Álııa taǵdyry

Olardyń kóbiniń áke-sheshesin keńes ókimeti qýǵyndady, bala kezderinde ash­tyqty bastan ótkerip, endi ǵana je­til­gende keńes-german soǵysynyń qan­dy qasabyna ilikti. Álııa 1943 jyly Máskeý túbinde mergender lagerinde oqyp júrgende sińlisi Sapýraǵa jazǵan hatynda: «Qanshama nárseni bastan ót­kerdik, esime túsirsem 18 jas emes, jarty ǵasyr ǵumyr keshken sııaqtymyn» dep jazady.

Soǵysqa deıin

1925 jyly Qobda aýdany Bulaq aýylynda týǵan Álııanyń shyn esimi – Ilııa. Ákesi Nurmuhambet 1928 jyldan bastap Qobdanyń aýqatty baıynyń biri retinde qýdalanǵan. Birneshe ret túrmege jabylyp, odan shyqqan soń aýylyna kelmeı boı tasalap júrgen. Anasy Marjan 1933 jyly kúzde Aqtóbe qalasynyń túbin­degi Qýraılydaǵy egistikte qalǵan bıdaı keldegin terýge ketip, kúzetshi oǵynan qaza tapqan. Bul kezde Nurmuhambet pen Marjannyń Álııadan basqa Baǵdat esimdi 5-6 aılyq uly bolǵan. Marjan qaıtys bolǵannan keıin Baǵdatty Altyqarasýda turatyn naǵashy jurty alyp ketedi. Alaıda sábı kóp keshikpeı shetineıdi. Baǵdattan aıyrylǵan soń Nurmuhambet jeti jastaǵy Álııany Marjannyń aǵasy Ábýbákirdiń tárbıesine beredi. Osy kezden bastap Álııa Nurmuhamedqyzy emes, Moldaǵulova bolyp jazylady.

Álııanyń anasy Marjannyń týǵan jeri – Temir aýdanynyń Altyqarasý aýyly. Onyń týǵan aǵasy Ábýbákir qazaqtyń temirjol salasyndaǵy tuńǵysh kásibı maman, taǵy bir nemere aǵasy Bısembaı Habıev soǵysta áskerı tergeýshi bolyp qyzmet atqarǵan. 1935 jyly Ábýbákir Máskeýdegi Áskerı kólik akademııasyna oqýǵa túsip, otbasymen Máskeýge attanady. 10 jastaǵy Ilııa men Ábýbákirdiń týǵan qaryndasy Sapýra Áýbákir men Ráshtiń qolynda tárbıelenedi. Birer jyldan keıin akademııa Lenıngradqa ­aýystyrylyp, bular da sonda qonysta­na­dy. 1939 jyly Álııa Lenıngrad­taǵy №46 balalar úıine aýysyp, № 9 mektepte oqıtyn.

Ábýbákir 1941 jyldyń jazǵy­tu­ry­mynda Almatyǵa shaqyrtylady. Bul týraly 1941 jyldyń mamyrynda dúnıege kelgen Sapar Ábýbákirulynyń esteliginde bar. Ol perzenthanadan anasy men ózin Álııanyń shyǵaryp alǵanyn aıtady. Jazda Álııa jeńgesi Ráshke qolǵabys jasap, aǵasynyń balalaryna qarasady. Soǵys bastalǵan kúnderi Ábýbákir Ráshke Álııa men balalardy alyp, poıyzben elge tez jetýin suraıdy. Álııa jeńgesiniń jolǵa jınalýyna kómektesedi. Vokzalǵa shyǵaryp salyp turyp, óziniń Lenıngradta qalatynyn aıtady. Osy jaǵdaı Álııanyń taǵdyryna da, Ábýbákir otbasyna da áser etti. Elde alasapyran, al on alty jastaǵy býyny qatyp, buǵanasy bekimegen jasóspirim bir ózi Lenıngradta qalyp barady. Ábýbákir jezdesi Nurmuhambettiń amanatyna qııanat jasaǵandaı kúıde edi...

Maıdanda áskerı tergeýshi bolyp qyz­met atqarǵan Bısembaı aǵasy 1943 jyly Máskeý túbindegi Veshnıakı beke­tinde mergender mektebinde oqyp jatqan Álııaǵa birneshe ret kelip, jaǵ­daıyn bilip tur­ǵan. Álııa Sapýraǵa jazǵan bir hatynda 1943 jyldyń 13 maýsymynda Bısembaı aǵa­synyń lagerge kelgenin, biraq týys­taryn qansha ishteı saǵynyp tursa da, ashylyp sóılesýge bata almaǵanyn jaz­ǵan. Ol ózderiniń maıdanǵa attanýǵa ázir ekendigin aıtyp, bulardyń ornyna oqýǵa Keńester odaǵynyń túkpir-túkpirinen kelip jatqandardyń arasynda birde-bir qazaq qyzynyń bolmaǵanyna qatty qynjylady. О́ziniń bul jerde jalǵyz qazaq qyzy ekendigin aıtqan ol eldi sa­ǵyn­ǵanyn da jasyrmaıdy.

1942 jyldyń kókteminde jetimder úıi Iаroslavl oblysynyń Vıatskoe selosyna kóshirilip, 7-synypty bitirgen Álııa Rybınsk ushqyshtar daıarlaı­tyn tehnıkýmǵa oqýǵa túsip, osy jerde Le­nın­gradtaǵy ınternattan birge kele jat­qan Nastıa Medvedchýk, Zına Popova, Shýra Ýjegova, Valıa Iаkovlevamen bir­ge maıdanǵa suranady. Ol Veshnıakı lage­rinde jarty jyl oqyp, 1943 jyldyń 23 shil­desinde 54-atqyshtar brıgadasy qura­mynda Holm qalasynyń túbinde, Lovat ózeniniń boıynda alǵash maıdanǵa kirdi.

Soǵystan keıin

Soǵys bitip, el es jınaı bastaǵanda 2-Baltyq maıdany 22-armııanyń 54-der­bes atqyshtar brıgadasynyń koman­dırleri N.Ýralskıı men F.Moıseev Novosokolnıkı qalasynda erlikpen qaza tapqan Álııa esimin ulyqtaýdy qolǵa aldy. Ol Álııanyń qarýlastarymen habarlasyp, derekter jınastyryp, soǵysqan jerinde mýzeı uıymdastyrýdy qolǵa alǵan. Álııa jeti aı soǵysqanda 100-den astam jaýdy jer jastandyryp, Nasva temirjol beketindegi qyr­ǵyn shaıqasta jaýyngerlerdi qatarynan úsh ret shabýylǵa kótergen erligin koman­dırleri umytpaǵan edi.

Soǵystan keıin Álııa týraly «So­sıa­lıstik Qazaqstan» basylymynyń tilshisi, maıdanger-jazýshy Jeken Jumaqan­uly «Álııanyń áni» povesin jazdy. J.Jumaqanuly 1941 jyldyń kúzinde maıdanǵa Almatydan shaqyr­tylyp, Tver oblysy Olenın aýdany aýmaǵynda soǵysty. Jazýshy Kalının maıdany­nyń «Jaýǵa qarsy attan», 2-Baltyq maı­danynyń «Sývorovshy» gazetin shyǵaryp, Álııa Moldaǵulova, Mánshúk Mámetova, 3-Ekpindi Ar­mııanyń ataqty mergeni Ybyraıym Súleımenov jóninde birneshe maqala jarııalady. Qazaqtyń úsh batyry qatarlas jatqan Nevel, Velıkıe Lýkı, Tver, Novosokolnıkı, Pskov qalalary úshin soǵysqany belgili. Aıta ketý kerek, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta shyǵyp turǵan júzdegen maıdan gazeti búginge deıin jetken joq.

Jeken Jumaqanuly «Álııanyń áni» povesinde mergen qyzdy: «Oıǵa sal­maqty jan ekeni ańǵarylatyn: kózderi uıaly, ornyqty, qabaǵy tunjyrańqy kelgen, piste muryn, juqa óńdi, qaratory, názik. Bul ajarly qyz qazaq uǵymynda sulý­lar qataryna jatady», dep sıpattaıdy. Osy shyǵarmada oıdan shyǵaryl­ǵan jaıttar bar bolǵanymen, Álııanyń minezin, mergendik qyryn, soǵysa bilý ónerin jaqsy sıpattaǵan. Máselen, 1943 jyldyń kúzinde máskeýlik jazýshy Stavskıı 54-brıgadanyń jaýyngerleri týraly jazýǵa kelgeninde Álııamen de suhbattasady. Soǵysqa kirgenine 4-5 aıdyń júzi bolǵan Álııa bul kezde soǵysqa ábden tóselgen. Jaý shebimen eki aradaǵy nemis barlaýshylary jasy­rynǵan núkteni joıǵan kezi. «Osy bir jasandy atty atyp, qolǵa túsirgennen keıin Álııa Moldaǵulovanyń mergendik dańqy búkil maıdandy sharlaı jóneldi. Ol týraly maıdan, armııa, dıvızııalyq gazetter qulpyrta habar jazdy», deıdi Jeken Jumaqanuly. Álııa ózi týraly jazǵandardy oqyǵanymen, «Mınýt saıyn ajalmen alysyp, ot pen ólim qushaǵynda júrgen jan maqtaǵandy asa unatpaı, «Meni maqtaı bermeńizder» dep maıdan gazetiniń re­daksııasyna hat jazbaq ta bolypty. Brıgada komandıri N.Ýralskıı qos mer­gen Álııa men Valıany polk shta­byna shaqyrtyp, Stavskıımen jo­lyqtyrady. Jazýshy Álııanyń oko­byna deıin birge baryp, jaýdy qalaı ań­dıtynyn kóredi. Stavskııdiń málimetterin sol kezdegi maıdandaǵy qazaq gazetteri paıdalanǵanyn jazady Jeken Jumaqanuly.

Mergenniń jaý shebinen 400-500 metr jerde birneshe jasyryn atys uıasy bolady. Mergen ózin almastyratyn qarýlasymen kezektese otyryp, qar­sy taraptyń qımylyn ańdıdy. Jaý mergeniniń de ózderin kúndiz-túni ańdyp otyrǵanyn bir sát esten shyǵarmaıdy. Bul – shaıqas arasyndaǵy tynyshtyq kezindegi qımyldar. Shaıqas kezindegi mergenniń mindeti – aldyńǵy shepke aldyn ala bekinip alyp, dushpannyń negizgi atys uıalaryn, pýlemetshi, mergen, ofıserlerin atyp, shabýyldap kele jatqan rotaǵa jol ashý. Shaıqasta mergender barlaýshylarmen qanattasa alda júredi. Mergender reti kelse qolma-qol urysqa kirmeıdi.

Álııa 1944 jyldyń 14 qańtaryn­da Novosokolnıkı qalasynyń soltús­tiginde, Nasva temirjol beketi úshin shaı­qasta qaza tapty. Sol kúni jaýyn­gerler eleń-alańnan shaıqasqa kirip, tús­ke deıin Nasvany jaýdan azat etke­nimen, soltústiginde rota jaýdyń kúsh­­ti qorǵanysyna tap bolady. Rota ja­ýyn­gerleri qolma-qol urysqa kiredi. Osyndaı kezde transheıadan shyǵa kel­gen nemis ofıseri Álııany atyp jiber­gen. Barlaý rotasynyń jaýyngerleri aýyr jaralanǵan Álııany Kazachıha derevnıasyndaǵy jaralylardyń qasyna jatqyzady. Alaıda tóbesi shóp-qamyspen jabylǵan úıge snarıad túsip órtenip, úı ishindegi jaralylardyń bári qaı­tys bolǵan. Urys aıaqtalǵannan keıin qarýlastary órtengen úıdiń ishinen Álııanyń denesin alyp shyǵyp, jaqyn jerdegi alma baqtyń ishine kómedi. So­ǵystan keıin qaza tapqan jaýyngerler Novosokolnıkıdegi baýyrlastar zıratyna qaıta jerlengen kezde, plash-palatkaǵa oralǵan shaǵyn boıly jaýyn­ger denesiniń alma baǵynan qazylyp alynǵanyn novosokolnıkılik Evdokııa esimdi qarııa aqtóbelik Ǵalymjan Baı­derbeske aıtyp bergen. 1944 jyldyń 4 maý­­symynda Álııa Moldaǵulovaǵa Keńes­ter Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.

TÚIIN. Soǵys – jaýynger taǵ­dyrynyń tóreshisi. Soǵysqa kirgennen soń Álııa eldegi týystaryna jazǵan hattarynda saǵynyshqa toly sezimderin kóp jazbaıdy. О́ıtkeni soǵys adam minezin ózgertedi. Qazaq topyraǵynda týyp, Reseı jerinde máńgilik qalǵan Álııa HH ǵasyrdaǵy qazaqtyń batyr qyzdarynyń aldyńǵy shoǵyrynda tur. Álııa erligimen birneshe býyn tárbıelendi. Batyrdyń beınesi týǵan jer, Otanǵa degen súıispenshilik, adaldyq, qaıtpas qaısarlyq pen tektiliktiń úlgisi bolyp ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasa bereri anyq.

Aqtóbe oblysy