Azattyqqa jol ashqan Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń qabyldanýy – ult tarıhyndaǵy umytylmas mezetterdiń biri. Sol kezeńde saıasat sahnasynda bolǵan san-qıly oqıǵalar men aıtys-tartystardyń kýágerleri aramyzda júr. Sonyń biri – 1990 jyly Ortalyq partııa komıtetinde uıymdastyrý jáne kadr jumysy bólimin basqarǵan memlekettik qyzmet ardageri, belgili qaıratker Oralbaı Ábdikárimuly gazetimizge arnaıy suhbat berip, el ómirindegi eleń-alań shaq týraly esteligin aıtty.
– Oralbaı aǵa, Memlekettik egemendik týraly deklarasııany qabyldaý ońaı bolmaǵanyn aǵa býyn ókilderiniń áńgimelerinen estip jatamyz. Siz de sol oqıǵalardyń bel ortasynda júrdińiz. Esińizde ne qaldy?
– Men ol ýaqytta Ortalyq partııa komıtetinde qyzmet etip júrdim. Partııa men Joǵarǵy keńestiń arasyndaǵy jumysty úılestirý, depýtattarmen sóılesý sekildi mindetter bizdiń bólimge júktelgen edi. Sondyqtan deklarasııanyń qalaı qabyldanǵanyn jáne ol jerde qandaı saıası teketires bolǵanyn óz kózimmen kórdim. Qazan aıynyń sońynda keńestiń jalpy otyrysy ótip, Memlekettik egemendik týraly deklarasııany qabyldaý máselesi talqyǵa salyndy. О́te qyzý pikirtalastar júrdi. Ol kezde Joǵarǵy keńeste, ıaǵnı qazirgi tilmen aıtqanda Parlamentte 360 depýtat bolatyn. Sonyń 53 paıyzy ǵana qazaq ultynyń ókili edi. Kóptegen ózge etnos ókili, ásirese, egemendikke jany qas keıbir depýtattar deklarasııanyń qabyldanýyna qarsy shyǵyp, «Biz Reseımen birge bolýymyz kerek» dep tabandap turyp aldy. Oılap otyrsańyz, olardyń bul sózderi men talaby eshbir qısynǵa kelmeıtin. О́ıtkeni Reseıdiń ózi bizden buryn, 12 maýsymda memlekettik egemendigin jarııalap, Gorbachev basqarǵan Kremlge baǵynbaı bólinip ketken. Sonda biz qaıtip Reseımen birge bolýymyz kerek?
Deklarasııanyń qabyldanýy úshin keminde 75 paıyz daýys jınaý qajet edi. Qaı baǵytqa bet alamyz dep ári-sári kúı keshken ýaqytta munsha daýys jınaý ońaı bolmady. Sol qujatty daıyndap, egemendik máselesin alǵash kótergender qatarynda akademık Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Ǵaırat Saparǵalıev sekildi múıizi qaraǵaıdaı myqty zańgerler boldy. Joǵarǵy keńeste Ábish Kekilbaev, Sherhan Murtaza sekildi elge tanymal depýtattar olardy qoldap, birneshe ret shyǵyp sóz sóılep, aqyry basym daýyspen deklarasııany qabyldadyq.
«Ata-babamyz ǵasyrlar boıy armandaǵan azattyq» dep jatamyz ǵoı. 1990 jyldyń 25 qazany – sol arman oryndalǵan ulttyq tarıhı kún bolyp qaldy. Áli esimde, depýtattar bir-birin quttyqtap, keıbiri tipti kózine jas alyp ta jatty. Patrıottyq sezim keýdeni kernedi. Eshkimge jaltaqtamaı, bireýdiń qas-qabaǵyna qaramaı óz-ózimizdi basqaratyn egemen el boldyq dep qýanyshymyz qoınymyzǵa syımady.
– Degenmen, azattyqty alý bar da, ony qolda ustap turý bar. Jeke-dara memleket retinde ómir súrýdi bastaǵanymyzben, 90-jyldardyń toqyraýynda kóp qıyndyqqa tap bolǵanymyz belgili. Sol ýaqytta egemendigimizge qandaı da bir qater tónbedi me?
– Iá, keńes odaǵy ydyraǵannan keıin úlken qıyndyqtarǵa jolyqtyq. Ekonomıkamyz quldyrap, halyqtyń turmysy men ál-aýqaty tómendep ketti. Zaýyt-fabrıkalar jappaı jumysyn toqtatyp, bıýdjetke túsim azaıǵandyqtan, zeınetaqy tóleýge, dárigerler men muǵalimder, áskerı qyzmetshiler, t.b. eńbekaqysyn berýge qarajat jetispedi. Biraq sol kezdiń bir ereksheligin aıtqym keledi: ol – arman bolǵan azattyqtyń kelýin kóńiline demeý qylǵan qarapaıym jurtshylyqtyń otanshyldyq sezimi erekshe edi. 90-jyldardyń bar aýyrtpalyǵy men qıynshylyǵyn jeńip shyǵýymyzǵa da sol patrıottyq sezimniń paıdasy kóp boldy. Halqymyz qıyndyqty ábden kórdi, qınaldy, biraq qaımyqpady, bárin de kótere bildi.
Eń bastysy, eldiń birligin saqtaý kerek edi. Jerimizdi mekendegen túrli ult pen din ókilderiniń basyn biriktirip, tatý-tátti turmysqa shaqyrý úshin Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» demekshi, osy yntymaq pen kelisimniń arqasynda biz táýelsizdigimizdi jyl ótken saıyn nyǵaıta tústik. Memlekettik rámizderimiz qabyldanyp, álemdik arenada «Qazaqstan» degen ataýmen táýelsiz el retinde tanyldyq. Barlyq kórshimizben shekaramyzdy shegendep, zań júzinde bekittik. Birikken Ulttar Uıymyna múshe boldyq. Búgingi kúni bul jumystardyń barlyǵy qalaı júzege asqanyn aýyzben aıtýǵa ońaı. Biraq sol árbir sheshimniń artynda qanshama tegeýrindi eńbek pen tógilgen ter jatyr. Shyn máninde, óziń aıtqandaı, táýelsizdikti alǵannan ony saqtap qalý qıyn. Biz tatýlyǵymyz ben tabandylyǵymyzdyń arqasynda ony saqtadyq. Kezinde bir shańyraqtyń astynda bolǵan ózge respýblıkalarda azamat soǵysy tutanyp, keıbir baýyrlas halyqtar bir-birine qyrǵıqabaq tanytyp, qarýly qaqtyǵystarǵa urynyp jatqanda biz el ishinde eshbir shý shyǵarmaı, turaqtylyǵymyzdyń qaıyǵyn shaıqaltpadyq, yntymaǵymyzdyń qaımaǵyn buzbadyq. Muny biz eshýaqytta umytpaı, baǵalaı bilýimiz kerek.
– Sodan beri 30 jyldan astam ýaqyt ótti. Kóp qıyndyq artta qaldy. Degenmen, keıingi jyldary álemdegi geosaıası jaǵdaı ýshyǵyp tur. Qalaı oılasyz, búgingi tańda táýelsizdigimizge tóngen qaýip bar ma?
– Qaýip bar. Biraq men ony syrttan keletin kúsh emes, óz ishimizdegi sybaılas jemqorlyq dep sanaımyn. 30 jyldyń ishinde jetken jetistikterimizben qatar, kóptegen keleńsizdikke de jol berip alǵanymyz ashy da bolsa shyndyq. Eldiń qanshama baılyǵy tonaldy, qanshasy syrtqa ketti. Naryqty olıgopolııa jaılap, qolynda bıligi men baılyǵy bar adamdar halyq qazynasyn óz bilgenderinshe talan-tarajǵa saldy. Osy bassyzdyqtardyń bárin toqtatý úshin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev syrtqa ketken jáne el ishinde zańsyz ıemdegen aktıvterdi memleketke qaıtarý jumystaryn bastap jatyr. Arnaıy qor quryldy. Biz búkil halyq bolyp Memleket basshysynyń bul bastamasyn biraýyzdan qoldaýymyz kerek.
Árıne, munyń bári ońaı sharýa emes jáne bir kúnde sheshile salmaıdy. О́ıtkeni sol zańsyz baıyǵandardy anyqtaý kerek, quqyqqa qaıshy áreketterin dáleldeý qajet. Degenmen, qansha qıyn bolsa da ol báribir oryndalýǵa tıis jumys. Birden taý qoparyp ketpesek te, zańsyz shetke shyǵarylǵan baılyqty qaıtarý úrdisi aqyryndap, qadam-qadammen júzege asyp jatyr. Ýaqyt ótken saıyn bul jumystar kúsheıe túsedi.
Osy oraıda Qasym-Jomart Kemelulynyń «Adal adam» tujyrymyn qoǵam bolyp qoldaǵanymyz jón. Qansha jerden zańmen tusaý salsań da, jaýapkershilikti qataıtsań da, ishki uıaty men ustanymy bolmasa, pıǵyly jaman pende balasy báribir jemqorlyqqa barýdyń jolyn tabady. Sondyqtan biz memleketke qater tóndiretin, halyq qazynasyn jutatatyn jegiqurtqa ishki qarsylyǵy bar, uıaty bar «Adal adam» tárbıeleýdiń jolyn qarastyrǵanymyz durys. Kezinde Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Margaret Tetcher «Memleketti basqarý úshin 100 adal kásibı maman bolýy kerek» degen eken. Bizdiń Prezıdentimizdiń bastamasy osyǵan saıady. Negizi el ishinde adal adam óte kóp. Biz solardyń el tizginin ustaıtyn azamattar bolýyn qalaımyz. О́ıtkeni keleshegimizdiń jarqyn bolýy jemqorlyqty qanshalyqty toqtata alýymyzǵa tikeleı baılanysty.
– Prezıdentimizdiń bastamasy durys-aq. Biraq «Adal adam» bolýǵa, ózińiz aıtqandaı túbegeıli ózgeristerge qoǵam daıyn dep oılaısyz ba?
– О́kinishke qaraı, Ádiletti Qazaqstan quramyz dep shýlap jatqanymyzben, osynaý ózgeristerdi kóp adam áli kúnge tolyq sezinbeı keledi. Bizdiń qoǵam oǵan tolyq daıyn dep aıta almaımyn. Mynaǵan qarańyz, jýyrda Prezıdent otandyq kásipkerlermen kezdesýde elimizde 4 mıllıon adam salyq tólemeıtinin aıtty. Bul sumdyq jaǵdaı. Damyǵan elderde salyq tólemeý úlken qylmys bolyp sanalady. Al bizdiń adamdar áli sony túsinbeı júr. Tipti salyq tóleıtinderdiń ózi ony tolyq kólemde, jasyrmaı aýdarady dep oılaısyz ba? Meniń oıymsha, kópshiligi jarym-jartylaı, tabysyn azaıtyp kórsetedi. Al adal adam óziniń shynaıy tabysynyń mindetti bóligin salyq retinde memleketke aýdarýǵa tıis. Bizde sol mádenıet áli tolyq qalyptasqan joq. Qarapaıym turǵyndar da, joǵaryda otyrǵandardyń arasynda da «aldymen ózim baıyp alaıyn, memleketke keıin beremin» degen túsinik bar. Endi qarap otyrsańyz, ózimiz memleketke mindetti salyqty tólegimiz kelmeıdi, al bir keleńsizdik bola qalsa «Memleket qaıda qarap otyr? Nege joldy jasamaıdy, nege mektep salmaıdy?» dep talap qoıamyz. Siz ben bizdiń salyǵymyz – ol bıýdjetke túsetin aqsha, eldiń, halyqtyń jaǵdaıy da soǵan tikeleı baılanysty ekenin umytpaýymyz kerek.
Árıne, eń birinshiden memlekettik apparatta otyrǵan adamdar adal bolýy qajet. Halyqtyń jemqorlyq sekildi áreketterge barmaýyna jaǵdaı jasalýǵa tıis. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste bizge jarııalylyq jetispeıdi. Jemqorlar jarııalylyqtan qorqady. «Anany ustady, mynany ustady» degen jańalyqtardy ǵana oqyp jatamyz. Alaıda aqparat quraldary osy oqıǵalardy tereńnen zerttep jazbaıdy. Tek ustaldy degen málimetpen shekteledi. Onyń arǵy jaǵyn, sebepterin indetip, taldap jazý jaǵy kemshin. Jýrnalıstik zertteý joq. Iаǵnı qoǵam tarapynan jemqorlyqtyń túpki sebepteri egjeı-tegjeı talqylanbaı jatyr.
Ekinshi másele – bir mekemeden bireý jemqorlyqpen ustalsa, sol ujymda osyndaı jaǵdaıǵa qalaı jol berip qoıdyq dep talqylaý ótkizý kerek. Men osy máseleni kóp jyldan beri kóterip kelemin. Jýyrda Memlekettik qyzmet isteri jónindegi agenttiktiń jıynynda taǵy da aıttym. Jemqorlyqpen ustalǵan qyzmetkerdiń ujymynda jınalys jasap: «Keremet bilimdi azamat qalaısha osyndaı qylmysqa bardy? Oǵan ne túrtki boldy? Aınalasynda júrgen áriptesteri nege der kezinde toqtatpady?» dep suraq qoıylyp, talqyǵa salynýy kerek. Bul sol jerde jumys isteıtin basqa da adamdarǵa, ásirese jastarǵa oı salar edi.
Birneshe jyl buryn elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda memleketten sýbsıdııa alyp, ony basqa maqsatqa jumsap, memleket qarjysyn talan-tarajǵa salǵan 330-dan asa adam jaýapqa tartyldy. Antıkor olardyń tizimi jarııalady. Sol kezde «Jańarý» qoǵamdyq birlestiginiń atynan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine hat jazyp, jaýapqa tartylǵan adamdardyń ujymdarynda jınalys ótkizeıik, talqylaıyq dep usynyspen shyqtym. Biraq bul bastamamyzǵa da mınıstrlik tarapynan qoldaý bolǵan joq.
Jemqorlyqty jeńý úshin memlekettik qyzmettegi adamdardy yntalandyrý jaǵyn da oılastyrý kerek. Mysaly, 10 jyl minsiz qyzmet etse, onyń jalaqysyna 10 paıyz qosý, 20 jyl jasasa, 20 paıyz, 30 jyldan keıin 30 paıyz qosý kerek. Eger ol jemqorlyqqa barmaı, minsiz qyzmet etip zeınetke shyqsa, zeınetaqysyna da qosymsha tólem berilýi kerek. Bul memlekettik qyzmetshilerdiń álgindeı quqyqqa qaıshy áreketterge barýyna jol bermes edi. Al jemqorlyq jasaǵan jaǵdaıda, sol jeńildiktiń bárinen aıyrylady. Meniń bul aıtyp otyrǵan máselelerim jemqorlyqpen kúres jolynda jasalatyn sharalardyń kishkene bóligi ǵana. Aıta bersek, másele shash-etekten, ony sheshetin joldar da kóp. Buǵan qoǵam bolyp jumylmasaq, jemqorlyqty jýyq arada tejeý múmkin emes.
– Osydan birneshe jyl buryn «Jańarý» birlestigin qurǵan ekensiz. Bul ne uıym, qandaı qyzmetpen aınalysady?
– «Jańarý» sybaılas jemqorlyqqa qarsy jalpyulttyq qozǵalysy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń qyzmet etip kele jatqanyna 10 jyl boldy. Maqsaty – aty aıtyp turǵandaı, jemqorlyqqa qarsy kúres, halyq pen memleket arasynda osy baǵytta dáneker bolý. Kezinde memlekettik qyzmette jáne túrli qoǵamdyq jumystarda jemqorlyqpen kúres boıynsha jınaǵan tájirıbem az emes. 2013 jyly janymda júrgen azamattar qolqa salyp, osy birlestikti qurdyq. Qazirgi kúni elimizdiń barlyq óńirinde jáne Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda fılıaldarymyz bar. Qatarymyzdaǵy áriptesterimizdiń bári jemqorlyqpen kúresemin, halqyma qyzmet etemin dep kelgen azamattar. Bizge halyqtan, túrli mekemelerden hattar kelip túsip jatady. Biz olardy qarap, tekserip, máseleni sheshý úshin uıym atynan ákimderge, quzyretti organdarǵa hat joldaımyz.
Birlestik qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri – jastarmen jumys isteý. Qazirgi tańda mańyzdy áleýmettik joba aıasynda birlestik fılıaldarynyń uıymdastyrýymen óńirlerde kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri men jastar arasynda quqyqtyq, qarjylyq saýattylyqty, quqyq qorǵaý organdaryna senim deńgeıin arttyrý, parasattylyq, patrıottyq tárbıe berý, ulttyq qundylyqtaryn boıǵa sińdirý qaǵıdalaryn dáripteý boıynsha is-sharalar ótip jatyr.
– Sizderge halyq tarapynan qandaı ótinishter túsedi?
– Ras, el ishinde áli de kemshilik kóp. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev ekonomıkany damytý úshin ınvestısııa tartýǵa, kásipkerlerdi qoldaýǵa úlken kóńil bólip otyrǵanyna qaramastan, osy jumystardyń júrýine tipti keıde memlekettik organdar tarapynan da kedergi keltirip jatqan jaǵdaılar kezdesedi. Máselen, bizge eń sońǵy kelip túsken hatqa toqtalaıyn. Jer qoınaýyn paıdalanýmen aınalysatyn «Gold Mining Corp» JShS atty mekemeden aryz keldi. Olar nemis ınvestorlarymen birge Altaı qalasynda altyn jáne kúmis ken oryndaryn barlaý jáne óndirýmen aınalysqysy keledi. Ekijaqty kelisim jasalǵan. Nemister jobaǵa 47 mln eýro kóleminde ınvestısııa quıýǵa daıyn. Alaıda osy kúnge deıin Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi ártúrli jeleýler aıtyp, jobanyń júzege asýyna kedergi jasap keledi. Búginde bul mınıstrlik joq. Onyń ornyna О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi paıda boldy. Alaıda ataýy ózgergenmen, sol burynǵy apparat qalǵan. Sonyń ishinde bireýler elge ınvestısııa tartýǵa, ekonomıkany damytýǵa qarsy. «Gold Mining Corp» JShS 47 ret sot otyrysyna qatysqan jáne bárinde kásipker jeńip shyqty. Biraq endi mınıstrlik ony kassasııalyq sotqa berip jatyr eken. Men osy hatty alǵannan keıin Prezıdent ákimshiligine, Bas prokýrorǵa jáne Sybaılas jemqorlyqpen kúres agenttigine hat joldap, máselege nazar aýdarýlaryn suradym. Bul shyn máninde, memlekettik organ tarapynan jasalyp jatqan reıderlik dep esepteımin. «Berse qolynan, bermese jolynan» dep áreket etetin pıǵyl baıqalady. Mundaı keleńsizdikterge jol bersek, ádiletti Qazaqstandy qalaı quramyz?
Men el bolashaǵyna senemin. О́ıtkeni seń qozǵaldy. Endi bastaǵan baǵytymyzdan aınymaý kerek. Ádilettilik tek aýyzben oraq orý emes, ispen keledi. Ol kóp ýaqytty alýy múmkin, biraq biz de sony kózimiz tiri kezde kórgimiz keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»