Ádebıet álemi tóbesine kótergen suńǵyla sýretker Shyńǵys Aıtmatovty «Adamzattyń Aıtmatovy» atap qadirlegen qazaqtan artyq ult joq-aý, sirá... Jazýshynyń kózi tirisinde-aq qalamynan týǵan ár shyǵarmasyna óner tilindegi máńgilik ǵumyr syılap, baǵyn ashqan rejısser Ázirbaıjan Mámbetovten bastalǵan teatr álemindegi tamasha mektep dástúri úzilgen joq. Sonyń aıǵaǵy bolsa kerek, elimizdiń túkpir-túkpirindegi teatrlar Aıtmatov murasyna oqtyn-oqtyn oralyp keledi. Rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurqanat Jaqypbaıdyń kúni keshe elorda tórinde tusaýy kesilgen «Jan pıdasyn» kórgende, osyǵan taǵy bir márte kóz jetkize túskendeı boldyq. Aqsarbas desek, artyq emes, jaryqqa shyǵa salysymen Bishkek tórinde Shyńǵys Aıtmatovtyń 95 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan VI Halyqaralyq «Aıtmatov jáne teatr» festıvalinde tusaýy kesilip, jarqyraı kóringen astanalyq Jastar teatrynyń «Jan pıdasy» alamannyń aldyn bermedi. Teatr mamandarynyń biraýyzdan qoldaýyna ıe bolǵan qoıylym avtordyń týǵan jerinen Gran-prı júldesin qanjyǵalap qaıtty. Oljamen oralǵan spektakldiń elimizdegi premerasy da anshlagpen ótti.
Aıtýly qoıylym – rejısser Nurqanat Jaqypbaıdyń Shyńǵys Aıtmatovtyń «Jan pıda», «Jan azaby», «Ǵasyrdan da uzaq kún», «Aq keme» jáne O.Bókeıdiń «Jetim bota» men Roza Muqanovanyń «Máńgilik bala beıne» shyǵarmalaryna jasaǵan sýretkerlik tájirıbesi. Maǵynalyq turǵydan arnalas týyndylar astarynan kúlli adamzattyq máselelerdiń máıegin tanýǵa degen umtylysy, Oralhansha aıtsaq, bolashaqqa eskertpesi. Sol arqyly qazirgi qoǵam, jalpyadamzattyq ahýalǵa óziniń sýretkerlik hám azamattyq kózqarasyn da qatar jetkizetindeı. Tipti «Jan pıdany» Nurqanat Jaqypbaıdyń shyǵarmashylyq kemeldenýiniń shyńy dep baǵalasaq, artyq aıtqanymyz emes. Olaı deýimizge sebep mol.
Rejısserlik tanym bıigindegi tereń taldaý óziniń aýqymdylyǵymen, shyǵarmashylyq oılaý erkindigimen jáne jazýshynyń ádebı murasyn fılosofııalyq turǵydan túsiný tereńdigimen tańǵaldyrdy. Spektakldegi Shyńǵys Aıtmatovtyń birneshe týyndysy jelisinen alynǵan ańyzdardyń basy biriktirilip, ólmeıtin shyǵarmalardyń arqaýynan máńgilik mán izdeýge degen umtylys ta quptarlyq. Rejısser Aıtmatov álemin sahnada beınelep, adamzat tarıhyn onyń paıda bolýynan bastap búgingi kúnge deıin jan-jaqty kórsetip, bolmystyń quldyraýyn tulǵanyń rýhanı kúıreýimen baılanystyrady hám adam janynyń ekologııasyn teatr tilinde tamasha saraptaıdy.
Qoıylymnyń ereksheligi de sol – jazýshy shyǵarmashylyǵyna arqaý bolǵan Máńgúrttený problemasyn búgingi zamanaýı qoǵam ahýalymen parallel sóılete alýynda. Rejısser adam qolymen jasalǵan qastandyqtyń saldarynan aıyqpas dertke shaldyqqan psıhıkalyq naýqastyń adam keıpinen ajyraǵan essiz hám dármensiz kúıin emes, Máńgúrttený problemasyn órkenıetti, jahandanǵan qoǵamnyń boıamasyz kúıi, ıakı indeti retinde qarastyrady.
Sonaý antıka dáýiriniń bizge jetken dramatýrgııasyna kóz júgirtsek, Sofokl shyǵarmashylyǵyna arqaý bolǵan ákesin óltirip, týǵan anasyna úılengen Edıp patshanyń, Evrıpıd tasqa qashap ketken kúıeýine kektenip qos balasyn óz qolymen shimirikpesten jahannamǵa jibergen Medeıanyń qanisherligin nemese taq pen tájdiń jolynda talaı tragedııaǵa sebepker bolǵan aǵylshyn qaıta órleý dáýirindegi Shekspır keıipkerleriniń qatygezdiginen týǵan anasyn zorlap, zor kúnáǵa batqan búgingi Shyńǵys Aıtmatovtyń Máńgúrtiniń jantúrshigerlik áreketin tıtteı de kem deı alamyz ba? Árıne, joq! Qaı kezde de júrekten ıman azaıyp, Jaratqanǵa degen senim joǵalǵan kezde, boıdy qanaǵatsyzdyq bılep, kóńil ashkózdengende, adam óziniń pendeýı keıpin joǵaltyp, haıýanı kúıge túsedi eken. Qaı zaman, qaı dáýirde de adamı azǵyndanýdyń azabyn ashyq aıtyp, júrek qanyn sorǵalatar ashy shyndyq arqyly kórermenine oı salyp, táýbege túsirýge qyzmet etýden tanbaı kele jatqan «jan tazartqysh» kıeli teatr óneri kúni búginge deıin sol mindetin joǵaltpapty. Nurqanat Jaqypbaıdyń Jastar teatry sahnasyna ákelgen «Jan pıdasynan» da sol katarsıs úderisiniń tarıhı jalǵasy dep qarastyrsaq, tipti de negizsiz emes.
Ádette, qaı shyǵarmasyn da tereń fılosofııalyq astarǵa, bıik estetıkalyq talǵamǵa quratyn rejısser bul joly da sol ereksheliginen alshaq ketpedi. Osy turǵyda Nurqanat Jaqypbaıdy kóp áriptesinen daralaıtyn qasıeti – onyń izdenimpazdyǵy. Qashan kórseń tutasymen ózin ónerge arnaǵan jannyń spektakl qoıýdyń ınemen qudyq qazǵandaı qıyn da kúrdeli jolyn jan júregin salyp eńserýge degen umtylysy, erik-jigeri eriksiz tańǵaldyrady. Búginde aqsaqal jasyna jetse de, jańashyldyqqa umtylyp, jańalyq jasaýdan bir tanbaıtyn sýretkerdiń sahnalyq saraptaýlary zamanaýı teatr tiliniń tetigin meńgergen jastardyń ózin shań qaptyrady. «Jan pıdany» tamashalap otyryp, postmodernızmniń ozyq elementterin kóremiz. Onyń eń áýelgisi – eklektıka. Janrlardyń aralasýyn, án men bı, sóz ben áreketti sátti qabystyrǵan qoıylym kórkemdik turǵydan tushymdy til qatady. Spektakl mazmunyn sózden góri plastıka, bı tilimen baıandaýǵa degen umtylysy, syqıǵan qozǵalmaıtyn dekorasııany emes, eń áýeli akterlerdiń ishki kóńil kúı tolqynysyn, janaıqaıyn alǵashqy planǵa shyǵarýdaǵy tabysy, jaryq pen mýzykany qoıylymnyń komponenti ǵana emes, shyǵarmanyń fılosofııalyq astaryn jetkizýshi mańyzdy kórkemdik quralǵa aınaldyrýdaǵy sýretkerlik sezimtaldyǵy – barlyǵy da spektakldi óresi ózgeshe sahna mádenıetine jeteleıdi. Úshtik ansambl: Buǵy ana – Aınur Rahıpova, Ámirshi – Súndet Sársen jáne Máńgúrt – Dáýren Serǵazın arasyndaǵy úndesken qýatty sahnalyq organıka qoıylym qundylyǵyn baıytýǵa ǵalamat áser etedi. Sol sekildi Isa paıǵambar – Baqyt Qajybaev pen Pontı Pılat – Jandáýlet Bataı tandemindegi tamasha temperament te erekshe toqtalýǵa laıyq beıneler qatarynda. Jan dúnıesiniń ishki talas-tartysyna qurylǵan dramalyq kúı akterler oıynynda sátti saraptaldy. Ásirese Buǵy Ana beınesin keskindegen aktrısa Aınur Rahıpovanyń boıyndaǵy qýaty myqty ishki psıhologııalyq tereńdik tamashalaýshynyń jan dúnıesin bir sát te beıtarap qaldyrmaıdy. Spektakl boıynda Buǵy Ana, Naıman ana sekildi psıhologııalyq boıaýy qalyń rólderdiń shashaýyn shyǵarmaı, bir ózi birneshe keıipkerdiń amplýasyna erkin aýysyp, shyńdalǵan sheberlik shyńynda kelisti beıne túzýi – óner ıesiniń akterlik alapat qýat-kúshi men kásibı qarymyn áıgilep turǵandaı. Aktrısa keıipkeriniń kóńil kúı qatparlaryna tunǵan ishki tragedııalyq kúıdi, ashy dramalyq zardy qanyn sorǵalata otyryp kórermenine shynaıy jetkize bildi. Ony kórermen de sózsiz sezdi.
Battasqan boıaý men bar qupııasyn jaıyp sap turǵan turmystyq traktovkadan qashatyn rejısser bul joly da sharttylyqty negizge alady. Sahnada negizinen sımvol men metafora sóıleıdi. Ekige bólingen kontrastty keńistikte bir-birine qarama-qaıshy eki álem ómir súredi. Sahna ortasynan oryn alǵan ǵımarat tıptes jyltyraq áınekpen kómkerilgen alyp dekorasııa búgingi biz ómir súrip jatqan qalalyq ómirdiń quıtaqandaı ǵana bir bólshegin beınelese, endi birde óz beıneńdi ózińe battastyra kórsetken aınany eske túsiredi. «Sol arqyly ózińdi, búgingi bet-beıneńdi kór, adamzat!» deıtindeı kórermenine. Al ǵımaratty aınala qozǵalǵan úsh beıne spektaklge soavtor bolǵan qalamgerler shyǵarmasyndaǵy keıipkerlerdiń taǵdyr-talaıy arqyly berilgen kómeskilene bastaǵan qundylyqtar kóshin meńzeıdi. Jyltyraq álemde ómir súrgen keıipkerlerdiń bar oıy men nazary – uıaly telefon men gadjette. Aınalasynda bolyp jatqan túrli oqıǵaǵa, ózderin aınala qozǵalǵan keıipkerlerdiń qasiretti kúıi men tragedııasyna hám jan shyrylyna nazaryn salyp ta qaramaıdy. Tiri pendege ómirdiń bar qyzyǵy uıaly telefonnyń ishine turaqtap qalǵandaı.
Al myna bir álemniń tragedııasy múldem basqa. Bular tildesýge, jan syryn jaıyp sap, sher tarqatysar jan tappaǵan tirshilik ıeleriniń ishki shyryly. Marqum Qazanǵap dosyn máńgilik mekenge turaqtandyratyn eki metr jer izdep sandalǵan Edigeniń janaıqaıy da, jerimizdi ýlap, ylań salǵan polıgonnyń qasireti saldarynan máńgilik bala keıipte qalyp qoıǵan Láılániń taýqymetti taǵdyry da, jetim botasyn jetektep, teńiz tolqynynan ata-anasyna sálem joldaǵan dertti, jetim boıjetken Aqbotanyń ishki tragedııasy da kúmbezin kún súıgen záýlim ǵımaratta otyrǵan jańa zaman adamdaryna shybyn shaqqan qurly áser etpeıdi. Tas qalada jany da tasqa aınalǵan adamdardyń júregi bir sátke soǵýyn da toqtatqandaı. Telefon bıligin júrgizgen muzdaı temir qoǵam. Munda adamdar sulýlyqqa selt etip, meıirimge eljiremeıdi. Táni saý bolǵanymen, rýhy múgedek kúıge túsken, qarapaıym ǵana adamı uǵynysýdy umytqan temir adamdar tobyry. Tas qabyrǵaǵa qamalyp otyrǵan ol qaýym – siz ben biz.
Kerisinshe, táni múgedek bolsa da armanǵa senip, sulýlyqqa súısinýden tanbaǵan, táni jarymjan bolǵanymen, jan dúnıesine noqattaı qylaý túsirmeı, júregin taza saqtaı alǵan Láılá beınesi kóp kóńiline oı salyp, kórermenniń rýhanı álemine tóńkeris jasaǵandaı. Aktrısa Naýryz Sabaǵatova sahnaǵa shyǵarǵan Láılániń sonshalyqty taza, sonshalyqty armanshyldyǵyna qyzyǵasyń. Syrttaı baqylap otyryp, ol sengen álemniń Siz úshin qaǵazdaı da qadiri joq qunsyzdyǵyn kórip ishteı óz-ózińizden jerısiz, jan dúnıeńizdi sumdyq bir qorqynysh bıleıdi. О́ıtkeni bizdiń jan dúnıemiz qarapaıym ǵana adamı sezimder men tildesýdi órkenıet kóshine urlatyp alypty. Bas keıipker Láılá qoıylym boıy syryn aqtarar plastmassadan jasalǵan aq láılek qustar men súıgen jany Qumardy ózimen alyp kelerine órekpı sengen poıyz sulbasyn kóz aldyńyzǵa ákeler qalbyr ishindegi qumnyń dybysy, ol syrlasar qańyltyr tabaqtyń aspandaǵy Aıǵa aınalyp, ol kıetin alabajaq kıimderdiń syrttaı qoqys kóringenimen, qabyldaýyńyzǵa hanshaıymnyń kıimindeı áser berýi – barlyǵy da uǵym men qabyldaýdyń arasyndaǵy kontrastty kórsetedi. Tipti Láılániń múgedektiginiń ózin syrtqy pishinge emes, ishki plastıkaǵa salýy da rejısser Nurqanat Jaqypbaı tarapynan tabylǵan utymdy sheshim der edik. Osylaısha, spektakl búgingi qoǵamda syrtqy múgedektik emes, ishki teńsizdik, rýhanı jarymjandyq áldeqaıda qaýiptirek degen oqshaý oıǵa jeteleıdi.
Qoıylymdaǵy Qazanǵaptyń ólimi de – metafora. Qazanǵaptyń ólimi – qundylyqtyń joıylýy. Aýylynyń atpaldaı aıaýly azamatyn jer qoınyna tapsyra almaı sandalǵan Edigeniń jan qınalysynan kórermen qaýym qos birdeı túıtkilge kezigedi. Áýelgisi – árıne, jer máselesi. Áý bastaǵy avtordyń eskertken qaýpi búgin de óz ózektiligin kemitken joq. Osyny teatr tiline ákelgen rejısser jahandyq mádenıetke barynsha boıusynǵan jastarǵa týǵan jer, Otan máselesindegi ultjandylyq rýhty óltirip almaýǵa, ósken ortańnyń ár túıir tasyna deıin kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýǵa úndeıdi. Ekinshi másele – ulttyń salty men dástúri, tanymy men ustanymy. Qazaqtyń qalybyn osy dúnıeler anyqtaıdy. Áıtse de zaman aýysyp, urpaq almasqan saıyn ol qundylyqtar baǵasyn joıyp, Qazanǵaptyń múrdesindeı óz jerinde kereksiz kúı keshýi de rejısser traktovkasynda sátti saraptalady. Edigeni keıiptegen akter, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ádil Ahmetov atalǵan máselelerdiń dramalyq kúıin dóp taýyp, utymdy jetkizdi.
Oralhan Bókeı qalamyna arqaý bolǵan «Jetim botadaǵy» Aqbota da joǵaryda kóterilgen máseleniń júıeli jalǵasyndaı. Bul jerden biz robottanyp, tabıǵı qalpyn joǵaltqan qoǵam men rýhanı qundylyqtar arasyndaǵy tegeýrindi teketiresti jazbaı tanımyz. О́z ortasynda ógeıdiń kúıin keshken Aqbotanyń (Shehnaza Qyzyhanova) qoǵamnan oqshaýlanyp, kisikıik ǵumyr keshýi tipti de jetimdiktiń nemese jazylmas derttiń qaıǵysy emes, tasjandy qoǵamdaǵy janyn túsiner adam tappaı qınalǵan jannyń júrek shyryly ekenin uǵyna túskendeı bolasyz. Týra «Ǵasyrdan da uzaq kúndegi» Edigedeı... «Máńgilik bala beınedegi» Láıládaı... Áıtse de akter oıynyn tamashalap otyryp, sahnagerdiń jan-jaqty talantyna tánti bolǵanymyzben, Aqbotanyń boıyndaǵy názik lırıka men sheksiz romantıkanyń solǵyndaý shyǵyp jatqanyn da basa aıtqymyz keledi. Bul turǵydan kelgende aktrısa Shehnaza Qyzyhanovaǵa Aqbota álemin saraptaýda áli de tereńdik pen júıeli izdenis qajettiligin baıqadyq.
Qoıylymdaǵy oqıǵalardyń arasyn baılanystyryp, dáýirdi dáýirge jalǵap júrgen taǵy bir keıipker bar. Ol «Aq kemedegi» – bala. Sheńberdiń ishinde dóńgeleı júrip, arman álemine jeteleıtin bul beıne (Asylbek Áıtish) zamandy zamanǵa, kóneni jańaǵa jalǵaýshy kórkem obraz retinde qabyldanady. Sol arqyly eskiniń jańaǵa aýysý bederindegi qoǵamnyń tutas kelbetin kórsetedi. Jalpy alǵanda, qoıylym qundylyǵy quldyraǵan qoǵamnyń qasiretti kúıin boıamasyz sýretteıdi. Sol jatsynýdyń ishinen Jan izdeıdi.
Ras, bir qaraǵanda birneshe shyǵarmadan jınaqtalyp, biriktirilgen keıipkerler qarym-qatynasy da, áńgimesi de dál chehovtyq keıipkerlerdeı júıesiz, ortaq oıy joq maǵynasyz sandyraqtaı bolyp kóringenimen, olardy biriktiretin altyn qazyq – ıdeıasy eken. Ol – órkenıetter qaqtyǵysy men tehnologııalar teketiresinde adamdyq qalybyńdy hám ulttyq qundylyǵyńdy joǵaltyp almaý. Osy maqsatty jetkizýde baryn salyp, «Jan pıdaǵa» jan bitirgen hám zil batpan oı júktegen rejısser sarabynan biz osyny oqydyq. Al siz «Jan pıdaǵa» bardyńyz ba?