Jezkıik jóńkilgen jyl

Oral popýlıasııasyndaǵy kıik jyl saıyn tólder aldynda Jánibek aýda­nynyń Jaqsybaı, Talov jáne Borsy aýyl­darynyń aýmaǵyna shoǵyrlanady. Qazir aqbókenniń 90%-y negizinen osy aýyldardyń mańynda júr. Osyǵan baılanysty sharýa qojalyqtary men jergilikti turǵyndar tarapynan shaǵym kóp

Jaqynda Batys Qazaqstan oblysy ákimdiginde osy kıik sanyn retteý máselesine baılanysty taǵy bir jıyn ótti. Basqosýǵa Astanadan Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Andreı Kım, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Egin­shilik departamentiniń dırek­torynyń mindetin atqarý­shy Aıhan Sultan, Orman sharýa­shy­ly­ǵy jáne janýarlar dúnıesi komı­tetiniń bas sarapshysy Asqar Ábdi­rah­manov, «Agrarlyq nesıe korporasııasy» aksıonerlik qoǵamy ókili Erlan Moldashev arnaıy keldi. Alaıda jergilikti halyqtyń birneshe jyldan beri kóterip kele jatqan máselesi jýyr­da sheshilmeıtin sııaqty.

«Batys Qazaqstan oblysy ǵa­lym­­­darynyń bıologııalyq negiz­­de­­mesi bo­ıyn­sha kıiktiń bizdiń oblysymyzdaǵy op­tımaldyq sany 500 myń bastan aspaýy kerek. Kúni búginniń ózinde olardyń sany 2 eseden de artyp otyr. Bıyl­ǵy tóldeýden keıin 2 mıllıon­ǵa jetedi degen boljam bar», deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Qýanyshqalı Esimov.

Oral popýlıasııasyndaǵy kıik jyl saıyn tólder aldynda Jánibek aýda­nynyń Jaqsybaı, Talov jáne Borsy aýyl­darynyń aýmaǵyna shoǵyrlanady. Qazir aqbó­kenniń 90%-y negizinen osy aýyl­­dardyń mańynda júr. Osy­ǵan baı­l­anysty sharýa qoja­lyq­tary men jergilikti turǵyn­dar tara­­py­­nan shaǵym kóp. Mól­sher­den tys kóbeıgen jabaıy jan­ýar qazir tórt túlik malmen ara­­la­­syp ketken. Al kıik ishin­de túr­li aýrý taraǵany, aqbó­ken­niń kene­ge tala­nyp, dalada qan­syrap jat­qan kó­ri­­nisin jer­gi­likti halyq beıne­jaz­baǵa túsirip, taratyp, dabyl qaǵyp jatyr.

2022 jyly 1 shildede Qaztalov, Jáni­bek, Bókeı Ordasy jáne Jańaqala aýdan­darynyń aýmaǵynda 657 myń gektar alańda «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervaty men «Ashyózek» memlekettik qaýmaly ashylǵan edi. Ol jerde 78 adam qyzmet etedi. Qazir rezervat óz jumysyn bastaǵan kórinedi. Biraq ol jerde ashyq sý kózi joq, sondyqtan kıik te uzaq turaq­taı almaıdy. Qazir mamandar rezervat aýmaǵynan sý kózderin izdestirýde.

Q.Esimovtiń aıtýynsha, ınspeksııa qyzmetkerleri, «Bókeıorda» rezerva­ty, «Ohotzooprom» mekemesi jáne Já­nibek aýdanynyń ákimshiligi birlese otyryp, kıikti rezervattyń aýmaǵyna baǵyttap aıdamaq. Ol úshin túrli kedergi, tosqaýyl ornatyp, adamı resýrsty da paıdalanamyz dep otyr.

«Degenmen kıiktiń bıologııalyq negizdemede kórsetilgen sanynan kúrt ósýi oblystaǵy veterınarlyq ahýalǵa keri áserin tıgizýi ábden múmkin. Sebebi jer tapshylyǵyna baılanysty kıik úı janýarlarymen tyǵyz aralasyp ketti. Sol sebepten olardyń bir-birine túr­li aýrý juqtyrý yqtımaldylyǵy artady», dedi oblystyq tabıǵı resýrstar jáne ta­bıǵatty paıdalanýdy retteý basqar­masynyń basshysy.

Bul – árıne, jáı sóz emes. Batys Qa­zaqstan oblysynda ǵana osy shırek ǵasyr ishinde eki márte kıik qyrǵyny bolǵan. 2003 jyly elimizde 1 mln kıikten 21 myń bas qana qalǵan. Al 2010-2011 jyldary Batys Qazaqstan oblysynda aqbóken taǵy da jappaı ólip, 12 myń janýardy jerge kómdik. Ekeýinde de apattyń sebebi pasterellez degen aýrý delindi.

Aqbóken Edil men Jaıyq arasyna syımaı jatqanymen, búkil álemdik, tip­ti eldik ólshemmen qara­ǵanda jo­­ıyly­p bara jatqan janýar qata­rynda tur. Álem boıynsha kıik po­pýlıasııasynyń 90%-y Qazaqstanda sho­ǵyrlanǵan. Al osy 90 paıyzdyń 90 pa­ıyzy Batys Qazaqstan oblysynyń oń­tús­tigindegi 3-4 aýdan aýma­ǵyna jınal­ǵanyna ne dersiz?

Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Andreı Kımniń aıtýynsha, kıikke qatysty túıtkil shetel mamandarynyń da nazarynda tur. Bıyl aqpan aıynyń aıaǵynda SITES-ke, Dúnıejúzilik tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń shartyna jáne Janýarlardyń qonys aýdaratyn túrleri týraly konvensııaǵa saı halyqaralyq jáne ulttyq sarapshylar onlaın baılanys arqyly eldegi kıik sanyn retteý máselesin talqylaǵan. Halyqaralyq uıymdardyń sarapshylary mamyr aıynda taldaý júrgizý úshin Batys Qazaqstan oblysyna kelgeli jatyr. Odan keıin jumys toby jyl sońyna qaraı bul baǵytta naqty sheshim usynýǵa tıis. Al Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń byltyr 28 jeltoqsanda shyqqan buıryǵy boıynsha elimizde kıik sanyn retteýge 2024 jylǵa deıin tyıym salynǵan.

«Sizder árdaıym «halyqaralyq qaýym­dastyq ne der eken?» dep jaltaq­taı­syzdar. Biz máseleniń sebebimen emes, saldarymen kúresip kele jat­qany­myzǵa ondaǵan jyl boldy. Sheteldik sarapshylar bir mámilege kelgenshe bári de kesh bolýy múmkin. Ár jerdiń óz ereksheligin, tabıǵı jaǵdaıyn eskerý kerek. Oılap qarańyz, Batys Qazaqstan oblysynda kıik sany bıyl 2 mln basqa jetpek. Al búkil oblysta mápelep baǵyp otyrǵan qoı men eshki sany – 1,2 mln ǵana. Aýyl halqynyń, sharýa qojalyqtarynyń jaǵdaıyn túsinińiz: mal sharýashylyǵyn damytyp, sol úshin nesıe alyp, shyǵynǵa batyp oty­rǵan fermerlerdiń jaıylymy men shabyndyǵy otalyp jatyr. Áli kúnge máseleniń sheshiletin túri kórin­beıdi. Biz, osy jerde otyrǵan maman­dar, ashyn­ǵan aýyl halqyna ne aıtamyz?», deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary­nyń doktory Qazybaı Bo­zymov.

Bul ras. Aýyldaǵy sharýalardyń kıik­tiń kesirinen tartqan shyǵyn esebi qaıtpaıdy. Ol úshin memleket tarapynan ótemaqy qarastyrylmaǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń eginshilik departamenti dırektorynyń mindetin atqarýshy Aıhan Sultannyń aıtýynsha, sharýalar shyǵynyn toltyrýdyń jalǵyz joly – saqtandyrý. Biraq «Agrarlyq nesıe korporasııasy» aksıonerlik qoǵamy ókili Erlan Moldashev «daladaǵy ja­ıylym­dy saqtandyrý birinshiden, sharýalar úshin óte qymbatqa túsedi, ekinshiden, ol jaıylym kıiktiń kesirinen jaramsyz bolǵanyn dáleldeý óte qıyn, bul máselede sybaılas jemqorlyq qateri óte úlken, onyń ústine saqtandyrýdyń mundaı túrin halyqaralyq saqtandyrý kompanııalary qoldamaıdy», deıdi. Osylaısha, aýyl sharýasy óz qaıǵysymen ońasha qala bermek.

«Aqbóken máselesin tek tarıhı tur­ǵyda qarastyryp qana ońynan she­­­shýge bolady. Bul másele qaıdan shyq­t­y? Nege osydan 30-40 jyl buryn mun­­daı másele bolǵan joq? О́ıtkeni kıik­­tiń buryn jaılaǵan jeri, baýyr bas­qan ólkesi Naryn qumy, Qamys – Sa­mar kólderiniń aýmaǵy, Taıpaq dalasy edi. Keıingi ondaǵan jyl boıy ol jaq­ta sý azaıdy. Qamys – Samar kólderi qurǵap qaldy. Reseı Federasııasy aýma­ǵynan Edil ózeninen, Qaraózen men Saryózennen keletin sý kólemi azaıdy. Máseleniń mánin osy jaqtan izdeý kerek. Bul jaǵdaıdy keshendi túrde qarastyrmasa bolmaıdy. Biz aqbókenniń Oral popýlıasııasynyń sanyn qalaı retteýge bolatynyn jan-jaqty zerttep, óz tujyrymdamamyzdy usyndyq. Alaıda tıisti mınıstrlikter tarapynan esh jaýap ala almaı otyrmyz», deıdi aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Ta­bylǵalı Saparov.

T.Satqalıulynyń «Byltyr Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, oblys ákimdigi ókilderiniń qatysýymen daıyn­dalǵan tujyrymdama boıynsha ne atqarylatyn boldy?» degen sura­ǵyna Andreı Kım «barlyq usynym eg­jeı-tegjeıli zerttelip jatqanyn» aı­typ, «biraq báribir dúnıejúzilik qaýymdastyq pikirin eskerý kerek» dep jaýap berdi.

«Keıingi jyldary Batys Qazaqstan oblysynyń dalalyq aımaǵynda sý tap­shylyǵy anyq sezilip otyr. Sonyń kesi­rinen shuraıly jerler azaıyp, qýańshy­lyq jaılap barady. Ońtústik aýdandarda sý kózi azaıǵan soń aqbóken de soltústikke qaraı jyljı bastady. Sý kózderin bar­laý arqyly kıikti burynǵy arealyna qaıtarýdy kózdep otyrmyz. Sharýa­lar aqbókenniń ja­ıyly­m men shabyn­dyqty taptap, egin ósirýge zııanyn tı­gizip otyrǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp jatyr. Bir­aq kıiktiń aýyl sharýashylyǵyna keltirgen zalalyn óteýge baılanysty naqty ádisteme joq. Mundaı mehanızm álemdik qaýymdastyq tájirıbesinde de qarastyrylmaǵan. Kıik aýlaýǵa ruqsat berilgennen keıin onyń derıvattaryn óńdeý jaıyn áli pysyqtaı túsýimiz kerek. Sondyqtan halyqaralyq sarapshylardy tartyp, kıik popýlıasııasyn retteý­ge baılanysty úshjyldyq baǵdarlama qa­byldaýdy jos­parlap otyrmyz», deı­di oblys ákiminiń orynbasary Erjan Bal­taev.

Endi kóp keshikpeı kıik tóldeı bas­taıdy. Oral popýlıasııasynyń sany 2 mln basqa jetedi deıdi mamandar. Buryn ásem ánge, ádemi teńeýge ǵana ar­qaý bolǵan aqbóken keıingi jyldary Aq­jaıyq ólkesinde ashy aıǵaı men ashý-yzaǵa ózek boldy. Kim kináli?

Batys Qazaqstan oblysy