Osydan biraz buryn Túrkııanyń Bodrým qalasynda Túrkitildes memleketter Yntymaqtastyq keńesiniń Memleket basshylary deńgeıindegi tórtinshi sammıti ótkeni málim. Oǵan Elbasymyz Nursultan Nazarbaev qatysty. Sammıttiń basty taqyryby týrızm boldy.
Sammıttiń sońynda qazaqstandyq jýrnalısterge bergen shaǵyn suhbatynda Memleket basshysy Túrkııanyń týrızm salasynda jaqsy ilgerilegenin, osyǵan oraı onyń tájirıbesin alý, qajetti mamandardy túrik ýnıversıtetterinde daıarlaý jóninde ýaǵda jasalǵandyǵyn málimdedi.
Rasynda da, qolymyzǵa túsken málimetterge kóz salatyn bolsaq, týrızm salasynda baýyrlas túrik eliniń edáýir tájirıbe jınaqtaǵandyǵyn, sonyń nátıjesinde Eýropadaǵy týrısterdi neǵurlym kóbirek tartatyn elge aınalǵandyǵyn baıqaýǵa bolady. Tipti, muny ózimizde kózimizben kórip, kóz jetkizip qaıttyq.
Biz barǵan Bodrým qalasynyń bıýdjetine negizgi kiris osy týrızm salasynan túsedi eken. Qalany aralap qarasańyz, munda júrgen eki adamnyń biri týrıst. Sóıtip, jaz aılarynda bar-joǵy 30 myńnan astam turaqty turǵyny bar Bodrýmǵa júzdegen myń adam jınalady. Sebebi, týrısterge qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Jol degenińiz tep-tegis bolyp, jaltyrap jatyr. Qala Jerorta teńiziniń jaǵalaýlarynda ornalasqandyqtan adamdardyń sýǵa túsip, shomylýyna, kúnge qyzdyrynýlaryna jaqsy múmkindikter bar. Biz aralap kórip jumysymen tanysqan «Qylysh» atty qonaqúı birneshe shaǵyn kottedjderden turady eken. Árbir kottedj teńiz jaǵalaýynan bar bolǵany 15-20 metr qashyqtyqta tur. Onyń ústine sheńber jasaı dóńgelene ornalasqan kottedjderdiń ortasynda úlken basseıin taǵy bar. Basseıinniń jyly sýyna túskińiz kele me, joq álde teńizdiń salqyn sýyna shomylǵandy qalaısyz ba, óz erkińiz. Kottedjder men teńiz aralyǵynda «Qylysh» qonaqúıiniń úlken meıramhanasy ornalasqan. Taǵamdarynyń dámi til úıiredi. Kottedjderdiń bólmeleri demalýshylar úshin óte jaıly. Teledıdar, tońazytqysh, telefon, kondısıoner, vanna men dýsh bári bar. Soǵan qaramastan, baǵalary bizdegi demalys oryndaǵylardan áldeqaıda arzan. Aıtpaqshy, munda da qatyp qalǵan baǵa joq. Kún barynsha qyzyp, sýǵa shomylý maýsymy máresine jetken, ıaǵnı demalysqa kelgen halyq sany kóbeıgen kezde mundaǵy demalys oryndarynyń baǵalary da kóteriledi eken. Biraq, soǵan qaramastan qaptap kelip jatqan halyq. О́ıtkeni, qyzmet kórsetý sapasy joǵary. Ekinshiden, dalaǵa shyqsańyz tamyljyp turǵan tabıǵatqa kez bolasyz. Qysqasyn aıtqanda, Bodrýmda adam janyna qajettiniń bári bar. Eger saýda jasaǵyńyz kelip, qala ortalyǵyna barsańyz qaptaǵan bazarlar men shaıhanalar, kafeler, ondaǵy kóńildi de adamnyń asty-ústine túsip turatyn túrik baýyrlar sizdi eski tanystaryndaı qarsy alady. Árıne, saýda dúkenderindegi kıim-keshek baǵalary da bizdegiden áldeqaıda arzan. Sonda Bodrýmǵa barǵan árbir týrıst birinshiden jaqsy demalyp, ekinshiden saýda dúkenderi men bazarlardan óz qajetin taýyp, barǵan saparynan kóńildi qaıtatyndyǵy anyq. Shamasy, bul qalanyń tartymdylyǵynyń ózi osyndaı birneshe faktordan quralatyn bolsa kerek.
Árıne, týrıster úshin mundaı qolaıly jaǵdaı tek Bodrýmǵa ǵana emes, búkil Túrkııa eline tán artyqshylyq deýge bolady. Sondyqtanda munda jylyna 30 mıllıon týrıst kelip ketedi eken. Árbir kelgen týrıst Túrkııa eline kórsetken qyzmeti úshin 1 myń dollardan qaldyrdy degenniń ózinde 30 mıllıard dollardyń qarjysynyń sheti kórinedi. Árıne, bul az aqsha emes. Biraq, Túrkııanyń týrızm salasynan tabatyn jyldyq kirisi budan áldeqaıda kóp ekendigi anyq.
Bizdiń osy boljamymyzdy Almatyda shyǵatyn «Zaman – Qazaqstan» gazetiniń dırektory Ahmet Alıaz baýyrymyz qýattady. «Men biraz jyldardan beri Almatyda turyp kele jatqanymmen Túrkııa azamaty bolǵan soń ondaǵy týrızmniń damý jaǵdaıyn jaqsy bilemin. Meniń qolymdaǵy derekter boıynsha ótken jyly Túrkııaǵa 32 mıllıon týrıst kelip, olardan 33 mıllıard dollardyń kirisi kirgen. Bul – resmı derekter. Al, týrızm salasyndaǵy sarapshylardyń pikirinshe túsken qarjy budan eki esedeı artyq. Túrkııada týrızm qalaı damydy? Oǵan jaýap berý úshin keshegi Mustafa Kemal Atatúriktiń zamanyna qaıta oralýymyz kerek. Qos teńizdiń sýyn qatar emgen Túrkııanyń tamasha tabıǵaty men baı tarıhı eskertkishterin kádege jaratýdy kózdegen Atatúrik otandastaryna «men senderge tútinsiz fabrıka salyp beremin» deıtin kórinedi. Sondaǵy aıtyp otyrǵany – týrızm. Ony qalyptastyryp damytý úshin buryn patshalar men patshaıymdardyń menshiginde bolyp kelgen jaǵalaýlardaǵy tamasha jerlerdi memleket ıeligine alyp, olardy qoldarynan is keletin kásipkerlerge tapsyra bastaıdy. Bastabynda memleket eki máselege úlken kóńil bóledi. Birinshi, týrıstik qyzmet baǵalarynyń qol jetimdi bolýy. Ekinshi, álemniń kez kelgen jerinen týrıster tartatyn ınfraqurylymdardyń qalyptasýy. Munymen qatar, shetelderden ınvestorlar tartýǵa kóp mán beredi. Osylardy bir retke keltirip alǵannan keıin týrızm salasynda mamandar daıyndaý isine bel sheshe kirisedi. Sońǵy ýaqyttary Túrkııa týrızm salasynda básekelestikke tótep berý úshin vızalyq rejimdi kóp jeńildetti. Álemniń kóptegen eliniń adamdary bizdiń elimizde 1 aıdan 3 aıǵa deıin vızasyz júre alady. 90 memlekettiń adamdaryna bizdiń elimizge 1 aı merzimge deıin týrıst bolyp kelip ketýine ruqsat berilgen. Túrkııadaǵy týrızm mine, osyndaı sharalardyń nátıjesinde damyp otyr» deıdi Ahmet Alıaz.
Túrkııa qonaqúıler ortalyǵynyń jetekshisi Osman Aıyk myrzanyń aıtýynsha, mundaǵy qonaqúılerdiń kúnine 1 mıllıon adamdy qabyldap otyrýǵa jaǵdaıy bar. Endi osy múmkindikti eseleı túsý, ol úshin týrıstik ınfraqurylymdardy barynsha jetildirý maqsaty alǵa qoıylǵan. Osyǵan oraı 2023 jylǵa deıingi aralyq ýaqytty qamtıtyn arnaıy baǵdarlama jasalǵan. Osy baǵdarlama boıynsha 2015 jylǵa qaraı Túrkııa 60 mıllıon týrısti qabyldaýdy mejelep otyr. Al Túrik Respýblıkasynyń qurylǵanyna 100 jyl tolatyn 2023 jylǵa taman 100 mıllıon týrısti qarsy alyp, kútýge ázirlik jospary jasalǵan. Túrkııa mundaı jospardy júzege asyra alatyndyqtaryna senimdi. О́ıtkeni, sońǵy 10 jyldyń árbir jylynda Túrkııaǵa demalýǵa kelýshiler sany 10 paıyzǵa ósip otyrǵan.
«Bizdiń munaıymyz joq. Tabystyń negizgi bóligi osy týrızmnen túsedi. Túrkııa týrızmi degenimiz – qonaqúıler, týragenttikter, qyzmet kórsetýshiler. Mine, osy úsh baǵytty keshendi túrde damytý arqyly tabysqa jete alamyz», deıdi O. Aıyk.
Túrkııanyń týrızm salasyndaǵy osy jetistikterin Qazaqstan taraby da zerttep, óz erekshelikterine sáıkes ıgerýdi jón kórip otyr. Sonyń bir dáleli retinde bizdiń ekijaqty qarym-qatynasymyzda týrızm salasyna kóbirek kóńil bóline bastaǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Janseıit Túımebaevtyń atap kórsetkenindeı, Qazaqstannan Túrkııaǵa baratyn týrıster sany jyldan-jylǵa 25-30 paıyzǵa artyp otyrady eken. Máselen, Qazaqstannan baratyn týrıster sany osydan 3-4 jyl buryn 200-250 myń adamdy qurasa, qazir endi bul san 500 myń adamǵa jaqyndaǵan. «Sondyqtan bizdiń aldymyzda turǵan mindet endi Túrkııanyń 77 mıllıon halqyn Qazaqstanǵa qalaı tartýdyń joldaryn qarastyrý. Osy maqsatta biz Túrkııada ótetin týrıstik baǵyttaǵy forýmdar men kórmelerge turaqty qatysyp otyramyz. Sonymen qatar, túrik eliniń osy saladaǵy mamandarynyń qatysýymen mundaı basqosýdy óz elimizde de uıymdastyrdyq. Túrkııanyń 81 oblysy bar. Halqy mol. Búkil túrikter kezinde Anadoly jerine Ortalyq Azııadan kelgenin jaqsy biledi. Osyndaı tarıhı jady, estelikti paıdalana otyryp, bir ǵana Túrkııanyń ózinen Qazaqstanǵa qanshama týrısterdi tartýǵa bolar edi. Qazir osy maqsatta «Anamekennen atamekenge» degen arnaıy baǵdarlamany oılastyrý ústindemiz», deıdi Janseıit Qanseıituly.
Atalǵan baǵytta Túrkııadaǵy Qazaqstan elshiliginiń óz bastamashyldyǵy boıynsha atqaryp jatqan jumystary da bar sekildi. Elshiliktiń kúshimen qazaq jáne túrik tilderinde basylyp shyqqan «Qazaqstan – Túrkııa: Joǵary deńgeıli strategııalyq yntymaqtastyq» atty qomaqty kitappen tanysa kele, onyń Túrkııadan Qazaqstanǵa ınvestısııa men týrıster tartýǵa jaqsy qyzmet kórsete alatyndyǵyn ańǵardyq. Bul kitapta sóz bolǵan oqıǵalar men jarııalanǵan qujattar 2010-2013 jyldar aralyǵyn qamtıdy. Kitapta Qazaqstan táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy, sondaı-aq, baýyrlas Túrkııamen dıplomatııalyq qatynastarymyzdyń 20 jyldyq mereıtoıy atalyp ótken 2011 jáne 2013 jyldary dostyq pen yntymaqtastyqqa negizdelgen ekijaqty qatynastar salasynda júzege asyrylǵan is-sharalar sóz bolady. Munda, qazaq eline ınvestısııa salamyn degen ınvestorlar úshin ekijaqty qarym-qatynastardy áıgileıtin kóptegen mańyzdy qujattar, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Túrik eline, sondaı-aq, Túrik eli basshylarynyń Qazaqstan jerine jasaǵan saparlarynda qol qoıylǵan qujattar berilgen.
«Qazaqstanda 2017 jyly ótetin EKSPO kórmesi týrıster tartýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzatyny anyq. Tipti, nasıhattaı bilsek, elimizdegi kóptegen tarıhı oryndar men qazirgi Astana kelbetiniń ózi, onyń irgesindegi Býrabaı kýrorty, Altaı men Alataýdyń tamasha tabıǵaty qanshama týrısterdiń kózaıymyna aınalǵan bolar edi. Árıne, túrik aǵaıyndar sekildi týrıstik ınfraqurylymdarymyzdy barynsha jetildirýimiz kerek. Biz óz tarapymyzdan Qazaqstanǵa ınvestısııa men týrıster tartý maqsatynda jumystar júrgizip jatyrmyz», deıdi Janseıit Túımebaev.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA–BODRÝM–ASTANA.