Qurmanǵazyny kórgen Savıchev

Isataı men Mahambet týraly da qalam tartyp edi Oral shaharynyń qaq orta­syndaǵy óziniń atyndaǵy kóshede ornalasqan gúlzarda (bul da óziniń atymen atalady) Nıkıta Savıchevke eskertkish qoıyldy. Bul óner týyndysynyń avtory jergilikti músinshi Dmıtrıı Baı­muqashev. Oǵan arnalǵan keý­demúsin halyqtar dostyǵynyń dánekeri, dástúr sabaqtastyǵynyń belgisi retinde ashyldy desek, artyq bolmaıdy. Oraldyqtar tóbesine kóterip, qalanyń qaq ortasyna eskertkishin ornatqan Nıkıta Savıchev kim edi? Ol osy Oralda 1820 jyly kazak ofıseriniń otbasynda dúnıege kelipti. 19 jasynda Oraldyń áskerı ýchılıshesin támamdap, sodan 50 jasqa tolyp, doǵarysqa shyq­qanǵa deıingi ómirin áskerge arnaǵan azamat. Nıkıta Fedorovıch áskerı qyzmettegi jyldarynda talaı jerdiń dámin tatyp, sýyn ishken. Ýkraına, Máskeý qalalarynyń áskerı kazarmalarynda da talaı jyldary ótse kerek. Áskerde júrse de sóz sıqyryna erte shal­dyǵyp, jýrnalıst retinde talaı jaýhar támsilder qaldyrǵan. Nıkıta Savıchev jýrnalıstik qabileti óz aldyna, proza men poezııada da Oral óńirinde jeke jortyp, 100-den astam kórkem dúnıe qaldyrǵan. Qylqalamnyń qudiretin de qosa uǵyp ıgergen ol talaı sýretter salsa, búginde týyndylary qundy dúnıeler qatarynda. Eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bu­ryn óziniń túp atasy kazaktar jóninde jaza bermeı, arasyn­da qyrdy jaılaǵan qazaqtar jaıly da talaı jyly lebizder, áńgimeler qaldyrypty, qysqasy, qazaqqa degen arǵy jaǵy aq aıdyn azamat ekeni aıqyn ańǵa­rylady. Ásirese, Nıkıta Fedorovıchtiń bir kúni qyzmet babynda osy kúngi Jańaqalanyń Fokeıine bara qalǵanyn tarıhı oqıǵa demeske amalyń joq. Sonda ónerde qazaqtyń asyp tý­ǵan asyly Qurmanǵazyny kórip, tanysyp, dıdarlasyp, saǵat­tap otyryp kúıin tyńdaıdy. Qur tyńdap ketpeıdi: «Átteń, Qur­manǵazynyń eýropalyq bilimi bol­ǵanda, oǵan mýzyka áleminde teń ke­letin eshkim bolmas edi-aý», degen ári tańdanysqa, ári óki­­nishke toly keıin qazaq bala­sy bitken maqtanyp, aıtyp jú­re­tin eskirmeıtin estelik jazyp qaldyrǵan da osy Savıchev. Ma­hambet pen Isataı týraly tógil­dirip jazǵan zertteý ocherki de halqymyzdyń kóńil tórinde ámánda qala beretin baǵa jetpes dúnıe. Endeshe, qazaqqa túzý kóńilmen qarap, ol jaıly talaı tarıhı dúnıeler jazyp qaldyrǵan Nıkıta Savıchevtiń eskertkishiniń qalanyń qaq ortasynan eńselenip turǵany oryndy boldy dep tarqasty saltanatqa jınalǵandar. Esenjol QYSTAÝBAEV, jýrnalıst. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». ORAL.