О́miri ónegeli Rahmet aǵa

Mańǵystaý munaıynyń ashylǵandyǵyn tarıhta altyn áriptermen jazyp qaldyrǵan 1961 jyldyń 5 shildesi bolatyn. Dál osy kúni Jetibaı munaı barlaý alańyndaǵy N.Petrovtyń brıgadasy burǵylap jatqan №6 uńǵydan qýatty munaı fontany atqylady. Osy jyldyń jeltoqsan aıynda О́zen barlaý-burǵylaý alańynda Mıhaıl Kýlebıakınniń brıgadasy qazyp jatqan №1 uńǵydan da úlken munaı fontany alyndy. Mańǵystaý munaıyn tezirek ashyp, jedeldetip halyq ıgiligine berý maqsatynda 1964 jyly shilde aıynda О́zen munaı-gaz óndirý basqarmasy qurylǵan bolatyn. Onyń birinshi basshysy bolyp Rahmet О́tesinuly taǵaıyndalǵan edi. Mine, sodan beri dál 50 jyl ýaqyt ótti. Mańǵystaý munaı ken alańdaryndaǵy oń ózgeristerden soń basqarýdy utymdy júrgizý úshin «Mańǵystaý munaı-gaz bar­laý» tresi Fort-Shevchenkodan Eralıevke (Quryq) kóshirildi. Bul sol kezde qabyldanǵan óte durys sheshim boldy. Trestiń kóshirilýiniń munaı barlaý alańdarynda (Jetibaı, О́zen) júrgizilip jatqan jumystardy jaqynnan baqylaýǵa, der kezinde tıisti sheshim qabyldaýǵa kóp paıdasy tıdi. Trestiń kóship kelýine baılanysty Eralıev eldi mekeni tez arada munaı barlaýshylarynyń bazalyq keshenine aınaldy. Trestiń partııa uıymynyń jetekshisi bolyp Rahmet О́tesinovtyń saılanýy О́zen, Jetibaı ken oryndarynda barlaý jumystary qarqyndy júrýine úlken yqpal etti. Bul 1962-1963 jyldary bolatyn. Jetibaı men О́zende barlaý, burǵylaý jumystarynyń kólemi artýyna baılanysty Jetibaı jáne О́zen munaı barlaý ekspedısııalary quryldy. 1963 jyly KSRO memlekettik qor komıteti О́zen ken ornyndaǵy munaı men gaz qory jónindegi materıaldardy qarap, Mańǵystaý túbeginde Munaı-gaz óndirisin uıymdastyrýǵa resmı túrde ruqsat berdi. Osy kezde Odaqtyń munaı óndirisiniń basshylary ásirese ar jaǵy bakýlik Sabıt Ataevıch Orýjev bastaǵan basshylar Qazaqstan munaıshylary mundaı úlken munaı ken oryndaryn óz kúshterimen ıgere almaıdy, mundaı úlken isterdi atqarý qoldarynan kelmeıdi, qaýqarsyz degen jeleýmen Mańǵystaý munaıyn ıgerý isin Ázerbaıjan nemese Túrikmenstan munaıshylaryna berýdi jón kórdi. Alaıda, Qazaqstan kompartııa­sy Ortalyq komıtetiniń 1-shi hatshysy D.Qonaev, Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy J.Táshenov, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Q.Sátbaevtyń arasha túsip, qazaq eli óz munaıyn ózderi ıgere alatyndyǵyn Máskeýdegi basshylarǵa tolyq dáleldep shyǵýynyń arqasynda Mańǵystaý munaıyn ıgerý qazaq munaıshylaryna qaldyryldy. Mańǵystaý munaıyn ıgerý jumystary tezdetip qolǵa alyna bastady. Mańǵystaý baılyǵyn ıgerý maqsatynda 1963 jyly qarasha aıynda «Mańǵystaýmunaı» birlestigi quryldy. 1964 jyly shilde aıynda «О́zenmunaı» kásipshilik basqarmasy quryldy. Basqarma bastyǵy bolyp Rahmet О́tesinov taǵaıyndaldy. Sol jyly Jańaózen qalasynyń irgetasy qalanyp, onyń alǵashqy qazyǵyn Búkilodaqtyq munaı komıtetiniń tóraǵasy N.K. Baıbakov, Munaı-gaz qurylys mınıstri A.N.Kortýnov jáne Rahmet О́tesinov qaqty. Qysqasy, Mańǵystaýdyń mıdaı dalasynda bolashaq О́zen degen jańa qalanyń birinshi qazyǵyn qaqqan, irgetasyn qalaǵan Rahmet aǵa edi. Rahmet aǵa О́zen ken ornyn ıgerý jaýapkershiligi ózine tapsyrylǵannan keıin munaı óndirýdi, ony halyq ıgiligine berýdi jedeldetý maqsatynda, odaqtyq, respýblıkalyq jáne jergilikti organdarǵa tıisti máselelerdi der kezinde sheshýdi dáleldi túrde ýaqytynda qoıa bildi. Sonyń arqasynda, 1964 jyly «Mangyshlak nef­tegazstroı» tresi quryldy. Ol О́zen men Jetibaı jáne basqa da ken oryndarynda óndiristik jáne áleýmettik qurylystardy salýǵa jedeldete kiristi. 1965 jyly 10 shildede Rahmet О́tesinov bastaǵan О́zen munaıshylary alǵashqy eshalon munaıdy temirjolmen Gýrev (Atyraý) munaı óńdeý zaýytyna jibergen bolatyn. Bul kún – О́zen munaıshylarynyń esinde máńgi qalatyn kún. 1965-1966 jyldary О́zen-Jetibaı-Shevchenko munaı qubyry, Shevchenko-О́zen asfalt joly, elektr jelisi iske qosyldy. Sonymen qatar, Saýysqan-О́zen aýyzsý qubyry salynyp, sý problemasy da sheshile bastady. Mańǵystaý munaıyn ıgerýge kelgen Odaqtyń 40-tan astam ult ókilderinen Rahmet aǵa О́zenniń ınternasıonaldyq munaıshylar kollektıvin qalyptastyrdy. Qurylys isteri de tezdetip qolǵa alyndy, munaıshylardyń áleýmettik máseleleri de sheshile bastady. О́zen munaıy ózindik erekshe qasıetterimen de belgili. Onyń quramynda parafın 24 paıyz bolatyn. О́zenniń munaıy jazda 30 gradýs ystyqta qatyp qalatyn. Onyń ústine О́zen munaı ken ornynyń munaıly qabattarynyń tabıǵı qysymy óte tómen. Odaqta buryn-sońdy Mańǵystaýdyń munaıyndaı quramynda parafıni kóp ken oryndary sırek bolýyna baılanysty mundaı ken oryndaryn ıgerýdiń odaqtyq úlgileri bolmady. Sol kezdiń ózinde Rahmet aǵa О́zen munaı ken ornyn tıimdi paıdalanýdyń joldaryn qarastyrýdy birqatar Odaqtyń belgili ǵylymı ınstıtýttaryna bergen bolatyn. Biraq, ókinishke oraı, tez arada birde-bir usynys bolmady. Sondyqtan da, óndirilgen munaıdy qubyrmen aıdaýdy aıtpaǵannyń ózinde, ony jer betine shyǵarýdyń ózi prob­lema bolatyn. Osyndaı kúrdeli qıyn­dyq­tar­dy sheshýdi óndiris basshysy retinde Rah­met aǵaǵa óz moınyna alýǵa týra keldi. Rah­met aǵa óte saýatty, bilikti ınjener bolatyn. Sol bir qıyn kezderde Rahmet aǵa parafındi munaıdy óndirý jóninde birneshe tehnıkalyq usynystar berip, olardy ken ornynda tájirıbeden ótkizip, birqataryn óndiriske engizgen. Mysaly, árbir munaı uńǵylaryna, toptyq qondyrǵylarǵa, munaı daıyndaý sehtarynda, tipti magıstraldyq munaı qubyrlarynyń boıyna munaı qyzdyrý peshteri qoıyldy. Bul peshter Rahmet aǵanyń usynystarynyń negizinde Odaqtyń tıisti zaýyttarynda jetildirilip jasalǵan (ÝN-02M, PT-10 t.b.) peshter. Sóıtip, parafın problemalary da sheshile bastaǵan bolatyn. Bul Mańǵystaýdyń parafındi munaı ken oryndaryn ıgerýdegi Rahmet aǵanyń qaldyrǵan qoltańbasy bolatyn. Sol sııaqty, toptyq qondyrǵydaǵy nasostardy, peshti paıdalaný arqyly uńǵyǵa deıingi qubyrdy jáne uńǵynyń ishin yssy munaımen jýý jáne t.b. usynystarynyń ekonomıkalyq tıimdilikteri dáleldengen. Rahmet О́tesinov 1965-1966 jyldardan bastap О́zen ken ornynda alǵashqy toptyq qondyrǵyny iske qosqannan bastap-aq О́zen men Jetibaı ken oryndarynda munaımen birge kóp mólsherde ilespe munaı gazynyń bolatyndyǵyn, ol úshin О́zende gaz óńdeý zaýytyn salyp, ilespe gazdardy óńdep, óńdelgen gazdyń birqatar mólsherin «gazlıft» tásili arqyly munaı óndirýge paıdalaný máselesin KSRO-nyń munaı mınıstrligine birneshe ret qoıǵan bolatyn. Rahmet aǵanyń usynysy mınıstrlikte qaralyp, gaz óńdeý zaýytynyń kerektigi dáleldengen. Sóıtip, 1971 jyly gaz óńdeý zaýytynyń qurylysy Jańaózen qalasynda salyna bastady. 1969 jyly tamyz aıynda О́zen-Qulsary-Gýrev-Kýıbyshev (Samara) munaı qubyrynyń alǵashqy kezegi paıdalanýǵa berildi. Osylaısha álemde tuńǵysh ret joǵary parafındi munaıdy «Ystyq munaı qubyrymen» alysqa tasymaldaý alǵash ret Mańǵystaýda júzege asty. Bul úlken iske Rahmet aǵa da belsene qatysty. 1969 jyly qazan aıynyń 28-i kúni Munaı mınıstrliginiń shaqyrýy boıynsha jınalysqa qatysýǵa Aqtaý qalasyna bara jatqan joldaǵy kólik apatynan Rahmet aǵa aýyr jaraqat alady. Jeti aı aýrýhanada emdelip, qol arbaǵa otyratyndaı jaǵdaıǵa jetip, О́zen qalasyndaǵy úıine keledi. Rahmet aǵa arbaǵa otyryp qalsa da, «Volga» mashınasyna minip alyp jıi-jıi О́zenniń munaı kásipshilik oryndaryn aralap, eńbek adamdarymen, óndiris basshylarymen kezdesip aqyl-keńesterin beretin. О́ziniń О́zen munaıyn óndirý, jóneltý jóninde bergen jańa usynystarynyń óndiristik tájirıbeden nátıjeli ótýlerin, olardyń ýaqytynda óndiriske engizilýin qadaǵalaıtyn. Rahmet aǵa tek óndirispen ǵana aına­lysqan joq. Munaıshylardyń áleýmettik máseleleriniń durys sheshimin tabýy jóninde óndiris, mekemeler basshylaryna aqyl-keńesin berip otyratyn. Mańǵystaý munaıyn ıgeretin kadrlardy daıyndaý maqsatynda (Bozashydaǵy Qalamqas, Qarajanbas ken oryndaryn ıgerý kezeńderi) Jańaózen qalasynan munaı tehnıkýmyn, orta bilimdi densaýlyq saqtaý kadrlaryn daıarlaıtyn medtehnıkýmdy ashý úshin odaqtyq, respýblıkalyq mınıstrlikterdiń aldyna másele daıyndaǵan kezderdegi Rahmet aǵanyń aqyl-keńesteri problemalardy sheshýde úlken kómek bolǵany áli esimizde. Sol kezdegi oblystyń keıbir basshylarynyń qarsylyqtaryna qaramaı, Jańaózen qalasynda munaı jáne medtehnıkým ashylǵan bolatyn. Bul 1984-1985 jyldar edi. Sodan beri bul oqý oryndary oblysqa myńdaǵan kadr daıyndaýda. Rahmet aǵa – birneshe kitaptyń avtory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. Onyń sońǵy jyldardaǵy arbaǵa otyryp qalǵan kezderdegi ǵajaıyp ómiri týraly shyǵarylǵan Ǵ.Shalahmetov pen M.Goldovskaıanyń «Synaq» atty tele­fılmi bar. Bul fılm Leıpsıgte ótken dúnıejúzilik kórmeniń altyn medalin alsa, fılm avtorlary Búkilodaqtyq Lenın komsomolynyń syılyǵyna ıe bolǵan. Rahmet aǵa «Qurmet Belgisi» jáne Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen marapattaldy. KSRO-nyń qurmetti munaıshysy, Qazaq SSR-ne eńbegi sińgen munaıshy atandy. Rahmet aǵanyń mektebinen ótken mamandar keıin aǵanyń istegen isterin sátti jalǵastyra bildi. Olar A.Strem­skıı, A.Búrkitbaev, M.Dımakov, J.Kýl­chanov, M.Batyrbaev, M.Salamatov, O.Gersh­tan­skıı, J.Janǵazıev, A.О́tesinov, M.Qur­banbaev, taǵy basqalar. Rahmet aǵa árýaqytta óziniń kóńil kúıiniń jaqsylyǵyn, densaýlyǵynyń birqalyptylyǵyn, jetken jetistikterin, jalpy, otbasyndaǵy tatýlyqty óziniń jary Saqysh apamen baılanystyryp otyratyn. Saqysh apa kóp jyldar boıy arbaǵa otyryp qalǵan súıikti joldasynyń janyna qylaý túsirmeı, aıalap baqty. Saqysh apa osyndaı qıyn jaǵdaıda da jumystan qol úzbedi. Rahmet aǵa О́zen mu­naı ken ornynan alǵashqy tonna munaıdy óndirip, Jańaózen qalasynyń alǵashqy qazy­ǵyn qaǵyp, ornyn belgilese, Saqysh apa mu­naıshylar qalasynyń alǵashqy orta mekte­biniń dırektory boldy. Jańa­ózen qa­la­­synyń qalalyq oqý bólimin on bes jyl boıy basqaryp «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń eńbegi sińgen muǵalimi» ataǵyn aldy. Rahmet aǵa men Saqysh apa eki ul, eki qyz ósirip tárbıeledi. Balalarynyń bári de áke jolyn qýǵan munaıshylar. Men bul maqalany kezinde Qazaq elin munaıly el retinde dúnıejúzine pash etken Mańǵystaý munaıyn ıgerý úshin alǵashqy «О́zen munaı-gaz» óndirý basqarmasynyń qurylǵanyna bıyl shilde aıynda 50 jyl bolýyna baılanysty, onyń birinshi basshysy bolǵan Rahmet aǵanyń shákirti retinde aǵany eske alý maqsatynda jazdym. Rahmet aǵa 85 jasyna qaraǵan shaǵynda ómirden ozdy. Rahań qyzmet istep, kóp jyldar turǵan jeri Mańǵystaýdaǵa «Qoshqar Ata» qorymyna jerlendi. Nurlyhan Bekbosynov, KSRO-nyń qurmetti munaıshysy. Mańǵystaý oblysy.