Keseldiń aldyn alý – aýyrmaýdyń tıimdi joly

Sozylmaly juqpaly emes aýrýlary (SJEA) densaýlyq saqtaý salasynyndaǵy ózekti másele jáne damyǵan memleketterdegi ólim-jitim men múgedektiktiń basty sebepteriniń biri bolyp tabylady. Kóptegen epıdemıologııalyq zertteýlerdiń nátıjesine súıensek, temeki shegý, arterııalyq gıpertenzııa, deneniń artyq salmaǵy, qant jáne qandaǵy holesterın deńgeıiniń joǵarylaýy, ishimdikti shamadan tys paıdalaný, tómengi fızıkalyq belsendilik syndy faktorlar júrek-qan tamyrlary men sozylmaly juq­paly emes aýrýlardyń damýyna ákep soqtyrady. Sondyqtan, medı­sınalyq-sanıtarııalyq alǵashqy kómek (MSAK) deńgeıinde SJEA aldyn alý jáne órshý qaýpin eskertý medısına qyzmetkerleriniń jumysyndaǵy basty baǵytqa aınalyp otyr. Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń málimeti boıynsha, Eýropa aımaǵyndaǵy barlyq syrqattylyqtyń 77%-yn, ólim-jitim kórsetkishiniń shamamen 86%-yn SJEA quraıdy. Álemniń kóptegen elderinde barlyq syrqat­tylyq pen ólim kórsetkishi ishinen asa mańyzdy qaýipti faktor retinde dál osy sozylmaly juqpaly emes aýrýlar aıqyn oryn alady. Bul óz kezeginde densaýlyq saqtaý júıesine salmaq salýmen qatar, memlekettiń ekonomıkalyq damýyna zııanyn tıgizedi. Densaýlyq saqtaý salasynda aýrýlardyń aldyn alý sharalaryn júrgizý memlekettik saıasattyń negizgi qaǵıdalarynyń biri, ol SJEA azaıtýda jańa sheshimderdi izdestirýge múmkindik beredi. Dál osyndaı bastamanyń bir túri – aýrýdy basqarý baǵdar­­lamasy. On jyl buryn medı­sınalyq qyzmet kórsetý tizbegindegi kóptegen máselelerdiń jaýaby retinde usynylǵan jańa qurylymdyq, júıelik tásil – pasıenttiń óz qyzmettik mindetterin tolyq júzege asyrýdy qamtamasyz etedi, aýrýdyń damýyndaǵy qaýip-qaterdi, ólim-jitim men múgedektikti tómendetip, densaýlyq saqtaý salasynyń tıimdiligin joǵarylatady. Aýrýdy basqarý (Disease Man­age­ment) – medısınalyq kómek kórse­týdiń tártibi men qury­lymyn naqty pasıenttegi kesel túriniń damýyna sáıkes uıymdastyratyn birtutas tujy­rymdama. Atalmysh tásil­diń erek­sheligi – pasıentterge óz aýrýyn qadaǵalaýyna kómektesý, naqty emde­lýshiniń densaýlyq jaǵdaıy úshin medı­sınalyq uıymdar men pasıenttiń ortaq jaýapkershiligin arttyrýǵa kómektesý. 2013 jyldan bastap Densaý­lyq saqtaý mınıstrligi Aýrýdy basqa­rý baǵdarlamasyn júzege asyra bastady. Densaýlyq saqtaý salasy úshin: qant dıabeti, arterııalyq gıpertenzııa jáne sozylmaly júrek jetispeýshiligi SJEA qata­ryndaǵy eń ózektiler retinde belgilendi. Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblys­tary qanatqaqty aýmaqtar retinde anyqtaldy. Osylaısha, birtindep jańa oblystar baǵdarlamaǵa qosyla bastady. Aqyr sońynda atalmysh­ baǵdarlamaǵa Qazaqstannyń bar­lyq aýmaqtary kiredi. Aýrýdy basqarý baǵdarlamasy pasıentterdiń densaýlyǵyn jaq­sartý, emdelýshilerdiń ózin-ózi bas­qarýy, tıimdi dárilik preparat­ty qoldanýyn arttyrý syndy bir­ta­laı tapsyrmalardy sheshýge baǵyt­­talǵan. Nátıjesinde, aýrýdyń asqy­nýy men kúsheıýi, jedel medı­sı­nalyq kómek pen stasıonarǵa qajet­tiliktiń tómendeýin kútýge bolady. Atalmysh baǵdarlamanyń oıda­ǵydaı júzege asýy úshin ýchaskelik meıirbıkeler belsendi qatysýy kerek. Olardyń bedelin, qyzmettik mindetterin kóterý, birinshi baılanystyrýshy dári­gerler (ýchaskelik qyzmet) men mamandar arasyndaǵy qarym-qatynasty jaqsartý, pasıentterge arnalǵan quraldar jáne tıimdi bilim beretin baǵdarlamany taratý jáne óńdeý, t.b. qajet. Aqparattandyrylǵan belsendi pasıent pen onyń dárigermen arasyndaǵy jaqsy qarym-qaty­nasy bul baǵdarlamada jetekshi ról atqarady. Aýrýlardy basqa­rý baǵdarlamasyn engizý medı­sı­nalyq uıymdarmen jáne pasıent­terdiń qarym-qatynasyna, róli men jaýapkershiligine jańasha qaraýǵa múmkindik beredi. Dilláhan Báımenova, Densaýlyq saqtaýdy damytý respýblıkalyq ortalyǵynyń bólim basshysy.