«Poezııa bir ǵana óleńmen shektelmeıdi. Ol barlyq jerde nur bolyp tógilip tur. Aınalamyz tunǵan – ádemilik. Ánebir aǵashtarǵa, aspanǵa qarańyzshy. Sulýlyq pen ómir bir demmen úılesim taýyp tur. Kórkemdik pen ómir qaı jerde bar bolsa, sol jerde poezııa da bolady», degen Ivan Týrgenevtiń oqshaý oıy rasynda da janymyzǵa jaqyn...
Áýlıeatada Danııar Álimqul degen aqyn jigit bar. Birer jyl buryn «Júrek hattary» degen alǵashqy jınaǵy jaryq kórdi. Jazǵan óleńderi kórkemdik sıpaty jaǵynan birinen biri aspasa, kem túspeıdi. Onyń syrshyl óleńderin oqyp otyryp, sýretkerligine razy bolasyń. Qatarlastaryna qaraǵanda óndirip jazsa da, aǵa jaǵalap óńmeńdegenin kórmeısiń. О́zi sóılemeıdi, ol úshin óleńi sóıleıdi...
Jas periniń jınaǵyn paraqtaǵanda aqynnyń jany sulýlyqty súıetinin ańǵarý áste qıyn emes. Júregine ilingen juldyz sezimin shýmaqtarynda jańa bir qalyppen óredi. Qurǵaq uran, jalań baıandaýǵa urynbaıdy. Uıqas izdep syqpyrta jazý degennen jany ada. Kerisinshe tereń teńeý, tosyn oı arqyly kórkemdiktiń bıigine shyǵýǵa barynsha umtylady. Talmaı izdenedi.
О́n boıynda sezim oty laýlaǵan aqynnyń «Muńmezgil», «Muńmezgil – 2» óleńderi adam janyn tebirentpeı qoımaıdy. Bir baǵytta jazylǵan eki óleńniń aıtary bir bolǵanymen, órnegi ózgeshe. Sonysymen de daralanyp turatyny sózsiz.
«Esh Aqyldyń ermeı esti Sózine,
Eńkish tartyp obal menen Ashynys.
Kóktem izdep baryp edim kózińe,
Kúz bastalyp ketken eken asyǵys»,
dep alǵashqy óleńin túıindegen aqyn ekinshi jyryn:
«Suraq belgi sııaqtanyp qoımap eń,
Iz sýytqan! Qaıda? Joq qoı. Ilki lep.
Men kóktemge barmaımyn dep oılap em,
Kóktem seniń kózińde júr sirkirep»,
dep aıaqtaıdy. Onyń osy shýmaqtardaǵy eki teńeýinen-aq sýretkerlikti ańǵarý qıyn emes. Adam janyn baýrap alady.
Kóktem – kez kelgen aqynnyń tanymynda sulýlyq saltanat quratyn mezgil. Al kúz – sary japyraqtaı sarǵaıǵan saǵynysh pen muńǵa oranǵan melodııa. «Kóktem izdep baryp edim kózińe, kúz bastalyp ketken eken asyǵys» degen eki tarmaqtan sol sulýlyqty da, ińkárlikti de, saǵynysh pen muńdy da baıqaý qıyn emes. Ekiudaı sezim eki tarmaq arqyly bir tolqynda úılesim tapqan. Aqynnyń sheberligi súısindirmeı qoımaıdy. Qııaly men qısyny da júrekke jyly tıedi.
Rasynda ádemi óleń oqysań kóńildiń kóńilden sý ishetini sekildi ǵajap bir kúı keshesiń. Aqynnyń sheberligi men tapqyrlyǵyna tánti bolasyń. Al Danııardyń jınaǵynda adam janyn rahatqa bóleıtin tereń tebireniske toly óleń az emes.
«Bir tilegim bar edi qaıta mazdap,
Kelem taǵy... qustar da qaıtady azdap.
Seniń kúlkiń shashylǵan kóshelerdi,
Meniń múlkim dep elge aıta jazdap»,
deıdi ol taǵy bir óleńinde tosyn oı aıtyp.
Rasynda qaısybir óleńnen sony bir sýret, jańa bir oı kórsek qýanamyz. О́ıtkeni óleń degen sonysymen qundy ǵoı.
Áıgili Leonardo da Vınchıdiń «Jıvopıs – eto poezııa, kotorýıý vıdıat, a poezııa – eto jıvopıs, kotorýıý slyshat» degen sózi jaqsy jyr oqyǵanda oıymyzǵa birden oralatyny da aqıqat. Al Danııardyń álgindegi óleńindegi «Seniń kúlkiń shashylǵan kóshelerdi, meniń múlkim dep elge aıta jazdap», degen joldar shynynda da kózińe ádemi bir sýretti ákeletini bar.
Aqyn óleńderiniń ishindegi eń bir erekshesi – «Gúljúrek». Ataýy qulaqqa tosyndaý estiletin óleń de ózgeshe sıpatymen aıryqsha oıǵa batyrady. Alǵash jazǵan jyrynyń biri bolǵandyqtan bul shyǵarmasy onyń ózine de ystyq shyǵar.
«Qyz qolynda gúl synady,
Gúl synady ókinishten.
Keýde qalaı tursyn ári,
Kúbirleıdi О́kil ishten»,
dep bastalatyn óleńniń birinshi shýmaǵynyń ózinen-aq Danııardyń óleńge ózgeshe boıaý ákelýge umtylatynyn baıqaımyz. Osy joldardaǵy «О́kil» degen sóz júrek ekeni aıtpasa da túsinikti. Danııar júrekti «О́kil» sózi arqyly berýimen oqyrmanyn eleń etkizedi.
«Uıqastyra bilgenniń bári aqyn emes», deıdi Aleksandr Pýshkın. Shynynda da, solaı ǵoı. Esti oqyrman kez kelgen óleńnen uıqastan bólek adam jadynda óshpesteı saqtalatyn ózgeshelik izdeıdi. Sony tapsa qýanady.
Bes óleń jazyp, óz terisine ózi syımaı júrgenderdiń keıbirine qaraǵanda Danııardyń jyrlaryndaǵy jańa boıaý, áserli qısyn qalaı desek te qundyraq kórinedi. О́ıtkeni ol óleń men ómirdiń qıly qubylysyn ózinshe kórýge den qoıady.
«Tebirenisi tereń, jyrlaryn shashpaı-tókpeı tuńǵysh kitabyna jınap kelgen Danııardyń tabıǵı talanty taıǵa tańba basqandaı. Poetıkalyq óresi men ómir-ózen qubylystaryn ózindik órnegimen ózgeshe jasaıdy. Aqyndyq bolmysynyń boıaýy boıdan kirip, oıdy oıatady. Ádebıetke osylaı kelý kerek», depti qazaqtyń ardakúreń aqyny, Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ǵalym Jaılybaı jas shaıyrdyń alǵashqy jınaǵyna jazǵan alǵysózinde. Budan asyryp ne aıtasyń?
Jambyl oblysy