Bıyl Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynasqa 31 jyl toldy. Bul – tarıhı jaǵynan tym qysqa kezeń. Degenmen osy ýaqyt ishinde jan-jaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń shyn máninde orasan zor ári oqıǵaly joly ótti. Memleketterimizdiń seriktestik qarym-qatynastary joǵary senim men jaqyndyqpen erekshelenedi, búginde yntymaqtastyǵymyz sapaly jańa deńgeıge shyǵýǵa daıyn.
Aldaǵy 19-21 maýsym aralyǵynda ótetin Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń Federaldyq prezıdenti Frank-Valter Shtaınmaıerdiń respýblıkamyzǵa memlekettik sapary osy turǵyda mańyzdy. Bul sapardy eki tarap birlesken jumystyń kelesi kezeńi úshin aıqyn belgi jáne sımvoldyq bastama retinde baǵalaıdy.
Birinshiden, bul sapar geosaıası shıelenis halyqaralyq dıplomatııada, qaýipsizdikte, ekonomıkada, azyq-túlikpen qamtamasyz etýde, ekologııada jáne basqa da salalarda buryn-sońdy bolmaǵan syn-qaterler týdyratyn kúrdeli kezeńde, búkil álemge tanys álemdik tártiptiń jahandyq transformasııasy aıasynda ótedi. Osy jaǵdaılarda Germanııa óziniń syrtqy saıasatyn, ekonomıkalyq baılanystaryn jáne saýda tizbegin ártaraptandyrý maqsatynda jańa seriktester izdeý baǵytyna burdy. Mundaı basym baǵyttarynyń biri – Qazaqstanmen yntymaqtastyqty qaıta qarastyrý jáne tereńdetý.
Ekinshiden, Batys saıasatkeri alǵashqy ret qazirgi tańda «Orta dáliz» aıasynda salynyp jatqan Shyǵys pen Batys arasyndaǵy kóliktik-logıstıkalyq torabynyń jańa shemasynda sheshýshi rólge ıe bolyp otyrǵan Mańǵystaý oblysyna bara jatyr. Osylaısha, osynda júzege asyrylyp jatqan ınfraqurylymdyq jobalar Eýropalyq odaqtyń mundaı bastamalardy qarjylandyrý úshin shamamen 300 mıllıard eýrony qarastyratyn «Global Gateway» strategııasynyń mańyzdy elementine aınalýy múmkin.
Úshinshiden, sapar baǵdarlamasyna tek joǵary deńgeıdegi saıası kezdesýler ǵana emes, birqatar naqty iskerlik is-shara, onyń ishinde, Astanada ótetin Qazaqstan – Germanııa bıznes-forýmy men eki memlekettiń joǵary oqý oryndary rektorlarynyń sımpozıýmy kiredi. Sonymen qatar mártebeli qonaq elimizdiń batysynda flagmandyq birlesken jobany – quny shamamen 50 mıllıard dollarǵa deıingi somany quraıtyn «Svevind» kompanııasynyń «jasyl» sýtegin óndiretin keshen qurylysynyń daıyndyq kezeńin iske qosyp, qazaqstandyqtardy oqytyp, bolashaq birlesken kásiporyndar úshin logıstıka men sýtegi energetıkasy boıynsha kásibı kadrlardy daıyndaıtyn Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetiniń negizinde qurylǵan Qazaqstan – German ınjınırıng ınstıtýtyn ashady.
Osylaısha, Germanııamen ózara tıimdi yntymaqtastyqty odan ári damytý úshin jańa ósý núkteleri belgilenýde. Ekijaqty iskerlik baılanystyń mundaı tabysty damýy obektıvti faktorlarǵa baılanysty.
Bizdiń ekonomıkalarymyz negizinen bir-birin tolyqtyrady. Germanııa orasan zor ındýstrııalyq, ınnovasııalyq áleýetke ıe, nemis ónimderi búkil álemge sapasymen, al nemis bıznesi – senimdiligi jáne tutastyǵymen tanymal. Alaıda olardyń keıingi ósýi qazirgi ýaqytta tabıǵı geografııalyq, demografııalyq jáne áleýmettik shekteýlermen tuıyqtalady. Sonymen qatar bizde shıkizat resýrstary, qoljetimdi energııa, salystyrmaly túrde arzan, biraq bilikti jumys kúshi, úlken bos aýmaqtar jáne qolaıly ornalasý bar.
Nátıjesinde, eki memlekettiń árqaısysynyń básekelestik artyqshylyqtary birin-biri tıimdi tolyqtyryp, kúshti sınergııany týdyrady, osylaısha eki tarap úshin de ózara tıimdi jaǵdaı jasalady.
«Shıkizatty tehnologııaǵa almasý» formýlasy boıynsha mundaı syndarly yntymaqtastyqtyń negizi 2012 jyly qalanǵan bolatyn. Sol kezde alǵash ret Qazaqstannyń Germanııadaǵy elshisi bolyp júrgende eki el úkimetteri arasyndaǵy shıkizattyq, ónerkásiptik jáne tehnologııalyq salalardaǵy áriptestik týraly kelisimdi ázirleýge jáne oǵan keıinnen qol qoıýǵa qatysý múmkindigine ıe boldym. Bul qujat ekijaqty yntymaqtastyqty damytýdyń negizgi tásilderin tujyrymdap, búginde serpin aldy.
Mysaly, Qazaqstan qazirdiń ózinde Germanııanyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge aıtarlyqtaı úles qosyp keledi. О́tken jyly Germanııa 8,2 mıllıon tonna munaı satyp aldy. Bul ol eldiń jalpy munaı ımportynyń onnan bir bóligin qurady jáne bizge jetkizýshiler arasynda tórtinshi orynǵa shyǵýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar osy jyldyń basynan beri nemis tarapynyń ótinishi boıynsha Shvedt qalasyndaǵy munaı óńdeý zaýytyna «Drýjba» magıstraldyq munaı qubyry (MNP) arqyly da munaı jetkizile bastady. Osylaısha, biz Berlınniń 90 paıyzy jáne Brandenbýrg federaldyq jeriniń qajettiliginiń basym kópshiligin benzın, dızel jáne avıasııalyq otynmen qamtamasyz etetin zaýyttyń jumysyn jalǵastyrýǵa kómektestik.
Qazaqstannyń mańyzdy eksporttyq taýarlary – metaldar, kómir, aýyl sharýashylyǵy ónimderi. Bolashaqta respýblıkamyzdyń Germanııa úshin bolashaq otyn – «jasyl» sýteginiń jetekshi jetkizýshileriniń biri bolý úshin barlyq alǵysharttary bar. Germanııanyń Syrtqy ister mınıstri Annalena Berboktyń ótken jyldyń qazan aıyndaǵy saparynyń negizgi praktıkalyq nátıjeleriniń biri nemis tarapynyń Astanada sýtegi dıplomatııasy keńsesin ashýy jaıdan-jaı emes.
О́z kezeginde, Germanııa Qazaqstanǵa stanoktar men jabdyqtardy, hımııalyq jáne farmasevtıkalyq ónimderdi, mashınalar men kólikterdi jetkizedi. Respýblıkamyzdyń ónerkásiptik áleýetin jańǵyrtýda nemis tehnologııalary men jabdyqtary mańyzdy ról atqarady. Nemis ınvestısııasynyń 90%-na jýyǵy shıkizattyq emes sektorǵa baǵyttalýy kezdeısoq emes.
Qazirgi geosaıası jaǵdaıda Eýropa, onyń ishinde Germanııa men Qazaqstan arasyndaǵy tikeleı iskerlik baılanystar men jetkizilim burynǵydan da keńeıdi.
Nemis statıstıkasyna sáıkes, ótken jyly bizdiń respýblıkamen ekijaqty saýda kólemi eki esege jýyq ósip, 2021 jyly 5,1-den 9,7 mıllıard eýroǵa deıin ósip, jalpy 90 paıyz ósim kórsetti. Mundaı kórsetkishter ózara saýdanyń fızıkalyq ósýine de, Reseı arqyly jarnama taratýdan tikeleı jetkizýge deıingi saýda jelilerin qaıta qurylymdaýmen de baılanysty.
Germanııanyń Ortalyq Azııa memleketterimen saýdasynyń 83 paıyzy nemese altydan besi Qazaqstannyń úlesine tıedi. Nemis kásipkerleriniń qazaqstandyq naryqqa, olardyń qatysýyn odan ári keńeıtýge jáne jańa bastamalardy júzege asyrýǵa degen qyzyǵýshylyqtary joǵary. Sonymen birge bul múmkindikti ulttyq ekonomıkamyzdyń paıdasyna tolyq paıdalaný úshin Germanııanyń jalpy damý vektoryn túsiný qajet.
Qazirgi ýaqytta Germanııa áleýmettik-naryqtyq ekonomıka úlgisinen ekoáleýmettik naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý arqyly ishki transformasııanyń belsendi kezeńinde. Respýblıkalyq deńgeıde «Energetıkalyq aınalym» dep atalatyn generasııalaý jobasy júzege asyrylyp keledi. Bıylǵy birinshi toqsanda tutynylatyn elektr energııasynyń jalpy kóleminde jańartylatyn energııa kózderiniń (JEK) úlesi 50 paıyzǵa jetti, al 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish kem degende 80 paıyzyn quraýǵa tıis, bul dástúrli qazba otyndarynan bas tartýdy bildiredi.
Bul rette jańartylatyn energııa kózderiniń qýatyn arttyrýǵa ǵana emes, energııa tıimdiligin damytýǵa da úlken mán berilip otyr. Alǵashqy energııa tutyný 2008 jylmen salystyrǵanda 2020 jyly 17 paıyzǵa tómendedi, al 2050 jylǵa qaraı ol 50 paıyzǵa tómendeýge tıis. Sonymen qatar energetıkalyq sektordan keıin jańǵyrtý basqa salalarǵa áser etedi. Qazirdiń ózinde «jasyl» bolat pen «jasyl» hımııa ónimderin óndirý jobalary iske qosyldy.
Aýqymdy kúsh-jigerdiń arqasynda aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizildi. 1990 jylmen salystyrǵanda 2021 jylǵa qaraı jyl saıynǵy parnıktik gazdar shyǵaryndylary shamamen 40 paıyzǵa, ıaǵnı 762 mıllıon tonnaǵa deıin qysqardy. 2040 jylǵa qaraı shyǵaryndylardy azaıtý deńgeıi 88 paıyzǵa jetýi kerek, al 2045 jylǵa qaraı Germanııa klımattyq beıtarap bolady. Osylaısha, Germanııa 2050 jylǵa qaraı Eýropany birinshi klımattyq beıtarap kontınentke aınaldyrý mindeti turǵan Eýropalyq Odaqtyń «Jasyl paktiniń» júzege asyrylý qarqynynan da ozyp ketti.
Germanııanyń ekonomıkalyq kúshi eń aldymen ınnovasııalar men adamı kapıtalǵa negizdelgen. Jyl saıyn ǴZTKJ-ǵa 100 mıllıard eýrodan astam nemese IJО́-niń 3 paıyzynan astamy jumsalady, bul EYDU ortasha 2,4 paıyzdan áldeqaıda joǵary. Federaldyq úkimet ǵylym men tehnologııany damytýdyń birqatar maqsatty baǵdarlamasyn qabyldady. 2019 jyly Serpindi ınnovasııalar jónindegi federaldyq agenttik, al 2021 jyly Germanııanyń transfert jáne ınnovasııalar agenttigi quryldy. Osynyń arqasynda jyl saıyn 130 myńǵa jýyq patent tirkelip, bul salada nemister eýropalyq «ónertabys boıynsha chempıon» ataýyna ıe.
Qosymsha básekelestik artyqshylyqtar sıfrlandyrýdyń joǵary deńgeıimen jáne memlekettik deńgeıde yntalandyrylǵan Indýstrııa 4.0-ge kóshýimen qamtamasyz etiledi.
Álemdik ekonomıkaǵa ıntegrasııanyń arqasynda Germanııada óndirilgen ekonomıkalyq nátıjelerdiń jartysyna jýyǵy nemis kompanııalarynyń sheteldegi qyzmetinen keledi. Bul turǵyda Qazaqstannyń Germanııamen jemisti yntymaqtastyqtan búkil ekonomıka úshin aıtarlyqtaı mýltıplıkatıvti áser alýǵa tamasha múmkindigi bar.
Nemis seriktesteriniń biz úshin mańyzdy artyqshylyǵy – olardyń adaldyǵy, bıznes pen qorshaǵan ortanyń áleýmettik jaýapkershiligine úlken kóńil bólýi, joǵary sapa standarttary jáne júıeli kózqarasy.
О́ndiristik úderisterdiń bir bóligin shetelge kóshirý – Germanııanyń qazirgi strategııasynyń quramdas bóligi. Bul bizge ǵana emes, nemis tarapyna da tıimdi. Mundaı ózara tıimdi tásil Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy ekijaqty seriktestiktiń turaqty uzaqmerzimdi jáne jemisti sıpatyna senimdilik beretinin atap ótken jón.
Sonymen birge elimiz baǵytyn durys tańdaý úshin aldyńǵy qatarly memleketterdiń damýy men tendensııalaryn nemis úlgisinde zerdeleý qajet. «Energııany ózgertý» tek Germanııa úshin ýaqytsha saıası kún tártibi emes, bul – jahandyq obektıvti uzaqmerzimdi trend. Biz oǵan jáne onyń saldaryna qazirden daıyndalýymyz kerek. Eýropa jáne basqa da damyǵan elder «jasyl» energetıkaǵa, «jasyl» resýrstardy qaıta paıdalanýdyń tuıyq sıkline aýysqanda, Qazaqstan úshin kómirsýtekterdi, metaldardy jáne t.b. satýda básekelestik artyqshylyqtaryn paıdalaný úshin «múmkindikter terezesi» jabylady.
Búgingi tańda Germanııa sııaqty osy saladaǵy tájirıbe men yntymaqtastyqqa súıene otyryp, «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý boıynsha naqty praktıkalyq qadamdar jasaý qajet. Osyǵan oraı, Federaldyq prezıdent Shtaınmaıerdiń sapary barysynda energetıka, taý-ken ónerkásibi, kólik-logıstıka, aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy birqatar perspektıvaly jobany, ǵylym, bilim salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý, adamı kapıtaldy jetildirý máselelerin talqylaý josparlanyp otyr.
Qazaqstan – Germanııa qarym-qatynastarynyń barlyq spektri boıynsha yntymaqtastyqty damytýdyń orasan zor áleýeti men perspektıvalaryn atap ótkim keledi. Prezıdent Shtaınmaıerdiń memlekettik sapary otandastarymyzdyń ıgiligi úshin eki el arasyndaǵy jan-jaqty yntymaqtastyqqa qosymsha serpin beretinine senimdimin.
Nurlan ONJANOV,
Qazaqstannyń Germanııa Federatıvtik Respýblıkasyndaǵy
Tótenshe jáne ókiletti elshisi