Keshe Túrki akademııasynyń uıymdastyrýymen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Maqtymquly jáne dástúrli túrki poezııasy» atty halyqaralyq konferensııa bolyp ótti. Alqaly jıynǵa túrkitildes elderdiń Astanadaǵy elshileri, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, Qazaqstan Parlamenti Senatynyń jáne Májilisiniń depýtattary, tanymal qalamgerler, túbi bir týys memleketterdiń belgili ǵalymdary men ǵylymı mekemelerdiń basshylary qatysyp, baıandamalar jasady. Atalǵan sharada Túrki akademııasynyń uıǵarymymen TÚRKSOI-dyń arnaıy «Maqtymquly» medalimen marapattalǵan Qazaqstannyń Eńbek Eri Ábish KEKILBAIULY sóz sóıledi. Nazarlaryńyzǵa zamanymyzdyń zańǵar jazýshysynyń konferensııadaǵy kirispe sózin usynyp otyrmyz.
Ushbý ushyrasýǵa dán razymyz. Dúnıe jaratylyp, sý aqqaly oqıǵalar oıǵa oralýda.Túrikmenstandaǵy tirshilik qalyńdyǵy kereqarys kóne shejirege ıe. Arǵy túbi Sınaıdaǵy Náfýtıden órbigen óndirmeli sharýashylyq Mesopatamııany órkendetip, qalǵan dúnıege aıaq basty. Búkil Eýrazııany dendeı óristedi. Teriskeı Irandaǵy Belt úńgiri, Kaspııdiń shyǵysyndaǵy Jeıhýn mádenıeti, Jebel, Údek, Qulaly, Báıti, Toqsanbaı turaqtary bolashaq Parfııa, Baktrııa, Horezmniń izasharlary edi. Kopetdag, Gıssar, Tıan-Shan baýraılaryn, Ústirt, Turan, Máýrennahr, Jetisý jazıralaryn ıgergender Kavkaz, Edil ótip kelgendermen aralasyp, Altaı asyp, Baıqal boılatyp, Tynyq muhıt jaǵalaýlarynda batysqa bettegenderge qarsy jolyǵyp, qaıta serpildi.
Olardyń arasynda kóshpeli oǵyz taıpalary da bar edi. Olar Sibir, Altaı, Jetisý, Ystyqkól, Syrdarııa jaǵalaýlaryn birtindep jaılaı bastady. Sary Arqadaǵy Ertis, Balqash, Yrǵyz boılaryn, Qarataýdaǵy Taraz, Saıram, Sozaq, Syr boıyndaǵy Otyrar, Iassy, Saýran, Syǵanaq, Jankent, Qyzylqumdaǵy Jent qalalaryn ıemdenip, óz astanalaryn turǵyzdy.
О́lkeni ıslamdandyrýǵa da belsene atsalysty. Kóshpelilerdi dinge kirgizgen Iasaýııa, otyryqshylyqqa baýyr bastyrǵan Naqshybandııa úrdisterin damytty. Túrikmen, túrik, ázerbaıjan ulttarynyń qalyptasýyna tikeleı áser etti.
Ony bul atyraptyń ádebı ómirinen aıqyn ańǵaramyz. «Málik-náme» men «Seljúk-námeniń» aıtýynsha, ózen jaǵalap, tal qıyp, kıiz úı jasaıtyn sheber Kerekýshi Qoja uıyqtap jatyp, óz denesinen ata báıterektiń ósip shyǵyp, butaqtarymen búkil dúnıeni qamtı bastaǵanyn kórip, shoshyp oıanady. El arasynda ýaǵyz aıtyp júrgen Qorqyt babaǵa baryp jorytady. Ol «urpaqtaryń búkil dúnıeni bıleıdi eken» deıdi. Sol aıtqany aýmaı-tókpeı keledi de qoıady. Onyń Tuǵshyrmash degen balasynan Sarshyq Tuǵaq, Toǵrul, Arslan degen nemereleri men Seljúk degen shóberesi Arab halıfatynyń áskerin basqaryp, búkil ıslam elderine bılik júrgizedi. Sol áýletten túlegen Jaleletdın Melıkshah pen onyń uly Sanjar dańqty qolbasshylar bolýmen qosa, jurtty aýyzdaryna qaratqan aqyndar edi.
Ol tusta Qusamedın Chelebı, Jáleletdın Rýmı, Býrhanaddı Sıvası sııaqty asa iri rýhanı abyzdar boı kórsetedi. Ámir Temir saraıynda, Indııadaǵy Uly Moǵol ordasynda Hılalı Shaǵataı, Baıram han, onyń uly Rahym han, Myrza Berkadar tegi túrki bolǵandarymen, sol dáýirdegi salt boıynsha farsı tilinde óleńder jazyp, kele-kele mundaı poezııa túr jaǵynan farsylanyp, til jaǵynan túrkilene beredi. Shaǵataı ádebıeti osylaı paıda bolyp, Qoja Ahmet Iasaýı shaǵataısha jazdy.
Túrikmen ádebıetiniń shaǵataısha jazǵan eń sońǵy iri ókili Azadı Dáýletmuhamet degen kisi edi. Ol 1700 jyly týylyp, 1760 jyly óledi. Sýfızm jolyn qýǵan dindar bolatyn. Aýyl mektebinde sabaq berdi. Sýfızm kózqarasy boıynsha adamgershilikke negizdelgen qoǵam qandaı bolý kerek degen saýalǵa jaýap beretin «Baǵam Azadı» («Azadıdiń ósıetteri») deıtin kitap jazdy. Ol tusynda keńinen tanymal edi.
Onyń uly Maqtymquly Fragı da áke jolyn qýdy. Ákesi sabaq bergen mektepte oqydy. Hıýadaǵy Sherǵazy han saldyrǵan medreseni bitirdi. Ol medreseni Beket ata da taýysty. El aýzyndaǵy keıbir derekterge qaraǵanda, Maqtymqulydan bir jyl keıin, 1813 jyly dúnıe saldy. Soǵan qaraǵanda Maqtymquly 1733 jyly týyp, 1812 jyly qaıtys bolǵanǵa uqsaıdy. On qolynan óner tamǵan zerger eken. Artynda ol soqqan altyn, kúmis buıymdardan basqa, on myń joldaı óleń qaldyrypty. Bári de taza túrikmen tilinde jazylǵan.
Ákesi shaǵataısha jazǵan eń sońǵy iri aqyn bolsa, balasy túrikmenshe taza jazǵan eń iri aqyn bolypty. Ol farsı ádebıetti de jaqsy bilgen. Sóıte turyp, túrikmenshe jazý ol úshin eń basty murat bolsa kerek. Týǵan aǵalary jaýda ólipti. О́zi de birneshe jyl tutqynda bolǵan. Ol óleńderinde shyǵystyń arýz, túrikmenniń sıllabıkalyq ólshemin jete meńgergen. Halyqtyń sózin sóılep, muńyn muńdaǵan. Ulttyq poezııany klassıkalyq órege jetkizgen. О́zimen zamandas, jedeldes aǵa-ini bolǵan Dúrdi shaıyr, Hattam shaıyr, Seıdı, Zelılı, Kátıbı, Kemıne, Mollanepes, Misiqylysh aqyndardyń bári de Maqtymqulyny pir tutyp, tutas halyqtyq poezııany qalyptastyrǵan.
Asa zor gýmanıstik mazmunǵa, áleýmettik serpinge, fılosofııalyq maǵynaǵa ıe túrikmen jyry, Maqtymquly sózi ultyn súıip, adamzatty ardaqtaıtyn bıik adamgershilikke shaqyrady. Oǵan mynaý men qazaqshalaǵan óz eli men óz jeri týraly tolǵaýy da aıqyn kýá bola alady.
Áýel bastan táńir ózi tolǵan aıdaı tolyqsytyp jaratty,
Nur dıdarly, kún sıpatty, gúl raýshandaı bizdiń túrikmen tarapty.
Tún uıqysyn tórt bólgizip, tosyn bireý qaqpasyn,
Shyrt uıqyda jatqan eldiń tars bekitilgen qaqpasyn.
Shah jibergen jarq ta jurq júz myń nóker qara nópir dúleımen
Talaı jerde qapııada tap bergen-di Jámshıt, Rústem, Súleımen.
Qaqpalardy qaǵyp kórgen, myzǵyta almaı sharshaǵan,
Qara seldeı qanǵa bókken qansha maqulyq, qansha jan?!
Teke, jáýmit, ıazǵyr, góklen, ahaldy alyp qatarǵa,
Shyqqan talaı jaýdy jaıpar joıqyn joryq saparǵa.
Dushpan ıtti ózi qazǵan aram orǵa sulatqan,
Azan-qazan bop jylaǵan ájeptarqy daýsy ketpeı qulaqtan.
О́kir, baqyr, ókir, «ah» ur, ózińe óziń qolyń jumsap, ól, meıliń,
Bizdiń túrikmen músápir bolyp, qolǵa túsip, qor bolýdy bilmeıdi.
Qonaq kelse, qolyn alyp, qushaq jaıyp, jik-japar bop qalady,
Aýzynda arýaq, aıtqany aqıqat oıynda joq aıar aıla-amaly.
Maqtymquldyń bul aıtqany aýmaı-tókpeı keledi –
Bar tileýin baq tilegen ımandy eldiń qudaı ózi beredi.
Aqynnyń bul tilegi de qabyl boldy.
Maqtymquly áli tiri. Ol ólmeıdi.
Ábish KEKILBAIULY.