Erlikke teń eńbek

Jaqynda bir jaqsy kitap jaryq kórip, qolymyzǵa tıdi. Kitap avtory, ataqty geograf-ǵalym, akademık Álııa Beısenova bul qýanyshyn jalpaq jurtymen bólisý úshin súıinshi danany ala sala dereý «Egemenniń» Almatydaǵy bólimshesine qustaı ushyp jetken eken. Kóńildiń bulaısha tolqýynyń da ózindik mánisi bar. Álııa Sársenqyzy ótken jyly Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń týǵan kúnine ózi bas bolyp atqaryp shyqqan ujymdyq ustyndy eńbek – Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq atlasyn kádelep syıǵa tartqan bolatyn. Al endi asa qadirmendi Nursultan Ábishulynyń bıylǵy týǵan kúnine akademık apamyzdyń ázirlegen erekshe syıy «Qazaqstan geografııasy» dep atalatyn kórkem bezendirilgen myna kórnekti kitap eken. Iá, óz eliniń tabıǵaty men ekonomıkasy týraly jan-jaqty bilim egemen Qazaqstannyń árbir azamatyna qajet. Ulttyq atlastyń jasalýy otandyq geografııa ǵylymynyń eleýli jetistigi retinde baǵalanǵan-dy. Sondyqtan, táýelsizdik jyldarynda tuńǵysh ret geograf-ǵalymdardyń Memlekettik syılyq ıelenýi ábden zańdy edi. Al sol laýreattardyń aldyńǵy qatarynda geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Abaı atyndaǵy QazUPÝ janyndaǵy Geografııa jáne ekologııa jónindegi ǵylymı-ádistemelik ortalyqtyń jetekshisi, seksenniń seńgirinen asqan akademık Álııa Beısenovanyń turýy da bir taǵdyr syıyndaı ǵajaptyń ǵanıbeti desek, artyq aıtqandyq bolmas. Elbasyna osyndaı oraıly da shyraıly syı arnaý qurmeti de kez kelgenniń peshenesine jazyla bermes. Álııa Sársenqyzy Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetindegi búkil sanaly ómir boıǵy ulaǵatty ustazdyq, ǵylymı hám qaıratkerlik eńbegimen osy údeden tabylǵan, soǵan laıyqty bolǵan sırek abzaldardyń biri. Kózge kórikti, kóńilge tolymdy atalmysh kitabyn shyǵarǵan da osy qara shańyraq bilim ordasynyń «Ulaǵat» baspasy eken. Endi kitaptyń jaıyna keler bolsaq, bedeldi ǵylymı jurtshylyq bul eńbektiń jaratylystaný jáne áleýmettaný ǵylymdaryndaǵy ınnovasııalyq jańa betburys ekendigin atap kórsetýde. Olaı deýdiń, osyndaı zor baǵanyń sál-pál sebebine úńileıik. Qazirgi álem qarbalas qozǵalysta. Álem kelbeti, tutas óńirler keıde tym edel-jedel, almaǵaıyp ózgeristerge ushyraýda. Osyǵan baılanysty dúnıedegi eń ejelgi ǵylymdardyń biri – geografııa serpindi sıpat ala bastady. Geografııanyń biregeı ereksheligi sonda, onyń zertteý nysany túgeldeı tutas Jer bolyp tabylady. Sóıtip, geografııa tabıǵatty, qoǵam men sharýashylyqty biriktirip otyrǵan asa aýqymdy dúnıetanymdyq ǵylym bolyp qala bermek. Olaı bolsa, «Qazaqstan geografııasy» monografııasynyń negizgi arqaýy, túpqazyq ıdeıa­sy birtutas geografııa tujy­rymda­masynan shyǵyp jatyr. Aka­demık Á.Beısenovanyń jańa týyn­dysynyń mándiligi, qundylyǵy sonda, onda Qazaqstannyń tabı­ǵaty men ekonomıkasy biryńǵaı bir­likte qarastyrylǵan, olardyń qozǵalystaǵy kúrdeli keńistigi, qurylymdyq negizgi damý zańdy­lyqtary kórsetilgen. Adamzat qoǵamynyń barlyq ómirlik mańyz­dy salalarynda qazir, bylaısha aıtqanda, geografııalyq oılaýdy iske qosýdyń qajettigi aıqyn desek, avtor ekonomıkany basqarýdyń geografııalyq tetikterin jumysqa jumyldyrýǵa shaqyryp turǵandaı. Munyń ózi Qazaqstan ekonomıkasyn órkendetý oraıyndaǵy Elbasy saıasatyna utymdy ún qosý dep bilsek kerek. Osy arada AQSh-tyń belgili qoǵam qaıratkeri Albert Gor álem­dik ekonomıkalyq daǵdarystyń bir sebebi geografııalyq bilimniń kem­shindigi dep málimdegenin de qaperde ustaǵanymyz quba-qup bolar. Iá, irgeli ǵylymı negiz bolmaıynsha joǵary oqý oryndary úshin jaqsy oqýlyqtar daıyndaý múmkin emes. Monografııada áýeli Qazaqstannyń jalpy geografııasyna, tabıǵatyna, sharýashylyq salalaryna, ekonomıkanyń damýy­na áser etetin negizgi faktorlarǵa tyńǵylyqty sholý jasalyp, sodan keıin el óńirleriniń sıpattamasymen túıindeledi. QazUPÝ professory, geografııa ǵylymdarynyń doktory K.Qaımoldınovanyń paıymdaýynsha, atalmysh eńbektiń qurylymy men mazmuny Qazaqstan geografııasynyń irgeli salalyq oqýlyqtaryn jasaýǵa teorııalyq negiz bolmaq. Akademık A.Qoshanov bul kitap týraly hattamaǵa túsken pikirinde bylaı deıdi: «Eńbekten ekonomıkaǵa qajet keremet lep seziledi. Osy aýqymdy kitapta jazylǵan Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵytynyń ózi – shıkizattyq ekonomıka. «Shıkizat» degen sóz geografııadan shyǵady. Bul eńbekti búgingi Qazaqstannyń ekonomıkasyn kórsetetin kitap der edim. Kitaptyń talqylaý kózinde turǵan ıadrosy – «tabıǵat – adam – qoǵam». Demek, ekonomıkanyń qaq ortasyndaǵy eń negizgi, eń mańyzdy nárse adam kapıtaly ekendigi myqtap eskerilgen. Al «qoǵam» degen sóz – áleýmettik másele. Budan keıin 14 oblys pen qalalardy bólip qarastyrýynan «aımaqtyq ekonomıka» kelip shyǵady. Bul da memleketimizdiń saıasatyn pash etedi. Sondyqtan, bul kitapty óte aýqymdy, kerek dúnıe dep esepteımin». Professor A.Shámenov kitapty «Qazaqstannyń ekonomıkalyq geografııasy» dep atasaq dálirek bolar edi, deıdi. Endeshe, elimizdiń jer bederin, tabıǵat baılyǵyn, sharýashylyq salalaryn, aımaqtardyń damýyn, osy oraıdaǵy memlekettik baǵdarlamalar men strategııalardy birtutas birlikte jınaqtap, zerttegen bul eńbektiń mańyzy zor ekendigi de esh kúmánsiz. Shyn máninde de monografııa­da Qazaqstan týraly fızıkalyq-geografııalyq jáne ekonomıkalyq-geografııalyq maǵlumat-derekter barynsha molynan qamtyla, úılesimdi ushtastyrylǵan. Munyń ózi geografııa boıynsha ǵylymı eńbekter ázirleý isindegi bir ıgi jańalyqtyń nyshanyndaı qabyldanyp ta jatyr. Kitappen tanysyp shyqqan maman emes adamnyń ózi de monografııanyń negizgi quramdas bólikteriniń jeli­sin úzbegen logıkalyq baılanysyn, negizgi mazmunnyń aıqyn sabaq­tastyǵyn, baıandaýdyń tartym­dy­lyǵyn ańǵarar edi. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory E.Túrkebaev, E.Úpishevter de óz pikirlerinde monografııanyń kóp­tegen jaqsy jaqtaryn atap kór­setipti. Aıtsa aıtqandaı. Kitap muqabasynda berilgen syzba­nusqanyń naq kindigindegi negizgi túıin «tabıǵat – adam – qoǵam» eken. Osynaý uly kategorııalardyń ózara baılanysyn durys sheshý jolynda kóp-kóp ǵylym salalary qamtylǵan, olardyń sabaqtastyǵy, yqpaldastyǵy, telegeı-teńiz bir arnada damý zańdylyqtary ilkimdi kórsetilgen. Iá, bul kim-kimge de óte paıdaly kitap. Jaı oqyrmanǵa da. Stýdentke de. Mamanǵa da. So­ny­men birge, múıizderi qaraǵaıdaı mınıstrler, kompanııalar men sharýa­shylyq salalarynyń basshy­lary, ár deńgeıdegi ákimder de bul kitaptan el ekonomıkasyn órken­detýge septigin tıgizer ózine kerekti tabar edi, alar edi degen oıdamyz. Týyndydaǵy negizgi tuǵyr – tabıǵat qorlaryn tıimdi paıdalaný negizinde soǵan qatysty ǵylymdardyń ózara yqpaldastyǵy, sabaqtastyǵy arqyly qazirgi ekonomıkanyń damýyn naqtylap kórsetý. Demek, munda tabıǵat baılyqtaryn tıimdi paıdalaný joldary el ekonomıkasyn damy­týdyń alǵysharty retinde usyny­lady. Iаǵnı, bul jaı ǵana «ǵy­lym úshin jasalǵan ǵylym» emes, el kádesine arnalǵan ataý­ly, asqaraly eńbek. Endeshe, seksenniń seńgirinen asqanda mundaı muǵdarly monografııaǵa kirisip, osynshama ter tógip, qajyr-qaırat jumsaǵan bul eńbekti akademık Álııa Beısenovanyń erligi desek te, eljandylyǵy desek te, qashanda halqynyń aldyndaǵy júzi jarqyn aımańdaı apamyzǵa osynyń ekeýi de hosh jarasar. Túıindeı aıtsaq, otandyq geografııanyń jańa bıigin, jańa satysyn tanytar taǵylymdy eńbektiń dúnıege kelip, jaryqqa shyǵýyn taǵy bir jaqsylyq nyshanyna balaıyq. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.