Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst
Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan
– Asa qurmetti Nursultan Ábishuly! Elorda kúni qarsańynda, astana aýystyrý týraly tarıhı sheshimniń qabyldanýyna 20 jyl tolǵaly turǵan tusta ótkizilgeli otyrǵan bul suhbattyń aldynda osy áńgimelerge qyzyǵýshylyq ózimizde ǵana emes, shetelderde de bar ekenin aıtqym keledi. Maǵan áýeli Túrkııadan, odan keıin Qytaıdan Elbasymen suhbat kitabyn aýdarý, shyǵarý jóninde usynystar tústi. – Aldymen kitapty ózimiz bitirip alaıyq. Durys shyǵyp jatsa aýdarý eshqaıda qashpas. Olarǵa solaı dep aıtarsyń. Kóńilderińe rahmet. Ol jaǵy sheshiler, áńgimege kiriseıik. Maǵan jazba túsirgenińde bul joly táýelsizdikke qol jetkennen keıingi alǵashqy jyldar jaıynda suraǵyń keletinin aıtqan ediń ǵoı. – Gazette «Táýelsizdik tabaldyryǵynda» degen atpen basylǵan sońǵy taraýda el táýelsizdigin jarııalaýdyń qarsańyndaǵy oqıǵalar sóz etilgen edi. Endi egemendiktiń eleń-alańyndaǵy ahýal týraly áńgimeleseńiz deımin. – Saıası ádebıette táýelsizdiktiń qolǵa tııýin úsh respýblıkanyń oqshaýlaný úderisin bastap ketýimen baılanystyra sóıleıtin avtorlar bar. Ol – birjaqtylyq. Táýelsizdik qalaıda qolǵa tıetin edi. Tarıhtyń búkil oı qısyny soǵan alyp kele jatqan bolatyn. KSRO atty el ıdeologııalyq turǵydan da, ekonomıkalyq turǵydan da básekege shydas bere almaı, tolyqtaı derlik jeńiliske ushyraǵan-dy. Sondyqtan álgi ońasha mámile KSRO-ny ydyratqan oqıǵa retinde emes, sol úderisti jyldamdatýǵa septesken oqıǵa retinde ǵana qaralýǵa tıis. Belaıa Vejadaǵy sol sheshim áýelgi bette tek slavıandyq jańa qurylym retinde qaralǵany ras. Soǵan ile-shala Ashǵabadta bas qosqan Ortalyq Azııadaǵy bes memleket basshylarynan biraz jurttyń balama dostastyq qurýdy kútkeni de ras. Ashǵabadta sol kezdegi qalyptasqan jaǵdaıǵa salmaqty baǵa berilip, ustamdy kózqaras tanytyldy. Degenmen, Keńes Odaǵynyń tarıh sahnasynan ketýin belgili GKChP búligi qoldan tezdetip jibergenin aıtýǵa týra keledi. Tamyzdaǵy oqıǵalar kertartpa kúshterdiń tarıhtyń dońǵalaǵyn keri aınaldyrýǵa dalbasa áreket jasaýynyń, ımperııalyq, totalıtarlyq júıeniń ábden irip-shirigenin túsinbeýiniń saldary, qoldan ketip bara jatqandy qaıtarýǵa jantalasqan tuıaq serpýi. Búlikshiler ol oılaǵanyna jetken joq, esesine ortalyqtan úrký úrdisin kúsheıtip jiberdi. Respýblıkalardyń barlyǵy da endi ózderi tolyq memlekettik táýelsizdikke umtylmasa totalıtarlyq ortalyqty qaıta jandandyrý nıeti osylaısha bas kótere berýi múmkin ekenine kóz jetkizdi. Tamyz búligi bolmaǵanda, soǵan ile-shala Belovejede ońashalaný kelisimi jasalmaǵanda burynǵy keńestik respýblıkalar bir-birinen irge ajyratýdy áldeqaıda kókeıge qonymdyraq ete alar edi. Saıası turǵydaǵy táýelsizdikti basy ashyq másele retinde qarastyryp, jańadan qurylǵan táýelsiz memleketter ekonomıkalyq múddeler turǵysynan bir-birimen baılanysyn sol kezdegiden áldeqaıda joǵary deńgeıde saqtap qala alar edi. Amal ne, egemendiktiń eıforııasyna túsip alǵan keıbir memleketter ıntegrasııasyz-aq ómir súrýge bolady degen aldamshy oıǵa eltip, ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerin óz betinshe sheshýge umtylyp jatty. Aqyry talaı jyl boıy qalyptasqan, qalyptasqanda da berik qalyptasqan sharýashylyq baılanystarynyń byt-shyty shyqty, óndirilgen ónim jerine jetkizilmeı, qoımaǵa úıile bastady, sonyń saldarynan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda barlyq burynǵy keńestik respýblıkalarda óndiris qarqyny quldyrap, ınflıasııa aspandap ketti. – Iá, ınflıasııa quryq saldyrmaı turdy. Sol kezde azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy odan bir jyl burynǵymen salystyrǵanda 9 eseden artyq qymbattaǵan eken. Al makaron ónimderi 28 ese, un 27 ese ósipti. Qaltaı Muhamedjanovtyń: «Bazarda bir kempir bir kılo almaǵa eki kılo aqsha surap tur» deıtini sondaıdan aıtylǵan. Munyń úlken bir sebebi, árıne, elaralyq ıntegrasııa baılanystarynyń úzilýi bolatyn.Tıisti túsinistik tanytylǵanda qazirgi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sııaqty qurylym sol kezde dúnıege kelýi múmkin be edi? – Sol kezde me? Sol kezde múmkin emes edi. TMD sýbektileriniń ekonomıkalyq saıasattaǵy qadamdaryn áldeqaıda úılesimdirek etý múmkin edi. Ekonomıkalyq parasattylyqtyń saıası shamshyldyqtyń qurbandyǵyna shalynýy áldeqaıda azyraq bolýy múmkin edi. Biraq qazirgi EAEO sııaqty qurylymǵa ol kezde qol jetkizý múmkin emes edi. Ár nárseniń óziniń ýaqyty bolady. Batys Eýropada birtutas Eýropa ıdeıasy soǵystan keıin-aq kóterilgen. Biraq onyń tolyqqandy túrde dúnıege kelýine qyryq jyldan astam ýaqyt qajet boldy. Al bizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurýymyz ıdeıa ortaǵa tastalǵan 1994 jyldan bastap eseptesek, bas-aıaǵy jıyrma jylda aıaqtaldy. Bul mundaı qurylymdardyń qurylýy úshin qysqa merzim sanalady. Aıtqandaı, Astanada Shartqa qol qoıylatyn kúnder qarsańynda seniń Rýmaspen, Shývalovpen, Hrıstenkomen jasaǵan, «Egemen Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravdaǵa» qatar shyqqan suhbattaryńdy (Sergeı Rýmas – Belarýs Respýblıkasynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııadaǵy múshesi, Igor Shývalov – Reseı Úkimeti Tóraǵasynyń birinshi orynbasary, Vıktor Hrıstenko – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa kollegııasynyń tóraǵasy, olarmen suhbattar gazetke 27, 28, 29 mamyr kúnderi shyqqan – S.A.) oqydym, olardyń bári de osy oıdy quptapty. – Rahmet.Shývalovpen suhbat gazetterge shyqqan soń Astanada da sóıleskenmin, sizdiń jyly pikirińizdi razylyqpen jetkizgen bolatyn. Sizben áńgimege daıyndalǵanda sol 1994 jylǵy myna sózińizdi jazyp aldym. Halyqaralyq konferensııa qatysýshylaryna arnap: «Ár memlekettiń egemendigi myzǵymastaı. Ony búgin eshkim óz qolynan bermeıdi. Eýropa birikken kezde: «Odaq tetikterinde múmkin bolǵanynsha alysqa shyrqaı berińder. Biraq eshýaqytta memleket egemendiginiń negizderine qol suǵýshy bolmańdar», deıtin talap qoıylǵan bolatyn. Biz de sol qaǵıdatty basshylyqqa alsaq nesi bar?» degen ekensiz.Sózdiń oraıy kelip turǵanda jaqynda Astanada qol qoıylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartta sizdiń bul odaqtyń bárinen buryn ekonomıkalyq múddeler boıynsha birigý ekendigine, ár eldiń egemendigine eshqandaı nuqsan kelmeýi kerektigine baılanysty túbirli talabyńyzǵa basymdylyq berilgenine oraı halyqtyń alǵys sózin jetkizýdi paryz sanaımyn. Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıý rásimi kezinde Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın bul ıdeıa da, onyń júzege asý sıpaty da aldymen sizdiń Máskeý ýnıversıtetindegi, osydan 20 jyl burynǵy sózińizde aıtylǵanyn arnaıy atap kórsetti. – Bul másele meniń tarapymnan o bastan-aq ashyq aıtylǵan. MGÝ-degi leksııada da, sonyń artynsha Joǵarǵy Keńeste sóılegen sózde de, sol jyldyń kúzinde «Eýrazııalyq keńistik: ıntegrasııalyq áleýet jáne ony iske asyrý» degen taqyrypta ótken konferensııadaǵy baıandamada da bul kózqaras naqty kórsetilgen. DÁIEKTEME: «Birden-aq ashyp aıtaıyn: meniń de, bizdiń memleketterimizdiń shynaıy ıntegrasııalanýyn qalaıtyn kez kelgen adamnyń da oıyna burynǵy ımperııany, ózimiz kórgen Odaqty qaıta jandandyrý nıeti kirip te shyqpaıdy. Bizdiń respýblıkalarymyzdyń táýelsizdigi naqty ári aıqyn aqıqatqa aınaldy, shynaıy saıası mánmen jáne mazmunmen tolyqty, memleketterimiz ben halyqtarymyzdyń qany men tánine sińisip ketti. Al ýaqytty keri shegerý eshkimniń qolynan kelmeıtini aqıqat. Bul rette biz belgili bir kúshterdiń zorlyq-zombylyq arqyly bolsa da KSRO-ny qaıta qalpyna keltirýge deıtin tyrysýshylyǵynan kórinetin qaýipti jete baǵalamaýdan aýlaq bolýymyz kerek. Biz ondaı ıntegrasııaǵa qarsymyz jáne oqıǵanyń solaı bet alýyna jol bermeımiz. Kimde-kim solaı oılasa, ol bizdi tarıhı tyǵyryqqa tireýge taǵy da árekettenip júrgeni. Zorlyq-zombylyqtyń odan ári óristeýi, turaqsyzdyq pen janjal aımaqtarynyń keńeıýi, damý qarqynynyń baıaýlaýy jáne tipti reformalardyń toqyraýy – bul jolda bizdi tek osy kútýi múmkin». «Eń basty senetinim: bul ıdeıa mindetti túrde júzege asady, onyń balamasy joq, bolashaq – sonyki. Onyń kúshti bolatyny – ol halyqtyń qaınaǵan ortasynan shyqqan, ǵasyrlar boıy eýrazııalyq keńistikti mekendegen adamdardyń kóńil kúıi men maqsat-múddesinen týǵan. Sondyqtan bul ıdeıanyń avtory men emes, halyqtyń ózi. Men tek sony qorytyndylap, jalpyǵa jarııa etý bastamashylyǵyn óz mindetime aldym. ...Munyń eshqandaı nusqalary joq ekenine senimdimin: tek qana jahandyq jáne birinshi kezekte, eýrazııalyq keńistiktegi ıntegrasııa. Bul bizdiń barlyq halyqtarymyz ben elderimizdiń múddelerine saı keledi. Bul – túpkilikti kúıreýden qorǵaıtyn jalǵyz jol jáne yqtımal geosaıası apattar men áleýmettik-saıası zilzalalardan aman qalýdyń birden-bir kepildigi». N.Á.NAZARBAEV, «Eýrazııalyq keńistik: ıntegrasııalyq áleýet jáne ony iske asyrý» konferensııasynda sóılengen sózden. 1994 jylǵy 20 qyrkúıek – О́zińizdiń tapsyrýyńyz boıynsha «Tańdamaly sózderińizdiń» qazaqsha kóptomdyǵynyń arnaýly redaktorlyǵyna kiriskenime de biraz ýaqyt boldy. Mahmut Qasymbekovtiń jetekshiligimen júzege asyrylyp jatqan ol jobada qazaqsha, oryssha mátinderdiń birdeıligi qatań saqtalýda. Sodan da keıbir sózderińizdiń kezinde orys tiline aýdarylmaı, gazetke shyqpaı qalǵan tustary oryssha tomdarǵa engizilmegen. Tuńǵysh prezıdenttik saılaýdan keıingi alǵashqy ınaýgýrasııada júregińizdi terbegen arman-ańsarlardy jetkizgen sózińizdi táýelsizdiktiń tabaldyryǵynan attardaǵy oılaryńyz jónindegi suraǵyma jaýap retinde paıdalansam deımin. – Ol da durys shyǵar. Búkil halyq saılaǵan Prezıdent retinde elge arnaǵan alǵashqy sózim ǵoı ol. DÁIEKTEME: «Dana babalar dástúrimen osy saltanatty sáttegi sózimdi aldymen atajurtyma, qasıetti halqyma arnaımyn! Búgingi kún – Qazaq eliniń shejiresine máńgi enetin kún. Tarıhtyń talaı buralań belesinen ótip, bul kúnge de jetip otyrmyz. Bárin de kórgen halyqpyz, bárine kóngen halyqpyz. Ejelden erkindikti ańsap, azattyqty kókseýmen kele jatqan elimizdiń basyna talaı ret baq ta ornap, baǵy da taıyp, saǵy da synǵan, qıly kezeń, zar zamanǵa da talaı ushyraǵan. Aıqaılap júrip asharshylyqqa urynyp, urandap júrip ult múddesin umytqanymyz da aqıqat. Shúkir, keshteý de bolsa es jıyp, eńse kóterip, egemendi eldiń týyn da tige bastadyq. Qazaq Respýblıkasynyń Prezıdentin búkil halyq saılaǵany – osy joldaǵy eń bıik belestiń biri. Eldiń qamyn oılaıdy, namysyn jibermeıdi dep biraýyzdan senim artqandaryńyz úshin shyn júrekten alǵysymdy aıtamyn. Elim úshin, halqym úshin, Qazaqstanym úshin tarıhtyń qaı synaǵyna da táýekel dep bas tigýge daıynmyn. Bul jolda eń aldymen dana halqyma, darqan elime, ata-babanyń arýaǵyna súıenemin. Aldymyzda qıyn-qystaý kúnder, asýy bıik belder, aıbyndy mindetter tur. Onyń údesinen shyǵý úshin eń aldymen birlik, yntymaq kerek. Tili bólek bolsa da tilegi, úmiti bir, til tabysyp ejelden birge ómir súrip kele jatqan irgeles eldermen tatýlyq kerek. Qazaq memleketiniń halyqaralyq qaýymdastyqta ózine laıyq oryn alýy, qazaq halqynyń, búkil qazaqstandyqtardyń baqytty, dáýletti ómir súrip, ózindik mádenıetin órkendetýi úshin bárinen buryn respýblıkada tynyshtyq bolǵany jón. Tar jol, taıǵaq keshýde qıyndyqqa tózip, jalań sózge ermeı, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, bir-birimizge taıanysh, súıenish bola bilýimiz kerek. «Yrys aldy – yntymaq» deıdi halqymyz. Yntymaq artpaı, yrys artpaıdy. Baıtaq jerimizde shynaıy baýyrmalshyldyqtyń aq týy jelbirese dep armandaımyn. El birligi qashanda múdde birliginen bastalady. Bizdiń bolashaǵymyz Qazaqstan halqynyń ortaq múddelestiginde. Biz muny kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek. Egemendi el bolýdyń júgi de jeńil bolmaıdy. Endigi jerde qalaı ómir súretinimiz qalaı eńbek etetinimizge baılanysty. Dáýletti turmys qurýdyń jumysty jaqsy isteýden basqa joly joq». N.Á.NAZARBAEV, On ekinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń saltanatty májilisinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetine resmı túrde kirisýine baılanysty sóılengen sózden. 1991 jylǵy 10 jeltoqsan. – Sonymen, tarıhtyń uly saǵaty soqty. Siz sol tuńǵysh sózińizde: «Biz bastan ótkerip otyrǵan osyndaı ǵalamat tarıhı ózgeristerdiń kýálary jáne qatysýshylary bolý kez kelgen urpaqtyń úlesine tıe bermeıdi. Qazir bizdiń kóz aldymyzda álemniń kartasynda jańa memleketter paıda bolyp, qoǵamdyq-saıası jáne ekonomıkalyq formasııalar, memlekettik basqarýdyń pishinderi aýysýda. Tarıhtyń dańǵyl jolynan Qazaqstan da shet qalǵan joq», degen edińiz. Qazaqstan táýelsiz el atandy. Búkil halqymyz el tarıhyndaǵy sol ózgeristerdiń kýási, qatysýshysy bolsa, siz táýelsiz eldiń tuńǵysh Prezıdenti retinde sol uly isti bastaýshy boldyńyz. Eń aldymen, qandaı máselelerdi qolǵa alýdy qajet dep taptyńyz sonda? – Táýelsizdik bizdiń bárimizge zor jaýapkershilik júkteıtinin ár qazaqstandyqtyń júregine jetkizý basty mindet boldy ol kezde. Úsh júz jyldaı ýaqyt boıy ózimizdiń qalaı ómir súretinimizdi ózimiz aıqyndaı almaı kelgen edik. Endi ımperııasyz, totalıtarızmsiz sony ózimiz sheshýimiz kerek boldy. Bostandyq qolǵa tıdi eken dep bostan bosqa masaıraı berýdiń esh jóni joq edi. Bostandyq ózdiginen eldi toıyndyrmaıdy da, kıindirmeıdi de, qaltaǵa aqsha da salyp bermeıdi. Tek óz kúshimizge senbesek bolmaıdy. Árıne, bul bizge ózimizden basqa eshkim qaraılaspady, atymen kómektespedi degen sóz emes. Iаdrolyq qarýdy joıýda da, jekeshelendirýdi júrgizýde de aqyl-keńesine qulaq asqan adamdarymyz boldy. Keıinnen meniń ótinishim boıynsha Astana salýǵa qarjylaı qarasqandarǵa da, Konstıtýsııany ázirleýde járdemdeskenderge de razylyǵymyzdy aıta júremiz. Biraq, degenmen, negizgi aýyrtpalyqty ózimiz kótergenimiz, eń qıyn túıinderdi ózimiz tarqatqanymyz anyq. Onyń ústine biz buryn dotasııamen ómir súrip kelgen respýblıkamyz. Munyń óziniń sebepteri bar. Bizde shyǵarylatyn ónimniń 97 paıyzynyń ıesi Ortalyq bolǵany ras, biraq Ortalyq joıylǵannan keıin ol ónimder ótýin ózdiginen jalǵastyra bermeıdi ǵoı. Burynǵy shyǵyndarymyzǵa armııany ustaý degen sııaqty jańa shyǵyndar da qosylyp jatty. Táýelsizdiktiń basty tiregi – ekonomıka. Bárinen buryn osy jaǵyn qamdaýdy uıǵardyq. «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat» degen tujyrymdamany ustanatynymyzdy jarııa ettik. Al endi naqty uıymdastyrý sharýalaryna kelsek, aldymen bılikti naqpa-naq bólisýdiń basyn ashyp alý kerek edi. Sonda ǵana atqarýshy organdardyń úılesimdi basqarý júıesin qurýǵa múmkindik týatyn. Joǵarǵy Keńesti kásibı Parlamentke aýystyrý qajettigi de aıqyn bolatyn. Depýtattardyń sany orynsyz kóp edi. Olar jylyna eki ret qana kelip, daýys berip ketip otyratyn. Jergilikti keńesterdegi jaǵdaı da sondaı-dy. Apparattary ábden dalıyp ketken. Isterinen naqty nátıje joqtyń qasy. Qaıta qurýdyń qyzdy-qyzdysymen kóterilgen «Barlyq bılik Keńesterge berilsin!» degen uran sol uran kúıinde qalǵan. Keńester is júzinde sol bılikti qolǵa alýǵa da, júzege asyrýǵa da qabiletsiz bolyp shyqty. Odan keıingi sharýa ulttyq alaýyzdyqty, eldiń tutastyǵyna qarsy qadamdardy ýaǵyzdaıtyn partııalarǵa, qozǵalystarǵa tyıym salý qajettigi edi. Qazir jurt tańdanatyn shyǵar, sondaı da bolyp pa edi dep. Iá, bári de bolǵan. Tártipti, zańdylyqty saqtaýdy da qatty qunttaý qajet edi. Qazaqstandyqtardyń quqyqtyq teńdigin qamtamasyz ete otyryp, ultaralyq kelisimdi saqtaý, saıası turaqtylyqqa memlekettik saıasattyń basty qaǵıdaty retinde basymdyq berý óte mańyzdy edi. Basqa da asa mándi mindetter kóp bolatyn. Degenmen, birden qolǵa alatyn, birden qolǵa almasa bolmaıtyn mindetter osylar dep sheshtim. Osylardy jasamaıynsha Qazaqstandy búgingi órkenıet arnasyna túsirý de múmkin emes edi, baǵany yryqtandyrý da, qarjy salasyn saýyqtyrý da, jekeshelendirýdi júrgizý de, naryqtyq ınfraqurylym qalyptastyrý da múmkin emes edi, qysqasy, ekonomıkalyq jańǵyrtýdyń basty máselelerin sheshý bularsyz júzege aspaıtyn. – Keıinirek qoısam ba degen suraqtyń oraıy osy arada kelgen sııaqty. Ol jańa Sizdiń baǵany yryqtandyrý týraly aıtqanyńyzǵa baılanysty. Sizdiń ınaýgýrasııadaǵy sózińizde osy jaıdy, ıaǵnı baǵany yryqtandyrýdy da aıtqanyńyzǵa 1991 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy saltanat sátinde Respýblıka Saraıyna jınalǵan jurt tıisinshe kóńil bólmegen sııaqty. Kóńil bólgenderdiń ózi ol taıaý arada bola qoımaıtyn nárse dep oılaǵan shyǵar. Siz 1992 jylǵy 3 qańtarda, ıaǵnı táýelsizdik jarııalanǵannan keıin nebári 18 kún ótkende baǵany yryqtandyrý týraly Jarlyqqa qol qoıdyńyz... – Qol qoımaı qaıteıin endi? Sodan úsh kún buryn, 1 qańtardan bastap Elsın Reseıde baǵany yryqtandyrdy ǵoı. Onsyz da jaǵdaı qıyn edi, myna sheshim jaǵdaıdy tipti asqyndyryp jiberdi. Eki elde eki túrli ekonomıkalyq jaǵdaı qalyptasatyn boldy. Olarda baǵa yryqtan ketken, bizdegi baǵa bekitilgen kúıinde tur, ıaǵnı bálen ese arzan. Eki eldiń aqshasy da ortaq kez. Shekara degen joq. Bizdiń ónimderimizdi, bárinen buryn azyq-túlikti basqa elderden kelgender jappaı satyp áketetin qaýip tóndi. 1-3 qańtar aralyǵynda shekaralas oblystarda sondaı jaǵdaı shań berip te qaldy. Oǵan jol berý el ekonomıkasyn orny tolmas shyǵynǵa ushyratatyn edi. Sen durys nazar aýdaryp otyrsyń, baǵanyń yryqtandyrylmaı qoımaıtynyn men ınaýgýrasııalyq sózimde ádeıi aıtqanmyn. Eskertý túrinde. Jurt ishteı daıyn bolsyn dep. Naryqqa jarym-jartylaı kóshýge bolmaıdy. Naryq jaǵdaıynda baǵa óspeı qoımaıdy. Ol úderis táýelsizdiktiń aldynda-aq bastalǵan. Biraq bul úderisti belgili bir dárejede baqylaýda ustaýǵa da múmkindik bar edi. Negizinde, men Elsınge baǵanyń yryqtandyrylýyn 1992 jylǵy 1 shildege deıin shegerý jóninde usynys jasaǵanmyn. Sol jylǵy qys óte bir aýyr tıdi ǵoı, onyń aldyndaǵy jazda egin shyqpaı, azyq-túlik ataýly jetispeı turǵan. Mundaı jaǵdaıda baǵany betimen jiberýge bolmaıdy degenmin. О́kinishke oraı, Elsınniń mańyndaǵylar (sol kezde Reseı basshylyǵynda romantık-reformatorlar, neolıberal ekonomıster jetkilikti edi) tabandap otyryp alypty. Amal joq, úsh kúnnen keıin baǵany biz de bosattyq. Onyń adamdarǵa aýyr tıetinin, ásirese, halyqtyń az qamtylǵan bóliginiń ál-aýqaty kedeıshiliktiń sheginen de tómendep ketetinin bile tura bardyq sol qadamǵa. Al jaǵdaıdy jeńildetý úshin ne isteýge bolar edi? Muny da qatty oılandyq. Aqyry nannyń, súttiń barlyq túrlerine, sary maı men qatty irimshikten basqalaryna, baǵany oǵan deıingi baǵadan úsh eseden artyp ketpeıtindeı deńgeıde qaldyrý týraly sheshim qabyldadyq. Árıne, bul naryqtyq sheshim emes. Naryqta taýar qaı baǵaǵa ótse, sol baǵaǵa satylýy kerek. О́nim ony óndirýshige zııan shektirmeýi kerek. Ekonomıkaǵa, bıýdjetke aýyr tıetinin bile tura osylaı ettik. Qoldan kelgeninshe jalaqyny ósirdik, zeınetaqyny, járdemaqy men stıpendııany ulǵaıttyq. Sharýashylyqtar men kásiporyndar basshylaryn óz ónimderin qala turǵyndaryna qoljetimdi baǵamen satýǵa, sóıtip qıyn kezde halyqty qoldaýǵa shaqyrdyq. Shynyn aıtqanda, soǵan kóndirdik. Ras, bıýdjettik uıymdarda jalaqyny ósirý jónindegi sheshim der kezinde qamtamasyz etilmedi. Qatty qysylǵan adamdarǵa tegin tamaq berý úshin qaıyrymdylyq ashanalaryn ashý jóninde naqty qadamdar da jasalmady. Jurt naryq jaǵdaıynda jumys isteýge daıyn da emes edi ǵoı. Sol tusta maǵan teledıdardan sóz sóılep, halyqqa Úndeý arnaýǵa týra keldi. DÁIEKTEME: «Biz óz erkimizden tys tap bolǵan osyndaı qıyn jaǵdaıdan shyǵýdyń joly halyq úshin de, ónim óndirýshiler úshin de qoqan-loqy jasaýmen nemese ereýilge shyǵýmen jalaqyny ósirý, ónimniń kez kelgen qymbattaýynyń ótemin qaıtarý, ıa bolmasa ónimniń baǵasyn únemi kótere berý emes ekenin men talaı ret, sonyń ishinde saılaýshylarmen saılaý aldyndaǵy kezdesý kezinde de aıtqanmyn jáne ony taǵy da atap kórsetkim keledi. Mundaı qadam tek ınflıasııanyń jańadan shıyrshyq atýyna soqtyrýy múmkin, al onyń tutynýshylardy da, óndirýshilerdi de odan ári tıtyqtatary anyq. Budan shyǵatyn jol bireý-aq – halyqtyń ál-aýqatyn udaıy jáne dáıektilikpen arttyra túsý úshin kóbirek ári jaqsyraq eńbek etý. Osyǵan baılanysty kásipodaqtar men eńbekshilerdiń basqa da qoǵamdyq birlestikterine ózderiniń barlyq kúsh-jigerin qazaqstandyqtardy óndiristi uıymdastyrýdy jetildirý, onyń kólemi men aýqymyn ulǵaıtý isine toptastyrýǵa baǵyttaý jóninde usynys aıtqym keledi. О́ıtkeni, onyń kez kelgen toqtaýy ekonomıka men adamdardyń ómir súrý deńgeıine qatty soqqy bolyp tıedi, berekesizdik týǵyzady jáne naryqtyq ekonomıkany engizýge baılanysty barlyq úmitimizden aıyrýy múmkin. Bizdi qutqaryp qalatyn bir-aq nárse bar, ol – ózara ustamdylyq, shydamdylyq jáne yqtııatty eńbek. Qazaqstandyqtar qazirgi qıynshylyqtarmen betpe-bet kele otyryp, baısaldylyq saqtaıdy, abyrjymaıdy dep senemin. Qaıta olar ózderiniń barlyq yqtımaldy kúshin, jigeri men erkin jumyldyra otyryp, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy ónimderin shyǵarý kólemin udaıy eseleı túsip, óz eńbegimen respýblıkany qazirgi daǵdarysty jaǵdaıdan alyp shyǵatynyna senimdimin. Qymbatty otandastar! Bizdiń árqaısymyz ómirdiń óte qıyn ári kúrdeli kezeńine qadam bastyq. Onsyz ósip-órkendegen elder qaýymdastyǵyna kirý múmkin bolmaıtyn áleýmettik-naryqtyq sharýashylyq qurýǵa táýekel ete otyryp, biz bul kezeńdi bastan ótkizýge májbúrmiz. О́zderińizdiń Prezıdentterińiz retinde ótpeli kezeńniń aýyrtpalyǵy men qıynshylyqtaryn halyqqa jeńildetý úshin qolymnan keletin jáne múmkindigim jetetin nárseniń bárin istemekpin». N.Á.NAZARBAEV, Baǵany yryqtandyrýǵa baılanysty Qazaqstan halqyna úndeýden. 1992 jylǵy 14 qańtar. Eń bastysy, halqymyz, aınalaıyn halqym sol bir qıyn kúnderde de danalyǵynan taımady, sabyrlylyǵynan aınymady. Zaryǵyp kórgen táýelsizdiginiń alǵashqy belesinde tipti ashqursaq júrýge de beıildi boldy. Qazaqstandyqtar maǵan sendi. Saılaýǵa deıin de óıtemin de búıtemin, úlde men búldege oraımyn demegenimdi, qaıta qıyndyqqa qarsy qaırap salǵanymdy baǵalady. Alda qıyn kúnder turǵanyn aıtqanymdy eskerdi. Aqyry bul eleýli problemany da eldi ereýildetýge jetkizbeı eńserip shyqtyq. – Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy eń mańyzdy qadamdardyń biri – ulttyq valıýtanyń engizilýi. Bul sharanyń táýelsiz memlekettiń qalyptasýy men damýyndaǵy jańa, betburysty kezeńniń esebin bastap bergen sheshim retindegi mańyzyn áńgimeleýdi suramaqshy edim. – Esińde bar ǵoı, ol kezde respýblıkadaǵy jaǵdaı shıelenisti ári turaqsyz qalpynda turdy. Is júzinde ekonomıkanyń barlyq salalarynda óndiristiń quldyraýy kúsheıdi. О́ndiristiń qojyraýyna, burynnan qalyptasqan sharýashylyq baılanystarynyń úzilýine qarjy júıesindegi berekesizdik te kelip qosyldy sol tusta. Ásirese, tıisinshe ekonomıkalyq ázirlik jasamaı turyp, TMD-daǵy áriptestermen kelisip almaı turyp Reseıdiń baǵany bosatyp jiberýi somdy aqsha tutynyp otyrǵan respýblıkalarǵa qyp-qyzyl shyǵyn ákeldi. Mundaı «shokovaıa terapııa» burynǵy sharýashylyq tetikterin naryq ornyqpaı jatyp qıratyp tyndy dese de bolady. – Siz sol tusta osy jaıynda muny jańa úıdi salmaı jatyp eski úıdi qıratyp tastaýǵa teńep aıtqansyz. – О́zi de solaı ǵoı.Onyń aldynda bizge Reseıdiń eski úlgidegi rýbli qaptap, memlekettegi aqsha júıesiniń shyrqy buzylǵan edi, munyń aıaǵy rýbldiń eki eldegi satyp alý qabiletin eki túrli etip, bizdiń halqymyzdyń ál-aýqatyn kóp nasharlatyp jibergen bolatyn. Ulttyq valıýtany engizý biz úshin sol jaǵdaıdan shyǵýdyń jalǵyz joly edi. Qarasha aıynyń bas jaǵynda, naqty aıtqanda, 3 qarashada Qazaqstan men Reseı úkimetteriniń basshylary Máskeýde kezdesip, sonda Qazaqstannyń som aımaǵynan shyǵarylatyndyǵy málim boldy. Shynyn aıtqanda, biz bul sheshimge daıyn edik. О́zimizdiń ulttyq valıýtamyz ázirlenip, basylyp, Anglııada daıyn turǵan... Endi solardy elge jetkizýdiń qamyna kiristik. 12 qarashany jańa aqshany engizý kúni dep belgiledim. Ulttyq qaýipsizdik komıteti basshylarynyń bárin sol asa jaýapty operasııany júzege asyrýǵa jumyldyrdym. Aqshany barlyq aýdandarǵa, barlyq bank bólimshelerine jetkizý isi nebári segiz kúnde atqarylyp shyqty. Teginde, dúnıe júzinde jańa aqshany dál osylaısha tez ári tabysty engizgen basqa el joq ta shyǵar. – Osy tusta myna bir jaıdy aıtýdy paryz sanap otyrmyn. Siz bul jóninde Qazaq televızııasy arqyly úndeýdi 1993 jylǵy 12 qarashada jasadyńyz. Bul jańalyqty búkil el jańa aqshaǵa kóshýge is júzinde eki táýlik qalǵanda ǵana estidi. 15 qarasha kúngi tańǵy saǵat 8-den bastap teńge engizildi. Oǵan deıin osy sharýanyń birde-bir sybysy estilmegeni sonshalyqty súısintedi. – Osynyń ózi bizdiń azamattarymyzdyń eldik sana deńgeıine kóterilgenin kelisti kórsetetin jaı. Áıtpese, men ulttyq valıýtanyń ıdeıasyn aıtqannan bastap, onyń tujyrymdamasyn oılastyrýǵa, dızaınyn jasaýǵa, bastyratyn eldi aqyldasýǵa, olarmen shart jasasýǵa, qunyn tóleýge, bálen ushaqpen jasyryn túrde Qazaqstanǵa tasyp ákelýge az ǵana top qatysty degenniń ózinde, elge jetkizilgen aqshany oblys ortalyqtaryna, odan aýdan ortalyqtaryna, odan alystaǵy eldi mekenderge tasymaldaǵan, aıyrbas bastalatyn saǵatqa deıin saqtaǵan, kúzetken adamdardyń sany onsha az bolmaǵany anyq. Solardyń bireýiniń bolmasa bireýinen memlekettik qupııaǵa qatysty bir sybys shyqqannyń ózinde jaǵdaı kádimgideı qıyndap qalýy ábden múmkin edi. Sondyqtan ol jobaǵa qatysty azamattardyń bári mundaı oqıǵa el tarıhynda bir-aq ret bolatynyn aıqyn sezindi, joǵary jaýapkershilik tanytty deı alamyn. – О́kinishke oraı, dál qazir sondaı eldik sana bıiktigi tanyla bermeıtin sııaqty kórinedi. Siz 1992 jyly 22 qazanda Qazaq televızııasy arqyly sóılegen sózińizde «Tirshilik taýqymeti, ókinishke qaraı, tek materıaldyq jaǵynan shektelmeı tur. Teginde, rýhanı baılyq, parasattylyq jaǵynan joǵaltyp jatqanymyz odan orasan, olardyń áseri jyldar óte kele tolyq máninde sózsiz kórinetin de shyǵar. Bul arada men qoǵamnyń moraldyq hal-ahýalyna erekshe nuqsan keltiretin zańsyzdyqtyń shekten shyǵýy jóninde aıtyp ta otyrǵanym joq», degen edińiz. Jyldar óte kele dál solaı boldy ma dep te qorqamyz. Teńge baǵamyn túzetý kezinde áleýmettik jeliler arqyly taratylǵan, naqty aıtqanda, ekinshi deńgeıli bankter bankrot bolady-mys degen ósek-aıańnyń talaı jurtty dúrbeleńge túsirgeni qynjylarlyq jaı. – Ol qynjylarlyq jaı ǵana emes. Ol memlekettiń qarjylyq turaqtylyǵyna, sol arqyly ulttyq qaýipsizdigine eleýli qater. О́ıtkeni, sol táýlikterde dúrlikken adamdardyń jalǵan sózge senip, bankterdegi salymyn sypyryp-sıyryp alyp qoıǵandary da az bolǵan joq. Al munyń ózi ekonomıkany qarjylandyrýǵa eleýli nuqsan keltirdi. «Estigen qulaqta jazyq joq, bireýdiń aıtqanyn aıta salyp edim» dep qarap otyratyn ashyqaýyzdyqtyń arandatýshylyqtan aýyly alys emes. О́sek-aıań taratýshylarǵa tyıym salynatyn, árkim ózi taratqan aqparatqa jaýap beretin bolady endi. Jaraıdy, teńgeniń jaıyna oralaıyn. Sol kezde oryn alǵan oqıǵalardyń oı qısyny Qazaqstandy jeke aqsha júıesin engizýge mindettegeni anyq. DÁIEKTEME: «О́tken ýaqyttaǵy bizdiń kúsh-jigerimiz, burynǵysynsha, ekonomıkalyq problemalardy sheshýge jumyldyryldy, al ózimizdiń ulttyq valıýtamyzdy engizgennen keıin olar múldem jańa mánge ıe boldy. Ekonomıkalyq qana emes, saıası jaǵynan da iri osynaý áreket Qazaqstan qoǵamynyń ómirindegi kóptegen qubylystarǵa jańasha qaraýdy, memlekettik ári taza adamı múddelerdi de eskere otyryp, bastalǵan reformalardy sapalyq jańa ustanymdar turǵysynan tereńdetýdi qamtamasyz etý úshin baǵytymyzdy qaıtadan oı eleginen ótkizip, belgili bir túzetýler engizýdi talap etti. О́z valıýtamyzdy engizý jaǵdaıyndaǵy halyqtyń kúrdeli ekonomıkalyq ahýalǵa birtindep boı úıretýi maqsatynda biz aqsha qunsyzdanýynyń jańadan shıyrshyq atýyn boldyrmaý úshin asa mańyzdy taýarlar men qyzmetterdiń baǵasyn ýaqytsha retteýge sheshim aldyq». N.Á.NAZARBAEV, Táýelsizdik kúnine oraı ótkizilgen saltanatty jınalysta sóılengen sózden. 1993 jylǵy 15 jeltoqsan. – Sol kúnderde men aqsha júıesin turaqtandyrý jónindegi shuǵyl sharalar týraly Jarlyqqa qol qoıdym. 1961-1992 jyldar aralyǵyndaǵy banknottardyń Reseıde aınalymnan shyǵarylýyna baılanysty sol aqshalardy Qazaqstanǵa zańsyz ákelý qaýyrt ósip ketken edi. Reseıde isten shyqqan aqsha qap-qabymen bizge jetip, kádimgi saban aqshaǵa aınalǵan bolatyn. Sondyqtan teńgeni engizýdiń ekonomıkalyq qana emes, saıası da máni erekshe. DÁIEKTEME: «12 qarasha. Osy kúngi keshte búkil Qazaqstan halqy kógildir ekranǵa kóz tikti. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń keshki saǵat segizde tikeleı efırden sóz sóıleıtini radıo arqyly habarlanǵan bolatyn. «Qymbatty otandastar! Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men Joǵarǵy Keńestiń maǵan bergen ókilettigine sáıkes men 15 qarasha kúni saǵat 8-den bastap elimizde ulttyq valıýta – teńgeni engizý týraly Jarlyqqa qol qoıdym. Osy sátten bastap táýelsiz Qazaqstan memleketiniń qalyptasýy men damýynyń jańa, shyn mánindegi ózgerister kezeńi bastalady. Mundaı oqıǵa ár eldiń tarıhynda bir-aq ret bolady. Barshamyz ózimizdiń ulttyq valıýtamyzdy engizýdiń qanshalyqty qajettiligin jáne jańa jaǵdaıdyń tótenshe sıpaty men sebepterin túsine bilýimiz kerek» – Elbasy sózin osylaı bastady. Osyndaı jaǵdaıda teńgeniń engizilýi talaılar úshin ashyq kúngi naızaǵaıdaı áser etkenin, soǵan baılanysty qaı turǵydan da sabyrlylyq pen sergektik qajet bolatynyn Elbasynyń: «Jaǵdaıdy ýshyqtyratyn, qoǵamǵa jáne árbir adamǵa qııanat jasaıtyn kez kelgen áreket memleketke qarsy jasalǵan zulymdyq retinde baǵalanatynyn, al kináliler zańnyń eń qatal túrimen jaýapqa tartylatynyn eskertkim keledi», degen sózderinen de ańǵara alamyz». S.ABDRAHMANOV, «Táýelsizdik shejiresi», Astana, 2001, 115-bet. – Osydan eki aı buryn Birikken Arab Ámirlikterinde, Ábý-Dabı men Dýbaıda Sizdiń ómirbaıanyńyz týraly kitaptyń arab tilindegi aýdarmasynyń tusaýkeserine qatysyp qaıtqan edim. Sonda Dýbaıdaǵy tusaýkeserde Qazaqstan Prezıdentiniń eldi qandaılyq qıyn belesterden alyp ótkenin aıta kelip, «Sizder oılap qarańyzdarshy, osydan nebári 23 jyl ǵana buryn bizdiń elimizde menshik ıeleri atymen bolǵan joq. Bári de memlekettiki bolatyn, sodan da bári is júzinde ıesiz bolatyn» degenimdi aýdarǵan kezde zaldaǵy arab aǵaıyndardyń bir qozǵalaqtap qalǵanyn kórdim. Olar eldegi menshiktiń túgeldeı memlekettiki bolýyn kózge de elestete almaıdy ǵoı. Sondyqtan da, jekeshelendirýdi táýelsizdik tarıhyndaǵy basty belestiń biri deýdiń esh artyqtyǵy joq. Siz «Qazaqstan joly» degen kitabyńyzda bul máselege «Memlekettik menshikten – jeke menshikke» atty tutas taraý arnaǵansyz. Memleket menshiginen alý degen ol kezde naǵyz mashaqattyń ózi bolyp edi ǵoı. Sol jaǵdaıdy áńgimelep berseńiz deımin. – Men ótkendi jóndi-jónsiz aıyptap, tipti qaralap sóıleýshilerge qarsymyn. Sosıalızm tusynda da, kommýnıster bıligi kezinde de kóp jaqsy nárse bolǵanyn aıtqanmyn, aıtamyn da. Biraq, sol kóp jaqsy nárseniń bárin eldegi ıesizdik, ıaǵnı menshiktiń joqtyǵy, janashyr qojaıynnyń bolmaýy joqqa shyǵaryp jiberdi. Jaqsy isteseń de, ortasha isteseń de, nashar isteseń de shtattyq kestedegi birdeı aılyqty alyp júre berý, ozyp shyqqanda «Sosıalıstik jarystyń úzdigi» ataný, qurmet gramotasyn alý, tipti sýyrylǵanda keýdege medal, orden taǵý adamdardy jumysqa qulshyndyrmaıtynyna kózimiz jetip boldy. Sondyqtan da, óz bıligimiz ózimizge tıgen soń-aq áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy tereńdetýdiń mindetti bir sharty retinde jekeshelendirýdi qolǵa alý qajet edi. Alaıda, biz bul jumysqa birden kirisip kete alǵan joqpyz. О́ıtkeni, obektıvti sebepter boıynsha, 1992 jyldyń basynan bastap bizdiń úkimetimiz Reseı eriksiz tańǵan oıyn tásilin qabyldaýǵa májbúr boldy. Eki úkimet te ekonomıkany yryqtandyrýdy, aqsha-qarjy júıesin turaqtandyrýdy qatar júzege asyrýǵa umtyldy. О́mir az ýaqyttyń aıasynda eki maqsatqa qol jetkizý múmkin emestigin kórsetip berdi. Sóıtip, biz jekeshelendirýdi is júzinde 1993 jyldyń basynan ǵana bastaı aldyq. Oǵan deıin turǵyn úılerdi jekeshelendirýge qatysýdyń tólem quraly retinde jekeshelendirý kýpondaryn tegin usyný ǵana júzege asyryldy. Bólshek saýda, qoǵamdyq tamaqtandyrý, turmystyq qyzmet kórsetý sııaqty salalarda memlekettik múlik qaıta quryldy. Onyń óziniń basym kópshiligi saýda men turmystyq qyzmet nysandarynyń úlesine tıdi. Keń aýqymdy jekeshelendirý degenimiz – asa mańyzdy úderis. Ol qoǵamdaǵy ınstıtýttyq ózgeris. Ekonomıkalyq reformanyń ortalyq býyny da sol. Mundaı kúrdeli salada jumysty volıýntarıstik árekettersiz, dálme-dál ári muqııat jasalǵan tujyrymdamanyń negizinde júrgizý kerek. Menshikti taratyp berý degen qıyn emes, másele taratylǵan menshiktiń jaıy keıinnen ne bolatynynda. Biz jurttyń bárin menshik ıesi etý áreketteri, olardyń bárin óndiristiń qojalary etý áreketteri sátsizdikke ushyraǵan mysaldardyń talaıyn bilemiz. Adam degen árqıly jaratylys qoı. Adamdardyń bári birdeı menshiktiń ıesi, múliktiń qojaıyny, jumystyń uıymdastyrýshysy bolyp kete almaıdy. Menshik ıesi bolatyn adam jan aıamaı jumys isteýi kerek, basqara bilýi kerek, iske jany ashýy kerek, belgili bir dárejede óziniń kapıtalyn, jaǵdaıyn, keleshegin táýekelge tigýi kerek. Jurttyń bári osyǵan qabiletti deı almaısyz. Biraq, solaı eken dep bireýdiń ózin kórsetýine múmkindik berip, ekinshi bireýge ondaı múmkindiktiń berilmeýi de ádilettilik bolmaıdy. Bastapqyda barshanyń jaǵdaıy birdeı bolýy kerek. Áýelde men menshikti memleket ıeliginen alý men jekeshelendirý baǵdarlamasyn bekittim. Onda qyzmet kórsetý kásiporyndary, saýda, turmystyq qyzmet, kommýnaldyq sharýashylyq, turǵyn úı kásiporyndary, odan keıin ónerkásip, qurylys, aýyl sharýashylyǵy sııaqty irileý salalar, odan keıin ındýstrııanyń iri kásiporyndary kezeń-kezeńimen kórsetildi. Inflıasııanyń jedel qarqyn alyp bara jatqanyn jáne turǵyndardyń jekeshelendirý úshin qarajaty joqtyǵyn eskere kelip, Qazaqstanda búkil turǵyndarǵa, eshkimdi de qaldyrmaı, turǵyn úıdi jekeshelendirýge qatysqanda tólem quraly bola alatyn turǵyn úı jekeshelendirý kýpondary taratylyp berildi. Bul baǵdarlama jurtshylyqtyń bastamashyldyǵyn yntalandyryp qana qoıǵan joq, sonymen qatar, halyqqa jekeshelendirý barysynda memlekettiń múlki ádil bólinetin boldy degen úmit otyn da oıatty. Kýponmen ótep alýdyń qarapaıym tetigi az ýaqyttyń aıasynda turǵyn úı rynogyn qalyptastyrýǵa múmkindik berdi, jurtshylyqty shıratty jáne basqa da naryqtyq qatynastardy damytýǵa qajetti jaǵdaıdyń jasalýyn qamtamasyz etti. Qazaqstandyqtardyń kúnbe-kúngi ómirine jekemenshik uǵymynyń enýi eń aldymen qoǵamdyq sananyń reformasy bolyp shyqty. 1993 jyldyń basynda úkimet jekeshelendirýdiń 2-3 jylǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn daıarlady. Ol boıynsha shaǵyn jekeshelendirý, jappaı jekeshelendirý jáne jeke jobalar boıynsha iri ındýstrııany jekeshelendirý bastalatyn bolyp belgilendi. Bul, árıne, aıtýǵa ǵana ońaı. Qazaqstanda mundaı is-shara buryn eshqashan da júrgizilmegen edi. Reseıde de, bizge jaqyn basqa elderde de mundaı tájirıbe bolǵan joq. Olar da bárin jańadan bastap jatyr edi. Áýelde úı irgesindegi, saıajaılyq jerdi úlestirip berý onsha qıynǵa túsken joq. Kásiporyndardyń jaǵdaıy basqasha edi. Olardyń aldy toqtaı bastady, jumys istep turǵandary ónimderin qoımalarǵa úıe bastady. El boıynsha ondaǵan myń adam jumyssyz qaldy. Sol bir kúrdeli jaǵdaıda qaı kásiporynnyń shyn baǵasy qandaı ekenin, bolashaǵynyń bar-joqtyǵyn dál anyqtaý da qıyn edi. Kóptegen ónerkásip oryndary tozyǵy jetken qural-jabdyqpen tolyp turǵan óndiristik jáne ákimshilik ǵımarattar ǵana bolatyn. Kásiporyndardyń kópshiligi qyrýar qaryzǵa belshesinen batqan edi. Mundaı kásiporyndarda paıda túsiretin ónim shyǵarý kóp kúsh-jigerdi qajet etetin. Jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan tez de tıimdi sharalardy júzege asyrý qajet boldy. Ol kezde jappaı sıpat alǵan talan-taraj ben ysyrap ta bir jaǵynan memleket menshiginen aıyrý men jekeshelendirý úderisin jedeldetip jiberg