵa jutyp, qumarta simirip, ýrbanızasııanyń urymtal qara kúshine tótep bere almaı, túndigi túsińkirep, jabyǵynan jadaý kóńil syǵalaǵan qazaq aýyldarynyń keıbir kóńilsiz kórinisterin eske túsirgende Saǵı aqynnyń syrshyl óleńderiniń ózi kúrsinip jatqandaı bolady.
Bul óleńdi keshegi qyrqynshy jyldardyń urpaqtarynan artyq túsinetin jan joq shyǵar. Bul óleńdi soǵystan keıin týǵan urpaq ta tereń túsinedi. Alpysynshy jyldardyń urpaqtary da janyna jaqyn tartady. Búgingi urpaq ta túsinetin shyǵar degen senimim basym. Túsinse eken dep tileımin.
Sol bir kezdi eske alýshy em saǵyna,
Mine, búgin kezdestim men taǵy da.
Kóńilim tolqyp, kóreıinshi dedim de,
Sozdym qoldy kókbestiniń jalyna...
Kete bardym azynatyp jaryp jel,
Kóz aldymda buldyraıdy sary bel.
Jany qalmaı qolyn sozyp
tus-tustan,
«Baıqashy» dep daýystaıdy qalyń el.
Qyz-kelinshek jaralǵandaı aq gúlden,
Sol bir sózdi qaıtalaıdy tátti únmen.
Bir kógildir dúnıeni betke alyp,
Aq juldyzdaı aǵyp bara jattym men.
Shyr aınalyp, meni súıip qushardaı,
Bir qarlyǵash keledi alǵa túse almaı.
Aıdalada qulasam men jalma-jan,
Qanatyna mingizip ap ushardaı.
Kirpigimde móldirep bir turdy shyq,
Keń jazyqta aǵyp baram nur qushyp.
Men jyǵylyp qala ma dep abaısyz,
Týǵan dalam kele jatty birge ushyp.
Osy jyrdy oqyǵanda meniń de kirpigimde bir monshaq móldireıdi. Qıyn báıgelerde qulamaı shapqan aqynnyń qulatylǵan shaqtaryn da bilgendikten, týǵan dalasy birge ushyp kele jatyr. Alty jasymnan atbasyna baılanyp, alaman báıgelerde shandoz torymen shapqan sábı shaqtarymdy emis-emis eske alsam, qyr qarlyǵashtarymen qanattasa, qatarlasa shapqan kezdegi kóńil-kúıimniń qandaı bolǵanyn oısha baǵamdaımyn.
Aty ataly sózdiń ardaǵy abyz Áýezovtiń aýzyna túsken aqynnyń shabysynda min bolǵan joq. Aıaǵyna qan túspeı, arynyna jem túspeı, alaman jarystarda aldyńǵy toptan kórindi de otyrdy. Báıge bermediń dep er-toqymyn baýyryna alyp týlaǵan joq, baǵasyn bilse de, baǵyn kótermegen qurbylastaryna da kinárat artpady. Jaqsy jyrdyń qandaı bolatynyn óz óleńderimen ólsheýsiz dáleldep, jyr qumar júrekti zámzám lırıkasymen shólin qandyryp, óziniń sýy móldir Jemindeı bolyp, aqyryn ǵana aqty da jatty. О́ziniń baǵasyn bildi, biraq men mundaı aqyn edim dep keýde soǵyp, kımelep, ashý shaqyryp, kúıgelek bolmaı, qumnan altyn sapyrǵan kánigi zergerdeı bolyp, jaýhar jyrlardy jurtynyń kóńil taqtasyna jalyqpaı jazdy da otyrdy.
Alpysynshy jyldardyń aqyndaryn aıtqanda aldymen aýyzǵa ilinetin ajarly toptyń aldynda Saǵı Jıenbaevtyń jyr-tulpary jalyn jel súıip, qos qulaǵyn qaıshylap, quıǵytyp shaba bilgenin biz eshqashan esten shyǵarmaımyz. «Syldyrap óńkeı kelisim, tas bulaqtyń sýyndaı» degen hakim Abaıdyń tamasha tirkesin tiriltýmen ótken talantyn baǵalaǵan qalyń jurty Saǵıdyń samaldaı jyryna shólirkep qalǵan keıingi jyldarda aıaýly aqynyn umytyp kete jazdaǵan sekildi kórinip ketedi keıde. Bálkim, kóńilim be eken. Joq, kóńilim shyǵar, jurtym jaqsysyn umytpaıtyn edi ǵoı.
Soǵys balalary degen salqyn tirkes bar. Soǵystyń salqyny men surapylyn keshken urpaqtyń atynan onyń aqyn bolmaýǵa qaqysy joqtaı bolyp kórinedi. Ákeleri maıdanǵa attanyp, qyr basynda qaraıyp shyǵaryp salǵan sol urpaqtyń qar keshken jeńisin qan keshken aǵa urpaqtyń erligimen teńdestirse, tarazy basy teń túser. Qanquıly soǵystardan kóz ashpaǵan qazaq jurtynyń qasiretti taǵdyryna oı jibersek, jadymyz jaýtań-jaýtań qaǵady. Sol urpaqtyń jyrlary da, syrlary da ári muńdy, ári qundy.
Qýatty qazaq poezııasynyń alys bastaýlarynan jetken saryn men qarym 60-jyldardyń basynda jańasha jarqyrap, jańǵyra túrlenip, mazmuny men mánine ishki qýat pen ishki energetıka qatar órilip, qazaq jyry qanattanyp, kórki abattanyp, kósh bastady. Soǵystan oralǵan maıdanger aqyndardyń susty júzderi jylymyqtyń lebinen jaımashýaqtanǵan shaǵynda jańbyrdan keıin dúrkireı kóterilgen kókteı qulpyrǵan Saǵı aqynnyń qatarlary qazaq óleńiniń júgin odan ári kóriktendire túzip, «jyl kelgendeı jańalyq sezdirip», ádebıetimizdiń altyn otaýynyń keregesin keńeıtip, dódegesin áspettep, ónegesin óristetip áketti.
«Tal jibekteı taza sóz, esh jerińdi jyrmaıdy», deıdi Turmaǵambet shaıyr. Saǵı aqyn tal jibekteı taza sózdi kúmis ınemen kóktep, teben ótpeıtin jerden ótkizip, júregińniń qulaǵyna jetkizip, óne boıyńdy órleı júgirgen alpys eki tamyryńdy ıdirip, janyńa samal súıdirip, muńyn aıtsa kúıdirip, qýanyshyn aıtsa súısintip ketetin ónerpaz. Aqynǵa ónerpaz degen teńeý kóp aıtyla bermeıdi. Saǵı aqyn shyn máninde, zerger, ónerpaz. Sózden túıin túıgen, sezimnen kúı qaıyrǵan, jaman jaza almaıtyn, qalamynyń ushynda Jaratqan bergen jeti boıaýdyń shuǵylasy men qubylasy teń túsken aqyn. Onyń óleńderin oqyǵan qarapaıym pendeniń ózi aqyn bolyp shalqyp, sezim bolyp balqyp, kóńili kirden arylyp, saǵynyshy sabylyp, izdegen joǵy tabylyp, ózin sheksiz baqytty sezinedi.
Janyń júdep, kóńiliń kirlegende Saǵıdyń óleńderin oqysań, alabultty aspanyń sháıdaı ashylyp, muń men sheriń basylyp, keýdeńde kókemaral búr jarǵandaı bolady.
Týǵan dalam, seniń appaq kóp qusyń,
Keń dúnıeniń sharlap ushyp ketti ishin.
Bir jarq etip túspedim ǵoı kózińe,
Meni umytyp bara jatqan joqpysyń?!
«Joq, umytýǵa bolmaıdy» dep onyń qalamdas, qatarlas dosy, qazaqtyń qara úzgen aqyndarynyń biri Jum aǵam – Jumeken Nájimedenov jazǵandaı, biz Saǵı aqyndy umytqan joqpyz. Kúıbeń tirliktiń aýanynda adasyp, az-kem esten shyǵarǵan kezderimiz bolsa, aqynnyń rýhy keshirsin, biraq ol eshqashan umytylýǵa jatpaıtyn aqyn. Tizimnen shyqpaıtyn talant. Árıne, árkimniń óz Saǵıy bar shyǵar deımin. Meniń Saǵıym ózimde. Árkez qaıyra soǵyp, qumarta oqyp, kóńilimniń aspanyn ashyp otyramyn.
Saǵı aǵa,
Syrshyl aǵa, jorǵa jyr,
Aýyl jaqqa túspeı ketti jol qazir.
Týǵan jerim ketti me dep umytyp,
Bul iniń de qamkóńil bop zorǵa júr.
Erke Jemniń eki jaǵy – uıamyz,
Bir ózenge ekeýmiz de sııamyz.
Bir dalada jyr jazyppyz jarysyp,
Sol dalany qalaı, qaıtip qııamyz?
Jyrlaryńnyń kúmis edi egesi,
Sulýlyq pen ińkárliktiń egesi.
Bir kóktemde kete bardyń qaıyrylmaı,
Kóktemde aqyn óle me eken, o, nesi?!
Kózge jumsaq bolǵanmenen shynarsyń,
Sen ustaǵan jerden ǵana synarsyń.
«Bir jarq etip túsý úshin kózine»,
Týǵan jerge ushyp ketken shyǵarsyń.
Aqyn 1994 jyldyń kókteminde kenetten ómirden ozdy. Taıyr Jarokov qaıtys bolǵanda jyr tulparlarynyń biri Tumanbaı aǵamyz: «Shyǵaryp baryp kók belge, toqtatty mine, ol kóshin, aqyndar týsyn kóktemde, kóktemde biraq ólmesin» dep qoshtasqan bolatyn. Jastar teatrynda bolǵan qaraly jıynda qamyǵyp sóılegen úrkerdeı toptyń ishinde qanattas qalamgerler Qadyr aǵa men Tumaǵań Saǵı qazasyna qatty qaıǵyryp edi. Endi ol aǵalar da aramyzda joq, biraq olardyń ottan ystyq jyrlary qazaq júreginiń lúpilin toqtaýsyz dirildetýmen keledi. Keremet tolqyn edi olar, kemel tolqyn edi olar.
Bul tolqyn jaraly jyldardyń jarasyn jyrmen jazǵan tolqyn bolatyn. Jumeken men Muqaǵalı, Qadyr men Tumanbaı, Saǵı men Shámil, Tólegen men Tóleýjan, Sabyrhan men Beken, О́tejan men Ádilbek, Meńdekesh pen Farıza aqyndar alpysynshy jyldardyń ortasy men jetpisinshi jyldardyń aıaǵynda Almatyny ustap turdy.
Ardaq aqyndar ansambli alamannyń delebesin qozdyryp, qazaq poezııasynyń qazynasyn odan ári toltyryp, kórkem oıdyń kelbetin asyryp, ár qazaqtyń kóńiliniń tórinen myqtap oryn aldy. Sol oryn áli de bıik deńgeıde. Qaıta jyl ótken saıyn jandanyp, jarqyldap, jańǵyryp, óleń súıgish jurttyń saǵynyshy men sezimin qatar órip, baýrap, baýlap keledi. «Qaıda eken, qaıda sol jyldar» dep aınalasyna alaq-julaq qaraǵan adal oqyrmannyń jaýtańkóz izdenisin endi taba alarmysyń?
Mundaı mazmun men pishin, totydaı qulpyrǵan tropalar men oty mazdaǵan obrazdar jalpy aǵystyń kakofonııalyq shýylyna ál bermeı, polıfonııalyq dybystardyń ózin ádemi áýez, áserli monosazǵa bólep, qazaqtyń qara óleńiniń tósegine jańasha beder men jarqyn órnek salýmen boldy. Sezimtal júrektiń kardıogrammasyna jan dirilin jazbaı salatyn jorǵa-jyrdyń syzbalary áýeli Saǵı aqynnyń syrbaz kóńiliniń ózinde túzilip, sodan keıin baryp oqyrman janynyń dıafragmasyna qonaqtaıdy. Sol kezde dil sáýlesi adamnyń kóńil saraıyna óziniń shuǵylasyn túsirip, onyń alys túkpirlerine nuryn taratady.
Ádebıet atty qasıetti aýyldyń beldeýine óz júırigin baılaǵan aqyn ótken ǵasyrdyń 50-jyldarynyń orta kezinen bastap qazaq poezııasynyń qalyń dúrmegine qanatyn jaıa qosylyp, birden úrkerdeı toptyń aldyńǵy legine qaraı keýde ozdyryp, shyǵandap shyrqaǵan júırikterdiń qaq ortasynda mańdaı kekilin dala jeli terbep, árqashan ozýmen boldy. «Júırikke qalǵannan da ozǵan ońaı» dep Qadyr aqyn kestelegendeı, shapsa ozyp otyrdy. «Erteńnen salsa, keshke ozǵan, yldıdan salsa, tóske ozǵan» osynaý toptyń ekpini qandaı edi kezinde! Jumeken aǵamyz: «Bul adamdy jaratqanda aqyn ǵyp, qudaıǵa da bitken shyǵar batyrlyq» dep jazsa, bul sózdiń astarynda bir eposqa júk bolarlyq oı jatqanyn aıtpasqa áddimiz qaısy.
Saǵı aqynnyń qaı taqyrypqa jazǵan jyryn alyp qarasańyz da kánigi sheberdiń qolynan shyǵyp, jutynyp, kóz jaýyn alyp turǵan jaýhar ónerdi jazbaı tanısyz. Jalpy, aqyn myna taqyrypty jazǵan dep jikteýdiń ózi bir qaraǵanda, tym shartty. Taqyrypty tar sheńberde alyp qarap, Berdibek Soqpaqbaevty oqytqan ádebıet pániniń muǵalimi sekildi kúlkili jaǵdaıǵa deıin baratyn sátter de poezııa synynda keıde shań berip qalady. Saǵı Jıenbaev poetıkasy tutas bir adamı qundylyqtardy barlyq qyrynan ashyp kórsete alýymen erekshe. Názik lırızm, syrshyl psıhologızm, sulý romantızm jyr qudaıy – Febke aqyn óleńderi arqyly súırik saýsaǵyn sozady.
Onyń qaı óleńi de shynaıy sezim men syrshyl peıilden týatyndyqtan, aqyn myna taqyrypty bylaı jyrlapty dep aıtý – óleńge kommentarıı jasaýdyń eń olaq túri. Jalpy, óleńge túsinikteme berip jatýdyń ózi artyq, oqyrman aqyn óleńin óziniń kóńil deńgeıine oraı qabyldaıdy. «Baǵalap, uqtyram aqyn janyn, taqtaı sabap jatqandaı taqyldadym» demeı me Jumeken Nájimedenov, bizdiń de keı pikirimizden taqtaıdyń tańqyldaq daýsy shyǵyp jatqan joq pa eken osy?
...Bir kúni (budan otyz jyl buryn) teledıdardy ashyp qalsam, Doshan Joljaqsynov bir keremet sazben án salyp otyr. Qulaq túre qaldym.
Dúnıege keler bir ret,
Darııa – keýde, taý – músin.
Quryshtan quıǵan qudiret,
Qarttarym aman-saýmysyń?
Án júrekti baýrap áketip barady. Berile shyrqaǵan Doshannyń kishkentaı murty da án salǵandaı edireıip ketedi. Kóz aldyma qadirli aýyl qarttary, ákemniń kózin kórgender tizbektelip kele qaldy. Men de ánmen birge olarǵa sálem berip jatyrmyn. Doshan ózi de sol bir aıaýly aýyl qarttarynyń aldynda otyrǵandaı kózin sál jumyp, berile, emine ándi odan ári tereńdetip bara jatyr.
О́zderiń bolsa janynda,
El ishi jomart,
Eńseli,
Dán ıisi júrgen qanynda,
Dalamnyń bir-bir bólshegi.
Meniń de tanaýyma qyrmanǵa sýyldap quıylǵan jańa dánniń jupar ıisi kelgendeı bolady. Anam ottan alyp, sary maıǵa buqtyryp, býyn burqyratyp aldymyzǵa qoıatyn taba nannyń qasıetti de ǵajap ıisi jan saraıymnyń jabyǵyn ashyp, saǵym qushqan sary dalanyń saýmal samaly sodan lekite kirgendeı kúı keshemin.
Arada jyldar jóńkilip,
Alystap kettim birtindep.
Aıta almaı aýyz toltyryp,
«Assalaýmaǵaláıkým» dep.
Allanyń nury jaýǵyr Dosekem-aı, qaıdaǵy-jaıdaǵyny qozǵap, alpys eki tamyrdy ıittiń-aý. Aýyl qarttaryna aýyz toltyryp sálem bere almaı júrgen keshegi kúnder men kóńilderi qońyltaqsyp qalǵan búgingi qarııalarymyzdyń aldynda sálem bere almaı júrgen uıatty kóńildiń kinásin aqyn qalaı aıtyp ketti. Endi amal joq, aqynnyń osy jyryndaǵy myna rezıýmeni qaıtalap oqyp, shúkirlik etemiz.
Saǵyntyp talaı jyr týar,
Oralar áli-aq san jyrshy.
Dalamnyń ıisi burqyrap,
Qarttarym, aman-saý júrshi.
Osy óleń-sazdy tógilte, tebirene shyrqaǵan keshegi jap-jas Doshannyń ózi qazir qalanyń qadirli qarııasyna aınalyp bara jatyr. Qarııa degenim kóńiline kelmesin, biraq Dosekeń qazynaly qarııa bolady, oǵan esh kúmán joq. О́ıtkeni, onyń keýdesinde osyndaı jalyny sónbeıtin, janyńdy emdeıtin, saǵynyshy seldeıtin óner týyndylary tunyp jatyr. Aqynnyń káýsar shyǵarmalaryn osylaı tal boıyna sińirgen talanttar Saǵı aqynnyń syrshyl mektebinen dáris alǵandar. Demek, jaqsy jyr – jan azyǵy dep qalyptasqan tirkesterdiń ómir bar jerde óleń bar degen uǵymmen urandas bolýy ábden zańdylyq.
Biz, soǵystan soń týǵan urpaq ókilderi, osynaý qaharly jyldardyń ádebıetin janymyzǵa jaqyn tutyp qabyldaımyz. О́ıtkeni biz kúni keshegi uly jeńiske basqalardan góri bir taban jaqyn turmyz. «Kúrkirep kúndeı ótken» surapyldyń jańǵyryǵy bizdiń qamkóńil analarymyz ben qaharman ákelerimizdiń júreginde áli jańǵyryp tur. Sol jańǵyryq bizdiń de kóńilimizdi Saǵı aqynnyń jyrlary arqyly odan ári jańǵyrta túsedi. Qatarǵa turǵan qaharman jyrlardyń qaıratker gvardııasy aǵa urpaqtyń qany men kóz jasyna kýá bolǵandyqtan da soǵys taqyrybyndaǵy aqyn jyrlary bizdiń býynǵa etene jaqyn.
Aqynnyń «Oń aıaq» degen keremet óleńi bar. Ultymyzdyń uly dástúrin, ulaǵatty saltyn, uǵymtal yrymyn shynaıy jetkizgen bul jyrdy soǵysqa qoıylǵan eńseli eskertkish dep daýsyz qabyldaýǵa bolady. «Kókeń aman keler me eken, qulynym, oń aıaǵyńdy kótershi», dep batysqa janary jasaýrap qaraǵan qamkóńil analardyń kóz jasyn kórgen bala Saǵıdyń kóz aldynda qalǵan osynaý sýret keıin onyń qalamynan adam janyn tereń sezimge bóleıtin ǵajaıyp jyr bolyp dúnıege keldi. Bul óleń soǵys taqyrybynda jazylǵan jyrlardyń álemdik antologııasyna qymsynbaı qosýǵa bolatyn týyndy. Osy jyrmen qanattas, saptas Jumeken Nájimedenovtiń «Iz» atty týyndysy men budan keıingi logıkalyq jaǵynan jalǵasty Ulyqbek Esdáýletovtiń «buryshy joq kıiz úı» týraly óleńi qıyn kezeńdegi ulttyq ustynnyń tujyrymdamasynyń jalǵasyndaı bolyp qabyldanady.
Soǵys kezindegi tyl shyndyǵyn qapysyz kórsetetin ulttyq poezııamyzdyń kemel týyndylary basqa halyqtardan góri bizdiń jurtymyzda eresen kóp sııaqty kórinedi. Asharshylyqtan aryp shyǵyp, repressııanyń qandy qasabyna túsken halqymyzdyń kóz jasy qurǵamaı jatyp, soǵys surapylyna túsip, tanki taptaǵan talaıly taǵdyry ásirese, qazaq poezııasynda qasiret antologııasyn quraıdy. Bul taqyryp, ásirese, Saǵı jyrlarynda sondaı tereń muń, tebirengen syr, kúızelisti jyr kúıinde qatty kórinedi. О́tejan Nurǵalıevtiń qalamynan týǵan tarıhı trago-elegııalyq týyndylardyń ózi Saǵı Jıenbaevtyń kóz jasyndaı mólt etken jyrlarynyń qulashyn keńge siltegen aqıqatshyl annotasııasy sekildi bolyp kórinip ketetini bar.
Poezııa týraly pikirler toǵysy olardyń týyndylaryn salǵastyrý arqyly da aıqyndalyp jatady. Mundaǵy maqsat birin alasartý, birin ádeıi kóterý emes, bul oqyrmandyq kóńildiń jeke pikirge ıek artýy. Talǵam týraly talaspaımyz, bireýge kók tús, ekinshi bireýge aq bolyp kórinýi múmkin, biraq áńgime aspan týraly bolsa, ekeýmizdiki degen jobaǵa keletin sııaqty. Abaıdyń arda pikirin eske tutyp, «kúlimsirep aspan tur» degen uǵymǵa qosyla qol qoıamyz. О́leńniń qudireti de osynda ǵoı, aspannyń ózi kúlimdep, jerdiń ózi jan-jaqqa jymııa kózin salady. Úndesim men úılesimniń garmonııasyn túzýde ómirde de, óleńde de báıge basynda bolǵan aqyn Saǵı Jıenbaevtyń qazaq jyryna qosqan úlesin týǵan halqy eshqashan esten shyǵarmaıdy.
Asyly, adam jany qulazyp, sharshaǵan kezde, ómirdiń ógeı túıtkilderi sansyratqan shaqta, kóńiliń pás tartyp, aspanyń bulttanǵan sátte Saǵı jyrlaryn oqý kerek. Janyń sonda terezesin ashyp, sanańa sergek samal quıylyp júre beredi. Sondaı kezde ómir de keremet bolyp ketedi. Bárin umytasyń. Aqynǵa rahmet aıtasyń. Oń ıyǵyńdaǵy perishte seniń alǵaýsyz alǵysyńdy sol sátte aspan jaqqa qaraı alyp ushady.
Osy maqalany jazý ústinde biraz tolqydym. Sondaı kúnderdiń birinde HH ǵasyrdaǵy qazaq poezııasynyń jaýhar júgin sana synynan ótkizip, eki tomdyq qazaq jyrynyń antologııasyn túzip shyqqan Saýytbek Abdrahmanovpen ushyrasqan bir sátte Saǵı aqyn týraly jazyp jatqanymdy aıttym. Ol ózine tán mánermen basyn tańdana shaıqap, (árıne, aqynǵa) «Oı, nesin aıtasyń, ǵajap edi ǵoı, áli esimde, Jamal Omarovaǵa arnaǵan óleńinde: «Jamal apa!» degende jalt qaraımyn, keń dalam kirip kele jatqandaı-aq» degende, shynynda da bólmege apamyz kirip kele jatqandaı jan-jaǵymyzǵa qarap qalýshy edik», dep tebirene sóıledi.
Saǵı Jıenbaevtyń týǵanyna 80 jyl toldy. «Kóktemniń balǵyn kezi edi, jyrshy qus kókte aǵylǵan, Jemniń de jasyl ózeni, kógildir munar jamylǵan» dep jyrlaǵan aqyn mamyrajaı mamyr aıynda dúnıege kelgen bolatyn. Sol kóktem, sol jasyl shalǵyn, sol Jem ózeni, sol jyl qustary taǵy da aqynnyń týǵan jerine qıqýlap kelip, ómir óleńin qyzdyryp jatyr. Qum jaǵalaı quldyrańdaı aqqan erke Jemniń jaǵasynda bir qalqanqulaq qara bala júgirip bara jatqandaı. Múmkin, ol Saǵıdyń izbasary, qazaq jyrynyń qulynshaǵy shyǵar. Álde, altyn besigin saǵyna jetken aqynnyń rýhy ma eken?!
Qalaı bolǵanda da, qazaq jyrynyń qarajorǵasy Saǵı Jıenbaevty qazaǵy umytqan joq, umytpaıdy.
О́tegen ORALBAIULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.