Halyqaralyq uıymdar qashanǵy ádetimen memleketterdiń ekonomıkalyq áleýetin saraptap jatady. Qazaqstanǵa da qatysty talaı sholý jasaldy. Dúnıejúzilik bank (DB) osy jolǵy makroekonomıkalyq sholýynda bizdi maqtamen baýyzdapty. Tarazy basyn teń ustaǵandaı kóringenimen, qatelerimizdi betimizge basyp, keı aıyrmashylyqtardy aımandaı etip áshkerelegen tusy kóp. Uıaty bar adam oqysa, eki beti dýyldap-aq keterdeı.
Birinshiden
Dúnıejúzilik bank bıylǵy ekonomıkalyq ósim 3,4 paıyzǵa túsip ketedi dep boljaıdy (2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha ekonomıkalyq ósim 5,1 paıyz boldy!). Buǵan munaı óndirisiniń boljanǵannan da tómen ósim qarqyny sebep bolatyn kórinedi. Jalǵyz sebep sol bolsa eshteńe emes. Bizdi udaıy uıatqa qaldyryp kele jatqan bıýdjet tapshylyǵy deıtin túıtkil taǵy bar ǵoı. Ári 2029 jyl qarsańynda ekonomıka kólemin eki eselegisi keletin el úshin bıyl ósimdi 3,4 paıyzǵa túsirip alý – keshirilmeıtin qatelik.
«Boljam 2025 jylǵa taman jaqsarady – munaı óndirisi artqan jaǵdaıda ekonomıka ósimi 4,5-5 paıyzǵa jetedi. Teńiz ken ornyndaǵy josparlanyp otyrǵan keńeıý jobasy eksporttyń artýyna, munaı-hımııa salasynyń ósýine septesedi. Resmı baǵalaý boıynsha, 2025 jyly munaı óndirisi shamamen 6-8 paıyzǵa ulǵaıady. Munaı sektoryndaǵy bul qarqyn ishki jalpy ónim (IJО́) ósimine ájeptáýir úles qosady (barlyq ósýdiń úshten birine deıin)», delinedi sholýda.
Sonda bank sarapshylary bizdi «Qazaqstan óz eksportynyń ıntellektýaldyq áleýetin joǵary baǵalanǵan taýarlar esebinen arttyrmaıdy» dep syn sadaǵyna túıreıdi.
«Ekonomıka áli shaǵyn ónerkásiptik bazaǵa negizdelgen shıkizat eksportyna qatty táýeldi. Sońǵy on jylda ónerkásiptik óndiristiń IJО́-ge qosqan úlesi nebári 12 paıyz boldy. Bul degenińiz – tabysy ortadan joǵary elderde baıqalyp otyrǵan deńgeıdiń teń jartysy ǵana. Sońǵy 20 jylda eksport qurylymy az ǵana ózgerdi. Munaı men munaı ónimderi eksport sebetiniń kóp bóligin (70 paıyzyn) alyp otyr. Sonyń saldarynan el álemniń shıkizat baǵasynyń qubylýy aldynda sharasyz bolady. Munaı baǵasy túsip ketken kezde Qazaqstan ekonomıkasy quldyraýdy bastan keshti. Ekonomıkany ártaraptandyrýǵa kúsh salyp jatqanymen, bul saladaǵy ilgerileýshilik shektelip tur. О́nerkásiptik baza shaǵyn bolyp qalýda jáne ártaraptandyrý negizinen saýda jáne jyljymaıtyn múlik sııaqty saýdaǵa jatpaıtyn qyzmetterge kóshýden turady. Aýyl sharýashylyǵy Qazaqstannyń qunarly jerler boıynsha mol resýrstaryn jáne azyq-túlikke suranysy joǵary elderge jaqyndyǵyn qamtıtyn óziniń eleýli áleýetine jete alatyn emes», dep jazady sarapshylar.
Ekinshiden
Bank sholýshylarynyń baıan etýinshe, 2000-2007 jyldary jylyna orta eseppen 4,5 paıyzǵa aıtarlyqtaı óskennen keıin, óndiris faktorlarynyń jıyntyq ónimdiliginiń ósýi 2012-2022 jyldary jylyna 0,9 paıyzǵa deıin tómendep ketti. Ádette, ónimdilik ósiminiń baıaýlaýy jahandyq úrdis bolyp sanalsa, Qazaqstanda on jyl boıy ónimdilik ósýiniń bolmaýy eleýli problema bolyp sanalady deıdi olar. Sóıtip, 2012-2022 jyldar aralyǵyn «joǵalǵan on jyldyq» dep ataıdy.
«Qazaqstannyń baıaý ósý kórsetkishteri tómen ónimdilik jáne ekonomıkadaǵy negizgi qurylymdyq kemshiliktermen baılanysty bolýy múmkin. Eń aıqyn tapshylyq – 2007 jylǵa deıingi orta eseppen IJО́-niń 26 paıyzynan sońǵy onjyldyqta 23 paıyzdan da tómendep ketken kúrdeli ınvestısııalarda kórinis tabady. Qazaqstan ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa turaqty túrde az qarajat bóledi, tipti ortadan joǵary tabysy bar elderdiń ortasha kórsetkishinen de az. 2008-2009 jyldardaǵy bank daǵdarysy kompanııalar úshin nesıe aǵynyna kedergi boldy, al tómendetilgen suranys ınvestısııa men ınnovasııa úshin yntalandyrýǵa áser etti. Naqty mánde 2022 jyly bıznes úshin nesıeleý qory 2007 jylǵy deńgeıden 35 paıyzǵa az boldy», dep jazylady sholýda.
Dúnıejúzilik bank dál ańǵarǵan taǵy bir jaıt – shıkizattyq ósimnen túsken tabystyń qyzyǵyn búkil qoǵam emes, aýqatty elıtalyq toptyń kóretini.
«О́sip kele jatqan múliktik teńsizdik – tek Qazaqstanǵa tán problema emes, biraq dál osy túıtkilden el qatty zardap shegip otyr. О́ıtkeni tabıǵı resýrstar aǵynyna táýeldilik tym joǵary deńgeıde. Eleýli tabıǵı baılyqqa qaramastan, memleket ınklıýzıvti damýdyń kún tártibin iske asyrý problemasyna tap bolyp otyr. Al ósip kele jatqan múlik teńsizdigi áleýmettik narazylyqqa ulasyp, 2022 jyldyń qańtarynda áleýmettik-saıası daǵdarysty týdyrdy. Eń baı 10 paıyz el azamattary bizdegi baılyqtyń 60 paıyzyn baqylaıdy. Bul teńsizdik áleýmettik shıelenisti týdyryp, yntymaqty buzady, áleýmettik mobıldilikke kedergi keltiredi jáne eldiń áleýmettik tutastyǵyna qaýip tóndiredi», dep paıymdaıdy halyqaralyq sarapshylar.
Úshinshiden
Olardyń ınflıasııaǵa qatysty boljamy da asa pozıtıvti emes: Inflıasııanyń joǵarǵy deńgeıi 2024 pen 2025 jyldary ortalyq banktiń maqsatty máninen joǵary kúıde qalady dep boljanady.
«Eger aqsha-nesıe saıasatyn merziminen buryn jumsartyp tastamasa, salyq-bıýdjet salasyndaǵy shoǵyrlandyrý boıynsha josparlar júzege assa, Ulttyq bank ózderi mejelegen 5 paıyz delinetin ınflıasııanyń maqsatty deńgeıine jetýi múmkin. Naryqty burmalaıtyn sýbsıdııalanatyn paıyzdyq mólsherlemelerdi qysqartý jónindegi sharalardy jalǵastyrý aqsha-kredıt saıasatynyń áser berý tıimdiligin arttyrady. Bank júıesi syrtqy shoktarǵa qatysty, sonyń ishinde Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýinen týyndaǵan saldarǵa ornyqtylyǵyn saqtap otyr. 2023 jyldyń qarashasynda jumys istemeıtin kredıtter 3,2 paıyzdy qurady. Bankter úzdiksiz qarjylandyrýdy jáne ótimdi aktıvterdiń joǵary deńgeıin normatıvtik mánderden tys ustady, degenmen nesıelik táýekelderdiń joǵarylaý belgileri bar, olar baqylaýdy jalǵastyrýdy jáne táýekelderdi azaıtý jumystaryn júrgizýdi talap etedi», dep ári maqtap, ári keı táýekelderdi meńzep ótedi.
DB sarapshylarynyń aıtýynsha, bıyl jyl sońynda ınflıasııa 8 paıyzǵa deıin tómendeıdi, sosyn baryp Ulttyq bank aldyna qoıyp otyrǵan maqsatty mánge (5 paıyz) jaqyndaı bastaıdy.
«Bıýdjet shyǵyndarynyń keıingi qaldyrylǵan áseri jáne teńge baǵamynyń qubylýy ınflıasııanyń joǵarylaý táýekelin kórsetedi. Inflıasııa deńgeıi men ınflıasııalyq kútýler deńgeıiniń áli de bolsa maqsatty mánnen asyp ketkenin eskere otyryp, bıliktiń qatań aqsha-nesıe saıasatyn saqtaı turýy mańyzdy bolmaq. Fıskaldyq salada shoǵyrlandyrýǵa kúsh salýdy jalǵastyrý jáne ınflıasııany turaqty tómendeý traektorııasyna baǵyttaý úshin bıýdjettik erejelerdiń saqtalýyn kórsetetin naqty qadamdar jasaý qajet», deıdi Dúnıejúzilik bank.
Tórtinshiden
Sarapshylar bıýdjet saıasatyna da toqtalady jáne munaı resýrsy mol bolǵandyqtan, memleket ekonomıka ósimine qolaısyz kúızelisterdiń áserin azaıtý úshin belsendi bıýdjettik sharalar qabyldaýǵa múmkindik beretin bıýdjettik rezervterge ıe deıdi.
«Daǵdarys kezinde memleket sondaı ádispen ekonomıka quldyraýyna qarsy turatyn qosymsha qarjylandyrý ákeledi. Alaıda empırıkalyq taldaý kórsetkendeı, ekonomıka daǵdarystan keıin qalpyna kelip, óziniń áleýetinen asyp ketse, memleket óziniń fıskaldyq saıasatynyń baǵytyn túzetýdi keıinge qaldyrady», deıdi.
Sarapshylar tujyrymyna sáıkes, dál qazir Qazaqstan kiristerdi jumyldyrý turǵysynan sheshimtal qadamdarǵa barýy kerek.
«Sońǵy 15 jylda IJО́ qatynasyndaǵy salyq túsimderi tómendedi. IJО́-ge qatysty bıýdjet kirisi 2005-2008 jyldardaǵy 30 paıyzǵa jýyq kórsetkishten 2020-2022 jyldary IJО́-niń 20 paıyzyna deıin qulap ketti. Ekonomıka mólsherine qatysty ólshenetin salyq jınaý boıynsha Qazaqstan álemniń basqa elderinen artta qalyp otyr», dep tujyrady.
Dúnıejúzilik bank Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi jáne Qara teńiz aımaǵy men aınalasyndaǵy shıelenister Kaspıı qubyry arqyly bizdiń munaı eksportynyń odan ári buzylýyna ákelýi múmkin, bul kómirsýtek sektorynyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, eleýli ekonomıkalyq jáne bıýdjettik saldarǵa ákep soǵady dep baıyptaıdy. Taǵy bir qaýip – qaıtalama sanksııalardyń týyndaý máselesi. «Qazaqstan men Reseıdiń ekonomıkalyq baılanysyn esepke alatyn bolsaq, qaıtalama sanksııalar táýekeli alańdaýshylyq týǵyzbaı qoımaıdy. Ondaı sanksııanyń salyný táýekeli naryqtaǵy senimdilikti azaıtady, tikeleı sheteldik ınvestısııa aǵynyn tejeıdi jáne ekonomıka ósimin shekteıdi», delinedi zertteýde.
Túıin sizde.