Jer qaraıýyn kútetin ońtústiktegi sharýalar eńbekke erte kirisedi. О́ıtkeni onda soltústik óńirlerdegideı aıaz ben siresken qar joq. Tońy jibip, yzasy teýip turǵan jerdiń baýyryna qara ketpenmen iz salyp, qaryq salatyny da sondyqtan.
Ekinshiden, qurǵaqshylyqqa beıim óńirdiń máselesi belgili. Sý tapshylyǵyna alańdaı otyryp, táýekelge barady. Durysy, az ýaqyttan soń naǵyz eńbek maıdany bastalady. О́ńirlerge suranys berip aldyrǵan málimetterge súıensek, ońtústik dıqandary aqpan aıy týysymen daıyndyqqa kirise beredi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda el úshin mańyzdy ári qordalanǵan máselelerge arnaıy toqtaldy. Sonyń ishinde biz aıtqaly otyrǵan aýyl sharýashylyǵy salasy da bar. Memleket basshysy agroónerkásip keshenine aýqymdy reforma jasap, jańa tehnologııalar engizý, jerdi jáne basqa resýrstardy utymdy paıdalanyp, jeńildikter men sýbsıdııalardyń tıimdiligin arttyrý qajet ekenin aıtty.
«Men byltyrǵy Joldaýymda osy salaǵa qatysty naqty tapsyrma berdim. Úsh jyl ishinde agroónerkásip salasyndaǵy óńdelgen ónimniń úlesin 70 paıyzǵa jetkizý týraly mindet qoıyldy. Bul baǵytta aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumys jasalyp jatqan joq. Qazirgi tańda tek shıkizat óndirisine ǵana senip otyrýǵa bolmaıdy. Aýyl sharýashylyǵy ónimin óńdeýmen belsendi túrde aınalysý kerek. Úkimet osy máselege aıryqsha nazar aýdarýǵa tıis. Aýyl sharýashylyǵymen shuǵyldanamyn deýshilerdiń sanyn meılinshe kóbeıtý kerek. Daqyl túrin kóbeıtip, eginniń shyǵymyn arttyryp jatqan dıqandarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetken jón», dedi Prezıdent.
Infografıkany jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Sondaı-aq qurǵaqshylyqqa tózimdi daqyldardy kóbeıtý, sý únemdeıtin tehnologııany engizý qajettigin aıtqan Memleket basshysy byltyrǵy Jambyl oblysyndaǵy ahýaldy, sondaı-aq Túrkistan men Qyzylorda oblysynda da qurǵaqshylyq qaýpi joǵary ekenin taǵy eske saldy.
Ras, byltyr jambyldyqtar qýańshylyq zardabyn tartty. Kórshi Qyrǵyzstannan keletin aǵyn sýǵa táýeldi óńir sharýalary shyǵynǵa az batpady. Izinshe Premer-mınıstrdiń ókimimen «Azamattyq qorǵaý týraly» zańnyń 48-babyna sáıkes, Baızaq, Jambyl, Qordaı, Merki, Turar Rysqulov, Talas aýdandarynda tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı jarııalanǵany belgili. Aýa raıynyń qalyptan tys ystyq bolýy men sý tapshylyǵynan zardap shekken sharýalar shyǵynyn óteýge Úkimettiń tótenshe rezervinen qarajat bólý máselesi qozǵalyp, sheshimin tapqan edi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, byltyr Jambyldaǵy qurǵaqshylyqtan zardap shekken fermerlerge keltirilgen zalaldy óteý úshin 3,7 mlrd teńgeden astam qarajat bólingen.
Bul oblysta bıyl 770 myń gektar jerge aýyl sharýashylyǵy daqylyn egý josparlanyp otyr. Kóbine-kóp dándi daqyldar men mal azyǵy egiledi. Josparlanǵan egis ishinde 10 myń gektarǵa jýyq qant qyzylshasy, 11,5 myń gektar kartop, 76 myń gektardan astam maıly daqyldar bar. Sondaı-aq qaýyn-qarbyz, asqabaq syndy baqsha tuqymy men kókónistiń barlyq túrin egý jyldaǵydaı jalǵasa beredi. Al kóktemgi naýqanǵa qajetti 89,3 myń tonna tuqymnyń 75 myńy daıyn bolsa, qalǵan jetispeıtini oblys pen kórshi óńirlerdegi tuqym óndirýge jáne satýǵa attestattalǵan sharýashylyqtar tarapynan tolyqtyrylady.
Oblysta sý únemdeý men shyǵynǵa jol bermeý úshin josparly jumystar joq emes. Bıyl 65,2 myń gektarǵa sý únemdeý tehnologııalaryn engizý kózdelip otyr. Onyń 43,9 myń gektaryna tamshylatý, 21,2 myń gektaryna jańbyrlatý ádisi qoldanylady. Sonymen qatar kóktemgi dala jumystaryna tehnıkalardy daıyndaý, dızel otynymen qamtý da qarqyndy. Jalpy, bıyl Jambyl oblysyndaǵy dala jumystaryn qarjylandyrýǵa «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly «Keń dala» baǵdarlamasymen 1 mlrd teńge qarjy qarastyrylǵan.
Al Túrkistan oblysynyń dıqandary kún raıyna qaraı tipten erte qımyldaıdy. Bıyl óńirde 873 myń gektardan astam jerge egis egý josparlanǵan. Ásirese sharýalar ártaraptandyrýǵa mán berip, jyl saıyn jer kólemin arttyryp keledi. Mysaly, masaqty daqyldardyń kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 7,8 myń, mal azyqtyq 4,2 myń, kókónis, kartop, baqsha daqyldary 2,6 myń gektarǵa artqan. Al maqta men maıly daqyldar 6,4 myń gektarǵa qysqartylypty. Búginde jergilikti sharýalar erte pisetin qyryqqabatty 500 gektar jerge tastap úlgergen.
Túrkistan oblysy ákimdigi bergen málimetke súıensek, qazir óńirde jer aıdaý, sor shaıý jumystary júrip jatyr. Aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń 95 paıyzy daıyn. Sondaı-aq kóktemgi dala jumystaryn júrgizýge 21,8 myń tonna janar-jaǵarmaı bólinip, ony sharýalarǵa bosatý jumystary osy aqpan aıynan bastalǵan. Al kóktemgi dala jumystaryn júrgizýge «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly 13,4 mlrd teńge qarjy bólý josparlanǵan.
Túrkistan oblysy – jylyjaı sharýashylyǵyn damytýda elimizdegi eń iri óńir. Munda 1 640 gektardy quraıtyn 3 366 jylyjaı bar. 12 myńnan astam adam osy salada eńbek etedi. Byltyr osy sharýashylyq boıynsha 140 myń tonna ónim jınalypty. Bul kúz ben kóktemgi kezeńde respýblıka halqyna qajettiniń 42 paıyzyn óteıdi. Qazir jylyjaılarda osy jyldyń birinshi aınalymyna kóshet otyrǵyzý jumystary bastalǵan.
Qýanyshtysy, byltyr jylyjaı sharýashylyqtaryn qoldaý, ónimniń básekege qabilettiligin arttyrý úshin Úkimet tarapynan keshendi sharalar qabyldandy. Birinshiden, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi tarapynan ótken jyldyń 1 mamyrynda «Fermerlik jylyjaılarǵa jalpytehnıkalyq talaptarynyń memlekettik standarty» bekitildi. Búginde Túrkistanda 801 fermerlik jylyjaı sertıfıkattalypty.
Ekinshiden, jylyjaılardy jylytý maýsymynda sýbsıdııalaýdyń jańa tetigi engizildi. Endi ónerkásiptik jáne fermerlik jylyjaılarda paıdalanylǵan elektr energııasy, kómir jáne gaz shyǵyndarynyń 20 paıyzy sýbsıdııalanady. Durysy, fermerlik jylyjaıdyń gektaryna – 4,8 mln, óndiristik jylyjaıǵa 8,1 mln teńge bólinedi. Byltyr bul jumystarǵa oblystyq bıýdjetten 565 mln teńge qarjy bólinse, bıyl 1,4 mlrd teńge qaralyp otyr.
Syrdarııa ózenin jaǵalaı jatqan qyzylordalyq sharýalar da qamsyz emes. Bıyl oblys boıynsha egiletin aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń kólemi 187 myń gektar dep boljanǵan. Biraq Syrdarııadaǵy sý jaǵdaıyna qaraı kólem ózgerip, qaıta naqtylanýy múmkin. Biraq bıylǵy egis qorytyndysyna kiretin 3,7 myń gektar kúzdik bıdaı egilip, sondaı-aq 50 myń gektardan astam jerde súdiger jyrtylǵan.
– Bıyl egiske qajetti 21 304 tonna kúrish tuqymy bar. Sondaı-aq 938 tonna jazdyq, 736 tonna kúzdik bıdaı, 48,9 tonna arpa, 10,8 tonna tary, 67,6 tonna dándik júgeri, 5,6 tonna kúnbaǵys, 108,5 tonna maqsary, 13,5 tonna soıa, 21,8 tonna súrlemdik júgeri jáne 298 tonna jońyshqa tuqymy daıyndaldy. Oblysta jyldaǵydaı azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin jergilikti turǵyndarǵa áleýmettik mańyzy bar kartop, kókónis, baqsha ónimderin egýge jer beriledi. Bul boıynsha Qyzylorda qalasy men aýdan ákimderine tıisti tapsyrma júkteldi. Bıyl egiske 61 myń tonna tyńaıtqysh qajet bolsa, qazir 20 myń tonnaǵa jýyǵy satyp alyndy. Qalǵany jetkizýshi mekemelermen kelisimshart arqyly tolyq qamtylady, – dep habarlaıdy Qyzylorda oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń baspasóz qyzmeti.
Atalǵan óńirde 3 800-ge jýyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy bar. Byltyr sharýashylyq qurylymdary 9,3 mlrd teńgege 253 jańa tehnıka satyp alyp, óńirdegi mashına-traktor parki 4,5 paıyzǵa jańarypty. Sonymen qatar egis kezinde eń qajetti – dızel otyny ekenin eskersek, bıyl óńirde 12,9 myń tonna arzandatylǵan janar-jaǵarmaı bólingen. Energetıka mınıstrligi tarapynan aqpan aıyna bólingen dızel otynynyń 1 tonnasynyń baǵasy 274 038 teńge, 1 lıtriniń baǵasy 228 teńge bolyp bekitilgen. Osyǵan sáıkes óńirlik operatorlar zaýyttan jetkizilgen dızeldiń ár lıtrin 247-250 teńge aralyǵynda sharýashylyqtarǵa beretin bolady.
Syrdarııa ózeniniń aıaǵynda otyrǵan Qyzylorda halqyn jylda sý máselesi alańdatatyny ras. Oblystan kelgen aqparatqa súıensek, qazir «Shardara» sý qoımasyna joǵarydan sekýndyna 647,7 tekshe metr sý túsip jatyr. Al qoımadaǵy sý kólemi 3,4 mlrd tekshe metrdi quraıdy. Onyń 200 tekshe metri Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵysyna jiberiledi. «Shardara» men «Kóksaraı» sý rettegishine jınalǵan sý kólemin (307,6 mln tekshe metr) qosqanda, búginde 3,7 mlrd tekshe metr sý jınalǵan. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 2,2 mlrd tekshe metrge kem.
Aıta ketetin jaıt, Qyzylordada kóktemgi egin jáne dala jumystaryn atqarýǵa qajet qarjy kólemi boljam boıynsha 25,9 mlrd teńgeni qurap otyr. Al «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly kóktemgi dala jumystaryn «Keń dala» baǵdarlamasymen qarjylandyrýǵa respýblıka boıynsha barlyǵy 140 mlrd teńge bólinse, odan oblysqa 1,7 mlrd teńgesi qaralǵan. Qazir korporasııanyń oblystyq fılıaly arqyly nesıe alýshy sharýashylyqtardyń qujattaryn resimdeý júrip jatyr.