Ǵylymsyz ósý de, órkendeý de joq

Oǵan qoldaý jasalsa, ulttyq brendke aınalar ónim túrleri kóbeıedi Ǵylym el ekonomıkasy men óndirisiniń damýyna, ındýs­trııasynyń órkendeýine qyzmet jasaýǵa tıis. Onymen baılanysy bolmaǵan jalań, qurǵaq kúıindegi, ózimen-ózi tuıyqtalǵan ǵylymnan keler paıda shamaly. Elbasynyń bıylǵy Joldaýyndaǵy basty talap pen tııanaqty tujyrymnyń biri osyndaı. Árıne, sońǵy kezde ǵylymnyń óndiristen alshaqtap bara jatqany, ǵylymı jańalyqtardyń óndiristiń órge basýyna tıgizetin paıdasy belgili bir deńgeıde tómendep ketkeni jasyryn emes. Endeshe, elimizde ǵylym men ǵalym mártebesin bıiktetý, bir-birimen tyǵyz baılanysty. Osy eki uǵymnyń qadir-qasıetin kóterý isine shuǵyl betburys qajet dep bilemiz. О́ıtkeni, Memleket basshysy atap kórsetkendeı, 2050 jylǵa qaraı álemdegi ozyq otyz eldiń qataryna qosylýdyń basty faktorynyń biri ǵylym bolmaq. Ǵylymı qamtymdy ekonomıka máselesine osy bastan aıryqsha mán berilýiniń basty sebebi de osynda ekeni haq. Bul oraıda, ǵalymdar joǵa­ry­da aıtyp ótkenimizdeı, tek ózderi­men ózderi tomaǵa tuıyq­ta­lyp qalmaýy kerek. Iаǵnı, ǵalym­dardyń ǵylymǵa jumsaıtyn aqyl-oılary men kúsh-qaıraty óndiris pen ındýstrııa ókilderiniń qam-qareketterimen ushtasyp, úılesim tabýy tıis. Nemese, kerisinshe, óndirisshiler de ǵylymǵa qaraı búırekterin buryp, ıkemdele túsetin bolsa, ortaq nátıje de kóp kúttirmesi kámil. Qysqasy, ult Kóshbasshysynyń ǵylymǵa jańasha kózqaras jónindegi tujyrymdary aldaǵy ǵumyryn ǵylymǵa baǵyttaýǵa, oǵan sarp etýge ázir jas mamandarǵa da úlken qoldaý dep bilemiz. Iá, sońǵy ýaqytta qazaq­stan­dyq qoǵamda ǵylymmen aına­ly­sýdyń keleshegi men ómirsheń­digi tómen degenge saıatyn tym birjaqty kózqarastardyń ornyǵa bastaǵany da belgili. Otandyq ǵylym men bilimdi damytýǵa aıryqsha basymdyq berilgen Prezıdent Joldaýynan keıin jastar men stýdentterdiń ǵylymǵa kelýine dańǵyl jol ashylady degen oıdamyz. Ǵylymı izdenister men jańalyqtar tek ortalyqta jasal­maıdy. Oǵan respýblıka óńir­lerinde shoǵyrlanǵan ǵalym­dar toby da ózderiniń súbeli úles­terin qosa alady. Mundaı áleýetti eskermeý esh múmkin emes. Osy oraıda men naqty my­saldarǵa toqtalyp, Jáńgir han atyndaǵy agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti ǵalymdarynyń búgingi atqaryp júrgen is-qı­myl­daryna toqtala ketkim kele­di. Olardyń qazirgi ǵylymı izdenisteri máni men mańyzy joǵary, ǵylymnyń qatysýyn qajet etetin ınnovasııalyq jobalardyń júzege asýyna baǵyttalyp otyr. Atap aıtqanda, ǵylymı-zertteý ınstıtýty bazasynda aýyl sharýashylyǵyndaǵy bıotehnologııa, ıhtıologııa já­ne balyqtardy jasandy jolmen kóbeıtý, munaı hımııasy já­ne qorshaǵan ortaǵa zalal keltirýi múmkin nysandardyń ekolo­gııalyq monıtorıngi baǵytyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilip, ǵylym men joǵary oqý úderisin ıntegrasııalaý úrdisi nátıjeli júzege asýda. Aımaqtaǵy joǵary oqý orny kóptegen shet­eldik joǵary oqý oryndarymen, ulttyq kompanııalarmen jáne jergilikti kásiporyndarmen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Mysa­ly, «Parasat» Ulttyq holdın­gi jabyq toǵanda bekire balyq­taryn ósirý jobasyna 900 mıllıon teńge bóldi. Qazir «Ak­va­kýltýra ǵylymı-zertteý zert­ha­nasyndaǵy» tuıyq júıeli sýmen qamtamasyz etý qondyr­ǵylarynda orys jáne sibir bekireleri ósirilýde. Bekire balyǵy tabıǵı ortaǵa qaraǵanda, osyndaı jabyq keshenderde eki ese jyldam ósedi. Demek, odan ónim alý úderisi de sonshalyqty shapshańdaı túspek. Balyqtar mamandardyń jiti baqylaýynda bolatyndyqtan odan alynatyn ónimniń de sapasy joǵarylaıdy. Joba oıdaǵydaı júzege asqan jaǵdaıda munda jylyna 8 tonna qara ýyldyryq pen 86 tonna qyzyl balyq eti óndiriledi jáne Jaıyq ózenine jyl saıyn bir mıllıonǵa jýyq bekire shabaqtary jiberilip otyrady. Ol óz kezeginde Jaıyq ózeni men Kaspıı teńizi basseıninde qyzyl kitapqa engen qyzyl ba­lyq qoryn saqtap, kóbeıtýge oń yqpal etpek. Kaspıı teńizine enshi­les Qazaqstan, Reseı, Ázer­baı­jan, Túrikmenstan jáne Iran mem­leketteriniń 2014 jyldyń 1 qańtarynan bastap bekire baly­ǵyn aýlaýǵa moratorıı jarııa­laǵany belgili. Mundaı sheshim qabyldaýǵa teńizdi meken etetin baǵaly bekire balyqtary qory­nyń azaıýy sebep bolyp otyr. Res­mı derekterge júginsek, sońǵy on jylda teńizdegi bekire tuqymdas balyq qory elý paıyzǵa kemigen. Jabyq keshende bekire baly­ǵyn ósirý jobasynyń mańyz­dy­lyǵy qandaı ekenin osy málimet­terge qarap-aq baǵamdaı berýge bolady. Oraldaǵy osy bekire zaýyty iske qosylǵanda júzden astam jańa jumys orny ashylady. Ǵalymdarymyzdyń atalmysh jobasy ótken jyldyń qazan aıynda ýnıversıtetimizge kelgen Nursultan Ábishulynyń oń baǵasyn aldy. Bolashaǵy zor sala ekendigin aıtqan Elbasy akva­keshendegi ónimdi ulttyq brendke aınaldyrý jáne otandyq ınvestorlardy tartýdy mindettedi. О́z shıkizatymyzdan qýat únem­dep, jylýdy jaqsy saqtaıtyn jańa qurylys materıaldaryn shyǵarý jobasynyń EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesinde ja­han jurtshylyǵynyń nazaryna usynylatyny jergilikti ǵalym­darǵa zor jaýapkershilik júk­teıdi. Osy oraıda bizdiń ýnı­versıtettegi kóbikshyny, kóbik­beton, jylý saqtaǵyshtyǵy óte joǵary kirpishter men jasandy qıyrshyqtastar shyǵarýdyń jańa tehnologııasyn óndiriske engizý kezek kúttirmeıtin ózekti másele. Mundaǵy árbir ónim patenttelgen jáne olar ádettegi qurylys materıaldarynan eki ese jeńil bolyp keledi. Atalmysh joba 2013 jyly «Shapaǵat» respýblıkalyq ónertapqyshtar baıqaýynda jyldyń eń úzdik ónertabysy dep tanylǵan bolatyn. Sondaı-aq, jas ǵalymdarymyz oılap tapqan jańa moıyntirekter men krestovınalar avıasııa, mashına jasaý, munaı óńdeý, taý-ken óndirisi salalarynda keń qoldanysqa enýge ábden laıyq. О́ıtkeni, ishinde serippesi bar moıyntirekter qazirgi qol­da­nystaǵylarǵa qaraǵanda bes ese uzaǵyraq qyzmet etedi. Jeli­nip bitkende ózdiginen toqtap qal­maıdy. Sonyń arqasynda qaýip­sizdik artady. Búginde Oral óńirinde munaı ónimderin óńdeý­men aınalysatyn kásiporyndar biz­ben jumys isteýge qyzyǵý­shylyq tanytýda. Bıylǵy Joldaýda Prezıdent tórt túlikti túletip, qara jerden nár alýdy jańǵyrtýǵa shaqyrdy. Ata kásipti myqtap qolǵa alyp, agrarlyq salany ınnovasııalyq ádispen damytýdyń qyr-syryna toqtaldy. Osy oraıda agrarlyq-tehnıkalyq baǵyttaǵy joǵary oqý orny aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵylymı-zertteýler nátıjesin óndiriske engizip qana qoımaı, oqý-ǵylymı-óndiristik ortalyq jumysyn tabysty júze­ge asyra bildi. Munda asyl tuqymdy mal sharýa­shylyǵyn jolǵa qoıýǵa, aqjaıyq etti-júndi qoılaryn ósirýge de basa kóńil bólinip keledi. Qazirgi tańda oqý orny baza­synda 7500 bas bııazy jún­di aqjaıyq etti-júndi qoı, 5000 gektarǵa jýyq jer bar. Res­pýblıka kólemindegi iri qara sharýa­shylyǵy boıynsha iri kólem­di seleksııany engizý negizin­de júrgizilip jatqan ju­mys­tar­ǵa bizdiń ǵalymdarymyz bel­se­ndi túrde atsalysýda. Oblys­ta etti iri qaranyń damýyn, qoı sharýashylyǵy, jylqy jáne túıe sharýashylyǵyndaǵy selek­sııa­lyq-asyldandyrý jumystaryn da ǵylymı jaǵynan qamtamasyz etemiz. Ǵylym aralaspaǵan jerde ósý de, ilgerileýshilik te joq ekenin Pre­zıdent jaqsylap turyp, jilik­tep shaǵyp aıtyp berdi. Elba­sy aıtqandaı, ǵylym aralassa, kez kelgen óndiristiń shyǵaratyn óniminiń sany da, sapasy da arta túsedi. О́nerkásip oryndary men ındýstrııa ókilderi ǵalymdardan ózderiniń qajetin alyp jatatyn bolsa, odan eki jaq ta utady. Bul turǵydan alǵanda, Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev jas ǵalym­dardyń jańashyl ıdeıa­laryn udaıy qoldap, qýattap otyrady. Agrarlyq salaǵa baǵyttalǵan onnan astam ınnovasııalyq jobany oblys basshysy bekitken «Innovasııalyq tájirıbelerdi taratý jáne endirý boıynsha kór­setiletin qyzmetter» bıýd­jettik baǵdarlamasy aıasynda qarjylandyrý kózdelip otyr. Olardyń qatarynda qazirgi zamanǵy genetıkalyq ádister boıynsha asyl tuqymdy maldyń ata tegin anyqtaý, geneqordy saqtaý, ǵylymı negizde qoldan uryqtandyrý, jaıylymdar jaǵdaıyn zerttep, qunarlylyǵyn arttyrý, sondaı-aq, tórt túliktegi juqpaly jáne parazıttik pata­lo­gııalardyń aldyn alý, taný, em­deý sharalaryn júzege asyrý jobalary bar. Elbasy Joldaýynan týyndaıtyn mańyzdy mindet-maqsattar saralanǵan oblys aktıvinde sóılegen sózinde óńir basshysy aldaǵy jumystyń uzaq merzimdi basymdyqtaryn aıqyndap bergen bolatyn. Sonyń ishinde aýylsharýashylyq salasyna aıryqsha toqtalyp, agroónerkásip kesheninde bıznestiń damýyna, jerdi tıimdi paıdalanýǵa bóget jasaıtyn barlyq kedergilerdi joıý jóninde naqty sharalar alynatynyn jetkizdi. Iá, Prezıdent Joldaýynan keıin bola­shaq­ta ǵylymsyz ósý de, damý da joq ekenine aıqyn kóz jetkizip otyrmyz. Túıip aıtqanda, bizdiń ýnıversıtet ǵalymdary Joldaý talap­taryna saı ǵylymı aqyl-oılary men iz­de­nisterin óndiristiń órge basýyna, agro­óner­kásip kesheniniń órkendeýine jáne munda qolǵa alynǵan respýblıkada balamasy joq aıryqsha joba – akvakeshen ónimderiniń ulttyq brendke aınalýyna baǵyttap jumyla eńbek ete bermek. Qazybaı BOZYMOV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor. Batys Qazaqstan oblysy.