Qant óndirisiniń túıtkilderi

Sońǵy bes jyldaǵy dınamı­ka­ǵa qaraǵanda, elimizde qant qyzyl­­shasy egistigi bıyl alǵash ret eki esege jýyq ‒ 10,2 myńnan 19 myń gektarǵa ulǵa­ıyp, ósim 87,1%-dy quraǵan. Energyprom málimeti boıynsha, ótken jazda elimizde bolǵan qant­ daǵdarysynan keıin qy­zyl­­sha egistiginiń alqaby kúrt­ ulǵaıtyldy. Importtaǵy keder­­giler de ishki óndiristi damytý kerektigin kórsetti. Dereý 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan qant ónerkásibin damytýdyń keshendi jospary ázirlendi.

Jospardy daıyndaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qant qyzylshasynyń tapshylyǵyn jyl saıyn egis alqabyn keminde 6,5 myń gektarǵa ulǵaıtý arqy­ly­ sheshýdi usynyp otyr. Sóı­tip, 2026 jylǵa qaraı qyzylsha egis­tigi 38 myń gektardy quraý­ǵa tıis. Alaıda, másele egis­tik aýmaǵyn ulǵaıtýmen ǵana shek­telmeıdi. О́ıtkeni bizde klı­mattyń qurǵaqtyǵyna baılanysty tátti túbirdi sýarma­ly­ egistikterde ósirýde qıyn­dyq­ bar. Mamandardyń aıtýynsha, sý tapshylyǵy, sýarý jeli­leriniń tozýy jáne basqa da kúrdeli ınfraqurylymdyq máse­leler sýarmaly egistik alqap­taryn ulǵaıtýǵa kedergi bo­lyp otyr.

Josparda kózdelgendeı, alda­ǵy úsh jylda elimizde yl­ǵal únemdeý tehnologııasy­ qol­danylatyn egis alqaby kóbeı­mek. Al sharýalardy egistik sýa­ratyn sýmen qamtamasyz etý úshin jerasty sýy ken oryn­daryna qosymsha barlaý jumys­taryn júrgizip, sýarý jeli­lerin qaıta qurý arqyly shyǵyn­dy boldyrmaýǵa kúsh salý qajet.

Dıqandar bolsa qyzylsha alqabyn 120-150 myń gektarǵa, ıaǵnı mınıstrliktiń josparly kór­setkishinen keminde úsh-tórt esege arttyrý arqyly ǵana qant ónerkásibin shıkizatpen tolyq qamtamasyz etýge bola­dy­ dep esepteıdi. Mundaı máli­metti AО́K Qazaqstan is­ker­lik keńesiniń basqarma tóra­­­ǵa­sy Qanat Ábilmaǵjanov AShM­ josparyna bergen túsin­dirme­sinde keltirdi. Onyń aıtýynsha, ońtústiktegi aýyl­sharýa­shylyq jerlerin tek qant qyzylshasyna ǵana paıda­la­nýǵa bolmaıdy, óıtkeni onda soltústiktiń klımatyna tóz­beı­tin joǵary rentabeldi jemis-jıdek daqyldary da egi­lýi kerek. Al qyzylshany orta­lyq, shyǵys jáne soltústik óńir­lerdegi bos jerlerde ósi­rýge bolady. Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblys­tarynda qazirdiń ózinde tájirıbelik egis jumystary júrgizilgen. Degenmen qyzyl­sha­ny soltústik oblystarda ósirgen jaǵdaıda, ol jerde dereý qant klasterin qurý qajet bolady. О́ıtkeni qyzylshany tıeý men túsirý kezinde ónim búlinip, shyǵyndalý qaýpi týyndaıtyndyqtan, egin­shilik pen óńdeý bir jerde bolýy kerek. Onyń ústine tasymal da qymbatqa túsedi.

Tıisti sala maman­da­­rynyń bergen jaýabyna­ sú­ıensek, AShM aldaǵy ýa­qyt­ta qyzylsha egistigin kóbeı­týdi jos­parlap otyr. Nus­qa­lardyń biri ‒ «Ertis-Qara­ǵandy» arnasyna jaqyn aý­maq. Bul arada ylǵal súıgish da­qylǵa sý tapshylyǵy men sýa­rýdyń qymbattyǵy qyzyl­sha­ sharýashylyǵyn tıim­siz­ etedi. Jambyl oblysy­ «Áýlıe-Ata»­ qyzylsha ósirýshiler qaýym­­dastyǵynyń tóraǵasy Saha­ Manatovtyń aıtýynsha, 2021 jyly sýarmaly sý má­se­le­si­ne baılanysty onyń kompa­nııa­sy 220 gektar jerdegi qant­ qyzylshasynyń ónimin toly­ǵy­men joǵaltqan. Sol sebepti ke­lesi jyly egin alqabyn úsh ese­ge jýyq qysqartýǵa májbúr bolǵan.

Statıstıka kórsetkendeı, qant qyzylshasynyń egistik alqaptarynyń jalpy qysqarýy – byltyr 30%, al bir jyl buryn 4,5% boldy. Bul óz kezeginde qyzylshanyń jalpy óniminen baıqalyp, kórsetkish tórt jyl qatarynan azaıdy. Byltyr qyzylsha túsimi 305,7 myń tonnany qurady, bul aldyńǵy maýsymmen salystyrǵanda 8%-ǵa az. Al byltyrǵy túsimdi tórt jyl burynǵy eń joǵary kórsetkishpen salystyrsaq, aıyrmashylyq 40%-ǵa jýyq­taı­dy. Eske salsaq, 2018 jyly 504,5 myń tonna tátti túbir jınal­ǵan.

Elimizde 305,7 myń tonna­ qy­zylsha jınalǵanda, qant óndirisi 281,8 myń tonnany quraǵan. Bul rette óńdeýdiń joǵary paıyzy jóninde aıtý qate. О́ıtkeni qyzylsha daqy­lynyń daıyn ónim berý múm­kin­digi tómen. Iаǵnı bir tonna qyzylshadan 100-150 kılogramm ǵana qant alýǵa bolady. Demek esep­teı kele, 305,7 myń tonna shıkizatty óńdeýden 34 myń tonnadan sál ǵana artyq qant alýǵa bolatynyn jobalaımyz. Eldegi qanttyń negizgi bóligi ımporttyq shıkizattan óndiriledi.

Osy sebepti qant óndiri­si­­­­niń kórsetkishteri aýyl sharýa­­shylyǵy statıstıkasy­men sáıkes kelmeıdi. Qant qyzylshasynyń kórsetkishteri tómendep jatqanymen, sońǵy eki jylda óńdeý sektorynda ósim baıqalady. 2022 jyly otandyq tórt qant zaýyty 281,8 myń tonna qant óndirdi, bul bir jyl burynǵydan tórtten birge kóp. 2021 jyly Ulttyq statıstıka bıýrosy kórsetkishtiń 60,9%-ǵa óskenin habarlasa da, óndiris otandyq shıkizat esebinen kóbeımegeni anyq.

Bıyl birinshi toqsanda elimizde túıirshiktelgen qant óndirisi 67,7 myń tonnany qurap, 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 76,2%-ǵa ósken. Syrttan ákelinetin shıkizatty qosqanda da otandyq óndiris halyq qajettiliginiń 50,8%-yn ǵana qamtamasyz etedi. Sheteldik jetkizýshiler túıirshiktelgen qanttyń qajetti kóleminiń 49,2%-yn ımporttaıdy. Osy­laı­sha, qant ónerkásibindegi azyq-túlik táýelsizdigi týraly áli aıtýdyń reti joq. Sondyqtan basqa elderdegi saıasatkerlerdiń sheshim­derine tikeleı baılanys­ty bıyl jazda elimizde taǵy da qant tapshylyǵy bolýy múmkin. Bizge qantty negizinen Reseı Federasııasy jetkizedi. Al Reseı bıliginiń qant eksportyna ýaqytsha tyıym salý týraly qaýlysy elimizdegi tapshylyq pen qymbatshylyqqa ákelgeni málim. Kórshi el tarapynan mundaı shekteýler bıyl jazda da engiziletini týraly resmı málimet joq. Qazir bul elde túıirshiktelgen qantqa shamadan tys suranys baıqalmaıdy, sáıkesinshe, baǵa da salystyrmaly túrde turaqty.