Aqtaý mańyndaǵy Qarakól – elimizdegi qorǵalatyn ornıtologııalyq mekenderdiń biri. Bul kólge san myńdaǵan qus qonyp, osynda qystap qalady. Jylda Qarakólge qustyń 175-ten asa túri keledi. Ýaqytsha aıaldaıtyn qustar da bar. Munda «Qyzyl kitapqa» engen qustyń túri – 21.
Qarakólde aqqýlardyń jappaı qyrylýy jurtshylyqty alańdatqan máselege aınaldy. Jaǵdaıdy kózben kórý úshin atalǵan kólge arnaıy barǵanymyzda kól betinde sany mıllıonnan kem emes qus tóresi qalqı júzip júr, al biz barǵan qamysty jaǵalaýda jeti aqqý óleksesi jatty.
Qarakól kólinde aqqýlardyń ólimi týraly derek 2023 jyldyń 21 jeltoqsanynan bastap tirkelip, qazir jappaı sıpat aldy. Mańǵystaý oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy 601 sybyrlaq aqqýdyń ólimi faktisi tirkelgenin rastady. Oryn alǵan jaǵdaıǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, qadaǵalap júrgen bloger ólgen aqqýlardyń sany bul kórsetkishten áldeqaıda kóp ekenin aıtady. Aqqýlardyń ólimin biri qus tumaýynan dese, endi biri ashtyqtan óldi degen boljam aıtyp jatyr. Quzyrly oryndardyń aıtýynsha, endi qustar óliminiń sebebin Almaty qalasynan kelgen ornıtologter zertteıdi.
Sybyrlaq aqqý elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engizilmegen, alaıda bul aqqýdyń osy tuqymy óle bersin degen sóz emes. Aqtaýdaǵy Qarakólde qustardyń jappaı qyrylý sebebi aımaq basshysy Nurlan Noǵaevtyń tóraǵalyǵymen ótken apparattyq keńeste qaralyp, jaǵdaıǵa Qazaqstan bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵynyń ornıtologteri zertteý júrgizetin bolyp sheshildi.
– 2023 jyldyń 21 jeltoqsanynda Qarakól kólinde aqqýlardyń ólimi týraly alǵashqy habarlama kelip tústi. Biz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetine qarasty ulttyq referenttik ortalyqtyń mamandarymen, mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń sarapshylarymen baılanysqa shyqtyq. Olar tekserý júrgizý maqsatynda ólgen aqqýlardan synama alý úshin mamandar jiberdi. Qazirgi ýaqytta 2024 jyldyń 6 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha biz 601 aqqýdyń ólimin tirkedik. О́lgen aqqýlardyń 90 paıyzdan astamy – jas aqqý. Qosymsha zertteýler júrgizý úshin Qazaqstannyń bıoalýantúrliligin saqtaý qaýymdastyǵynyń ornıtologterin kútemiz, – dedi Mańǵystaý oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Ǵabbas Dosatov.
Bastapqy taldaýlar nátıjesi aqqýlardyń qus tumaýyn juqtyrý sebebinen ólýi múmkin ekenin kórsetken.
– Aldyn ala málimetterge súıensek, Qarakól kólinde aqqýlardyń jappaı qyrylýy qus tumaýynyń órshýinen bolǵanyn kórsetedi. Olardan H5N1 azııalyq shtamy tabyldy. Bul vırýstyń adamdarǵa juqpalylyǵy tómen, qustarǵa áser etedi, basqa janýarlar juqtyrǵan jaǵdaıda sımptomsyz ótedi. О́tken jyly veterınarııalyq-profılaktıkalyq is-sharalar josparyna sáıkes qaýip tóngen aımaqta 6 myń bas qus vaksınalandy. Oblysta barlyǵy úsh qus sharýashylyǵy bar, biraq olarda sharýashylyqtyń jabyq túri bolǵandyqtan qustardy egýden bas tartty, – dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń Mańǵystaý oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Temirbek Nurtazın.
Onyń aıtýynsha, oblystyń veterınarııalyq qyzmetteriniń kúshimen jeke qosalqy sharýashylyqtardaǵy úı qustary arasyndaǵy epızootııalyq jaǵdaıǵa kúndelikti negizde monıtorıng júrgizilip jatyr.
– Ekologter men bilikti mamandar máseleniń mán-jaıyn birge anyqtap, munyń odan ári taralýyn boldyrmaý úshin sharalar qabyldaýy kerek. Ornıtologter qustardyń tamaqtanýy týraly naqty usynystar berýi kerek. Keıbir sarapshylar aqqýlardy tamaqtandyrýdy qoldasa, al basqalary, kerisinshe, qaýip dep sanaıdy. Asyǵys qorytyndy jasaýǵa bolmaıdy, aldymen anyqtaý kerek, – dedi aımaq basshysy.
Aqqýlardy ashtyqtan ólip jatyr dep sanaıtyn turǵyndar kólge aparyp jem shashýdy qolǵa alýǵa usynys aıtty. Al Ústirt memlekettik tarıhı qoryǵy dırektorynyń mindetin atqarýshy Jasqaırat Nurmuhambetov óńir turǵyndary men qonaqtaryn aqqýlardy azyqtandyrý oıynan bas tartýǵa shaqyrdy.
– Biz óńirimizdiń tabıǵatyn saqtaýǵa belsendi qatysqany úshin halyqqa alǵys aıtamyz. Alaıda osy máselege barynsha sanaly túrde qaraýdy suraımyz. Qarakól kóli – taıaz, bul jaǵdaıda azyqtandyrý búkil ekojúıe úshin óte qaýipti bolýy múmkin. Sonymen qatar aqqýlar tek qurǵaq astyqpen qorektenbeıdi, olar sýasty ósimdikterimen qorektenedi, – dedi ol.
Qustardyń ashyǵýdan ólýi múmkin degen nusqa ekitalaı dep sanaıtyn Qazaqstan bıoalýantúrlilikti saqtaý assosıasııasynyń ǵylym jónindegi dırektory S.Sklıarenkonyń aıtýynsha, azyqtandyrý ıdeıasy Qarakóldiń biregeı ekojúıesine aıtarlyqtaı zııan keltirýi múmkin. Qazirgi tańda úı janýarlary men qustardyń arasynda ólim-jitim faktileri joq, úı qustarynda aýrý belgileri baıqalmaǵandyqtan karantın engizilgen joq jáne Mańǵystaý oblysynda 6 myń bas qusqa ekpe salynǵan.
Qarakól tóńiregindegi kásipkerlik nysandardan, demalys oryndarynan qubyr arqyly quıylatyn paıdalanylǵan káriz sýlarynyń áseri qanshalyqty? Jergilikti zerthanalyq tekseris nátıjesi bul sýlardy «qaýipsiz» degendi aıtýdan tanbaıdy, biraq halyq kókeıindegi kóp kúdiktiń eń negizgisi – osy. Sý tapshy, árbir tamshy sý eseptelip turatyn Aqtaýda taza sýdy eshkim betaldy dalaǵa aǵyzyp jibermeıdi. Demalys oryndarynda túrli hımııalyq qospalar qosylǵan sý kól sýynyń sapasyna áser etpeıdi emes, etedi. Qus qorektenetin kól túbindegi óskinderdi zııandaıtyny anyq. Sondyqtan bul káriz sýlary qustar ómirine qaýip tóndiretin birden-bir sebep bolýy ábden múmkin. Sondyqtan bul máselege kóz jumyp qaramaı, qaldyq sýlardyń sapasyn tekserip, máselege oraı shara qoldanylatyn kez baıaǵyda keldi. Al teńizi men kóli bar, qusy bar Mańǵystaýda nege bilikti ornıtolog mamandar joq? «Apat aıtyp kelmeıdi» degendeı, oqys jaǵdaı oryn ala qalsa, «Almatydan keledi, Astanadan keledi» dep alysqa jol qarap júrý – ýaqyt joǵaltý ǵana. Qazir de aqqýlardyń ólý sebebin zertteý úshin alystan maman shaqyrtamyz, olar synama alady, zertteıdi, shara qoldanady dep júrgende áli qansha aqqýdyń jer jastanary belgisiz...
Mańǵystaý oblysy