Aq jaýyn aqyn

О́z ulyn, óz erlerin eskermese, El tegi qaıdan alsyn kemeńgerdi.                                                            I.JANSÚGIROV. О́ner adamdarynyń ómir­baıany kóbine-kóp bir-birine uqsastaý bolyp óriledi. Qıyndyqtyń qan­shama qııasynan ótken, taǵdyr taýqymetin bir kisideı tartqan Ábilda Aımaq aǵamyzdyń ómir­deregine kóz salyp otyrsańyz, syzdaǵan barlyq jaranyń aýyzynda júrgen aqyn ǵumyrynyń sonshama kelte keletinin uqqandaı bolasyz. Dúnıede bútin adamdar qaq jarylyp, ónerde bir bólek, ómirde múldem basqasha kórine beretini bar ǵoı. Jurt aldynda maqaldatyp nasıhat aıt­qansyp, uly murattar týraly sheshilip sóıleıtinderdiń tirshiliktegi tirlikterinen tuzdyń dámi shyǵyp turady. Bas paıdasy úshin esh­qandaı da jasandylyqtan taıynbaıdy. Al halyqaralyq Fızýlı atyndaǵy ádebı syılyqtyń, «Qur­met» ordeniniń ıesi Ábdilda aǵamyz keıbireýler sııaqty asyp-taspady. О́ziniń qońyrtóbel tirshiligimen-aq qarapaıym ómir keshti. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Ońtústik Qazaq­stan oblys­­tyq fılıalynyń tór­aǵa­sy qyz­metin atqaryp júr­gen aǵa­nyń astamshylyǵyn kórmeppiz. Sondyqtan ba eken, kózge kórine bermeıtin, ishteı aıqyn sezilip turatyn bir rýhanı baılanys bizdi tabystyrǵan edi. Sol tanys­tyq ýaqyt óte kele dostyqqa, syılastyqqa ulasty. Ábekeńniń baladaı pák kóńildi, aq sóılep, adal kúletini, shyndyqty ǵana jaqtap júretini, syılastyqtyń syryn tereń biletini bárimizdi  de qaıran qaldyrýshy edi. Ol adaldyqtyń aq jolynan aınymaǵan adam. О́leńderi kóktemniń aq jaýyny sekildi quıylyp turatyn. О́mirden de aq jaýyn sekildi bererin sarqyp tókti. Shalqar shabytty shaıyrymyzdy  joǵaltyp alamyz dep kim oılaǵan? Men Ábilda aǵany respýblıka boıynsha tuńǵysh ret jaryqqa shyqqan táýelsiz «Jibek joly» jýrnalynda qyzmet istep júrgen kezinen bilemin. Osy basylymda aqynnyń óleńder toptamasy jarııalanyp turdy. Men sonda ol dúnıelerdi oqyp: «Shirkin-aı, men de osyndaı óleńder jaza alsam ǵoı», dep armandadym. Onyń otty jyrlary bizge jiger berdi. О́z óleńderinde dáýir kelbetin kes­kindeı bildi. Ulttyq rýhty janı­tyn týyndylary ǵajap-ty. Birde aqyndy kórmek, tanyspaq bolyp redaksııaǵa arnaıy izdep bardym. Orta boıly, qaǵylez kelgen qyryqtyń qyrqasyndaǵy qarapaıym jan eken. Meni jatsynǵan joq, burynnan tanys jandaı erkin áńgimelesti. Osy qarapaıymdylyǵynan ǵumyr boıy arylmady. Qýanyshymyz ortaq edi. Máselen, ótken ǵasyr­dyń toqsanynshy jyldary «Aq­qus» atty respýblıkalyq ádebı báıge jarııalandy. Bul  jarysta Ábilda Aımaqtyń aty dara shyǵyp alda keldi. Júldeli oralǵan aǵany «Jibek joly» jýrnalyna izdep baryp quttyqtadym. Aqynnyń júzinde erekshe bir tolqý bar edi. Kádimgideı qýanyp júrdi. Aqyndyqtyń asaý arnasyna aýyldan kelip qosylǵan oǵan bul júlde úlken shabyt syılady. Mine, osydan keıin onyń óleńderi respýblıkalyq gazet-jýrnaldarda jıi-jıi jaryq kóretin boldy. Ábilda Aımaqtyń saf altyndaı syńǵyrlaǵan, jaquttaı jaltyldaǵan jyrlaryn jastar súıip oqydy. Ol qazaq poezııasynda óz órnegimen ádebıet kóginen oryn alǵan arqaly aqyndardyń biri edi. «О́leń maǵan ǵashyq-aý, men óleńge, Uqsaımyz ba Qyz Jibek, Tólegenge... Aınymaıtyn Otanym, bala-shaǵam, Shańyraǵym da jyr meniń keregem de», – dep ózin óleńimen bóle jarmaıtyn aqyn beınesin óz shyǵarmalarynan tabatynbyz. Jıyrma jyl. Bul aıtqanǵa ǵana ońaı bolýy bek múmkin. Ábekeń Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Ońtústik Qazaqstan oblys­tyq fılıalyn osynsha jyl aqy­syz-pulsyz qoǵamdyq negizde bas­qardy. Ol, sondaı-aq, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma múshesi bolatyn. Sondyqtan ony ońtústiktikter «shyǵarmashylyq shyraqshysy» dep atady. Ol Qazyǵurt pen Qar­ataýdaı qasıetti, kıeli meken­derdiń ortasyndaǵy tunyq bulaqty tel emip ósti. Táken Álim­qulov, Asqar Súleımenov, Toqash Berdııarov, Tólegen Aıbergenov shyǵarmalarymen sýsyndady. Olardy ózine ustaz tutty. Aqyn, jazýshy degen halyq teńiz tolqyndaryndaı býyr­qanyp jatady. Osyndaı jandardy basqarý úshin de minez kerek. Ábekeń óziniń tózimdiligimen, qarapaıymdylyǵymen, adal­dy­ǵymen, ımandy serik etken ıba­lylyǵymen oblys aqyn-jazý­shy­larynyń oıabyn taba bildi. Al­maty qalasynan keıin respýb­lı­kamyzda Ońtústik Qazaq­stan obly­synda aqyn, jazý­shylar kóp sho­ǵyrlanǵan. Sondyqtan osyndaǵy biraz aqyn, jazýshylardyń ki­tabyn shyǵarýǵa kómek kórsetti. Olarǵa qoldaý jasap, túrli ádebı syılyqtarǵa usynyp otyrdy. Ádebıetke jańadan kelgen jas talanttarǵa jyly sózin aıamady. Jambyl oblysy Shý aýdanynda Tóle bı babamyzdyń 350 jyldyǵy atalyp ótildi. Mine, osy issaparda Ábekeńmen tuńǵysh ret saparlas boldym. Sonyń aldynda ǵana atalmysh aýdannyń 77 qarııasyn Tashkent qalasyna aparyp qaıtqan edim. Sonda Tóle bıdiń Tashkenttegi qabiri basyna baryp quran oqyttyq. Bul sol sapardyń jalǵasy ispetti boldy. Jambyl oblysynda babanyń kindik qany tamǵan Jaısanda bolýdyń sáti tústi. Ábilda aǵamen sheshilip, emen-jarqyn sóılesýdiń reti osylaı keldi. Ol kisi jol-jónekeı Tólebı týraly talaı áńgime shertti. Áńgime aýany ártarapqa aýysyp, álem ádebıeti jóninde sóz órbidi. Ol túrkitildes halyqtardyń áde­bıetin bir qydyrý jaqsy biledi eken. Fızýlı atyndaǵy syılyqty alarda Ystambulda bolǵanyn, sol el ádebıeti týraly qyzǵylyqty áńgime shertti. Jalpy, Ábilda aǵa túrkitildes halyqtardan túrik, qyrǵyz, ózbek aqyndarynyń óleńderin qazaqshaǵa aýdaryp, gazet-jýrnaldarǵa kóp jarııalady. Ol tynymsyz izdeniste júretin. Tipti, uzaq jolǵa shyq­qanda ushaqta da, poıyzda da kitap oqyp nemese áldenelerdi jazyp otyratyn. Byltyrǵy qońyr kúzde Shy­­ǵys Qazaqstan oblysyna ja­saǵan saparymyzda delegasııa quramynda Ábekeń de bar-dy. Sonda Oralhan Bókeıdiń kindik qany tamǵan Shyńǵystaı aýylynda, oqyǵan mektebinde, mu­rajaıynda boldyq. Kóp áser alyp qaıttyq. HH ǵa­syrdaǵy qazaq ádebıetiniń eń súıikti de, súleı sýretkerleriniń biri Orekeńniń 70 jyldyǵyna oraı «Aıǵaq» respýblıkalyq aptalyq gazeti talantty jazýshy týraly jazylǵan ártúrli janrdaǵy materıaldarǵa báıge jarııalady. Qazylar alqasy Ábilda Aımaqtyń «Qobyz jyry nemese Kerbuǵy kúıi» atty jyr toptamasyn birinshi orynǵa laıyq dep tapty. Jeńimpazǵa temir tulpar mingizdik. Júldeni Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq fılıa­lynyń tóraǵasy, oblystyq «Dıdar» gazetiniń bas redaktory bolǵan, Oralhannyń dosy Jumadil Ádilbaev tabystady. Qýanysh ústinde Ábilda aqyn Oralhan Bókeımen alǵash qalaı kezdeskenin áserli aıtyp berdi. Osy kezdesý týraly arnaý jazdy. О́leńderin oqydy. Álem ádebıeti klassıkteriniń biri – Shyńǵys Aıtmatovtyń týǵanyna 85 jyl tolýyna oraı Bishkek saparynyń áseri umytylar ma? Uly jazýshy máńgi tynym tap­qan mekeni – Atabeıitte bolýy­myz, Bishkektegi Muhtar Áýezov, Shyńǵys Aıtmatov, Manas eskertkishterine gúl qoıý, memlekettik murajaı eksponattarymen tanysý bizdi úlken áserge bóledi. Keıinnen jazýshynyń týǵan aýyly Shekerge de arnaıy baryp qaıttyq. Mine, sonda Ábilda aǵa «Shyńǵys shyńy» atty óleńin demde-aq jazyp tas­tady. Sol joly da aqynnyń kóp biletinine, kóp oqıtynyna kózimiz jetti. Manasshylardyń barlyǵynyń aty-jónderin jatqa aıtty. Osy bir uly epos týraly oı tolǵady. Shyńǵys shyǵarmalaryn túgeldeı biledi eken. Al Astanada ótken HII Eýrazııalyq Medıa- forýmda Ábekeńdi jýrnalıstik qyrynan tanydyq. Ol qaı sapardan oralmasyn joljazba, ocherkterdi móldiretip jazýshy edi. Bir ereksheligi, qalamger aǵa kúı tańdamaıtyn. Áreketti, ábigerli Ábilda ádebıettiń tól perzenti boldy. Rý­hanııat álemine qurylys­shylyqtan kelgenimen poezııada óz kirpishin ornyqty da túzý qalap ketti. Onyń ótkir, ójet óleńderi týraly qazaq ádebıetiniń alyptary Tumanbaı Moldaǵalıev, Farıza Ońǵarsynova, Sáken Imanasov, Esenǵalı Raýshanov, Ulyqbek Esdáýletov, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Mekemtas Myrzahmetuly jaqsy pikirler jazdy. Bir ǵa­na Farıza Ońǵarsynovanyń: «Ábilda Aımaqtyń jyrlary – klassıkalyq óleńder. Men onyń óleńderin oqyp shyqtym. Bir óleńinde: «Túk tappaı pendelerdiń seniminen, Anda-sanda baılarǵa erip úrem», – deıdi. Bulaı dep qazaqta Ábildadan basqa áli eshkim de aıtqan joq», dep jazýynyń ózi nege turady? О́rshil ómir óz degenin jasaıdy. Taǵdyrdyń jazmyshynan qaı adam da qashyp qutyla almaıdy. Uly Jaratýshy da jany sulý adamdarǵa sulý ólim syılaıdy-aý, shamasy. Ol Oralhan aǵasyna eliktep edi. Sol aǵasy sııaqty Ábe­keń de uıqysynan oıanbaı qaldy. О́mir-aı deseńshi... Ábilda aǵam ár kelgen saıyn maǵan: «Dýlat, baýyrym, sen týraly myqty bir ma­qala jazamyn», deıtin. О́kinish­tisi sol, ózek órtenip, ol týraly estelikti men jazyp otyrmyn... Dýlat ÁBISh, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty. ShYMKENT.