Bul ındeksti qurastyrǵan – 1996 jyly qurylǵan «Brand Finance» atty brend pen strategııany baǵalaıtyn táýelsiz konsaltıng kompanııasy. «Jahandyq jumsaq kúsh ındeksi» 2020 jyldan beri shyǵarylyp keledi. 2023 jylǵy ındeks 100 memlekette 110 myń adamnan alynǵan saýaldamaǵa jáne 121 ulttyq brendtiń qabyldaýyna negizdeledi. Jumsaq kúsh – bir ulttyń halyqaralyq arenada túrli sýbektilerdiń qalaýy men áreketine májbúrlep emes, tartý men sendirý (attraction or persuasion) arqyly yqpal etý degendi bildiredi.
«Jumsaq kúsh» (soft power) termınin alǵash ret ótken ǵasyrdyń 80-jyldary ǵylymı aınalymǵa engizgen amerıkalyq saıasattanýshy Djozef Naı bolatyn. Keıingi jyldary jumsaq kúsh týraly ǵylymı ortada jıi aıtylyp, bul uǵym jan-jaqty taldanyp keledi.
2023 jylǵy jahandyq jumsaq kúsh ındeksiniń reıtıng basynda ádettegideı AQSh (100-den 74,8 upaı), Ulybrıtanııa (67.3 upaı) jáne Germanııa (65.8 upaı) elderi kósh basynda tur. Reseıdiń reıtıngi 9-dan 13-orynǵa tómendegen. Reseıdiń ındekstegi «Repýtasııa» (23-ten 105-orynǵa) jáne «Adam jáne qundylyq» (119-oryn) komponentteri boıynsha orny tómendegenin baıqaýǵa bolady.
AQSh ındekstiń kóp bólikteri boıynsha kóshbasynda, biraq keıingi jyldary jıilegen qarýly qylmys pen polısııanyń zorlyq-zombylyǵy «Qaýipsizdik» (2020 jylǵy 21-den 2023 jyly 62-orynǵa) jáne turǵyndardyń «Qonaqjaı» (2020 jylǵy 5-den 2023 jyly 103-orynǵa) komponenti boıynsha tómengi orynda tur.
Jahandyq ındekste Qytaı 4-ten 5-orynǵa tómendedi, onyń basty sebebi – «nóldik COVID» saıasaty. Qytaıdyń «Adam jáne qundylyq» (57-den 95-orynǵa), «Medıa jáne kommýnıkasııa» (12-den 24-orynǵa) komponentterindegi reıtıngi tómendedi. Degenmen kóp sala boıynsha Qytaı álemde alǵashqy orynda keledi. Ásirese «Kásip jasaýǵa qolaıly» jáne «О́sý potensıaly» komponentteri boıynsha bul el 1-oryndy saqtap qaldy. Halyqaralyq valıýta qory Qytaı 2023 jyly 5,2% ósim kórsetedi dep boljap otyr.
Jahandyq jumsaq kúshi boıynsha 28-orynǵa (1 pozısııa) kóterilgen Úndistan «jumsaq kúshtiń úlken derjavasyna» aınalýy múmkin. «Repýtasııa», «Adam jáne qundylyq», «Basqarý» jáne «Turaqty bolashaq» komponentteri boıynsha tómen bolsa da, «О́ner men kóńil kóterýdegi yqpaly» (5-oryn), «Baı mádenı mura» (7-oryn) jáne «Álem súıetin tamaq» (8-oryn) boıynsha aldyńǵy qatarda. Úndistan ındekske jaqynda qosylǵan «Ǵaryshty ıgerýge ınvestısııa» atrıbýtynda 9-orynǵa ıe.
Qazaqstan ındekste 36.5 upaımen 79-orynǵa ornalasqan, 2022 jyly 88-orynda boldy. Ulttyq brend bir jylda 6.4 upaıǵa artyp, 2023 jyly quny $218 mlrd (2022 jyly $184 mlrd) qurady. Qazaqstannyń «Repýtasııa» (5.5 upaı), «Turaqtylyq» (4.4 upaı) jáne «Tanymaldyq» (3.9 upaı) komponentteri joǵary. Esepte Qazaqstannyń 2060 jylǵa qaraı kómirtegige qajettilikti joıyp, «jasyl» ekonomıkaǵa basymdyq berý jospary bary kórsetilgen.
Qorytyndylaı aıtsaq, XXI ǵasyrda ekonomıka, mádenıet, óner syndy jan-jaqty salalarda memleketter arasyndaǵy ózara qarym-qatynas deńgeıi men baılanysy artyp keledi. Aldaǵy ýaqytta álemdik damýdyń barysyn, jumsaq kúsh úrdisterin ǵylymı turǵyda saraptap, taldap, qorytyndylap otyrý da zertteýshi ǵalymdar úshin ózekti taqyryp bolyp qala bermek.
Baýyrjan SERIKBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy