Halyqaralyq teatr kúni qarsańynda sahna áleminiń bir silkinip alatyny ras. Oınap-kúlip, kóńil sergitý ǵana emes, júrip ótken jolyna esep berip, jetken jetistigi men ketken kemshiligin saralaýǵa baǵyttalyp ótkiziler ónegeli is-sharalar da meıramnyń kásbı mańyzyn arttyryp, teatr taǵylymyn tereńdete túsetindeı.
Osy oraıda elordamyzdyń tórindegi Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatryndaǵy eki jylda bir ret dástúrli túrde ótkizilip kele jatqan «Qallekı tynysy» spektaklder sherýi – qazaq teatr óneriniń búgingi aıaq alysyn baǵamdaýǵa, salmaqtap saralaýǵa tamasha múmkindik syılaǵany sózsiz. Muny tipti shyǵarmashylyq ujymnyń izdenisteri men irkilisterin baǵamdaý jolynda jasalǵan sátti qadamdardyń biri dep baǵalasaq, artyq emes.
Elorda kórermenderin Qallekı teatry ujymynyń úzdik oıyn úlgilerimen tanystyrý maqsatynda ótken sahna merekesinde bıyl teatr sarapshylary men kórermen nazaryna 2022 jyldyń naýryz aıy men 2024 jyldyń naýryzy aralyǵynda jaryq kórgen premeralar usynyldy. Atap aıtqanda, Ǵ.Músirepovtiń «Baıan Sulý – Qozy Kórpesh» (rejısseri – Gúlnaz Balpeıisova), E.Shmıdtiń «Hat» (rejısseri – Racha Mahataev), Q.Jetpisbaevtyń «Bala mergen» (rejısseri – Nurfat Vahıtov), E.Jýasbektiń «Úılený» (rejısseri – Nurlan Jumanııazov), S.Balǵabaevtyń «Qyz jıyrmaǵa tolǵanda» (rejısseri – Dáýren Serǵazın), D.Ramazannyń «Joshy han» (rejısseri – Bolat Uzaqov), J.Shaıhıslamuly men Ǵ.Músirepovtiń «Qyz Jibek» (rejısseri – Álibek О́mirbekuly), Q.Jıenbaıdyń «Patsha kóńilim, ne deısiń?!» (rejısseri – Nurlan Jumanııazov) jáne teatrdyń shyǵarmashylyq zerthanasy daıyndaǵan «Keshki...7» (rejısseri – Bázil Sultanǵazy) qoıylymdary kórermenin qýantty. Sarapshylardyń baǵalaýynan bólek, bıyl kórermender de jaýapty sátke atsalysý múmkindigine ıe boldy. Teatr foıesindegi arnaıy saýalnamany toltyryp daýys berý arqyly olar da úzdikterge qoldaý bildirdi. Osylaısha, kóktemdegi kóbesi sógilgen qasat qar syndy ártister men kórermen arasynda naýryzdyń jaımashýaq kúnderindeı tamasha bir jylylyq ornaǵany anyq.
Sonymen, «Qallekı tynysy» atty spektaklder sherýin tamashalaý arqyly Q.Qýanyshbaev teatry ujymynyń shyǵarmashylyq qarymyn, ártistik áleýetin tanyǵandaı boldyq. El egemendigimen egiz jasasqan óner ordasyndaǵy tamasha mektepti tabysty jalǵastyryp kele jatqan jalyndy jastardyń jańashyl jumystaryna, san alýan janrdy sahnada sátti sóılete bilgen rejısserlerdiń irgeli izdenisteri men tyń tájirıbelerine kýá boldyq. Drama da, komedııa da, tragedııa da, melodrama da, balalarǵa arnalǵan ertegi de, teatr ishinen ashylǵan shyǵarmashylyq zerthananyń jemisti qadamdary da jarqyraı kórindi.
Dese de, kóńilge umytylmas mereke syılap, 10 mınýttaı óte shyqqan 10 kúndik spektaklder sherýiniń artynda qanshama mańdaı ter men qajyr-qaırattyń jatqanyn tek sony kózimen kórip, jan-tánimen sezingen mamandar ǵana dál sýretteı alatyn shyǵar. Al sahnanyń bergi jaǵynda sulý ónerge jan sýarǵan kórermenniń sahnalyq kórkem sheshimderge kóńil semirtip, rýhanı turǵyda shyn demalǵany anyq.
«Qyz jıyrmaǵa tolǵanda»
Spektaklder sherýiniń shymyldyǵyn túrgen alǵashqy qoıylym – belgili teatr jáne kıno akteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Dáýren Serǵazınniń rejısserligimen qoıylǵan jazýshy, dramatýrg Sultanáli Balǵabaevtyń «Qyz jıyrmaǵa tolǵanda» melodramasy. Spektakldiń kórkemdik deńgeıi hám taqyryp ózektiligi týrasynda sarapshylar alqasynyń múshesi, teatrtanýshy Baljan Bekmaǵambetova: «Bul – 40 jyldan soń qaıta túrlenip, jańǵyryp, zamanaýı baǵytta kórermenmen qaıta qaýyshqan týyndy. Premerasy anshlagpen ótip, dúıim jurttyń bılet taba almaı sabylǵanyna da kýámyz. Álbette, mahabbat – máńgilik taqyryp. Adamdardy armandaýǵa, oılanýǵa, jaqsy kórýge, jaqsylyqqa senýge shaqyratyn shyǵarma. Rejısser Dáýren Serǵazın búgingi kúnniń suranysyna jaýap bere alatyn týyndy shyǵara bildi. Qııalshyl, armanshyl bas keıipker Jibektiń ishki kúıin dóp basatyn terezeniń ar jaǵyndaǵy ertegige uqsas ómir ıakı japalaqtap jaýǵan qardy beınelegen dekorasııa, oqıǵa jelisin ashýǵa sep bolǵan, sátti tańdalǵan «Qııalymdaǵy ertegim» áni de úılesim taýyp, yqsham, túsinikti ári tartymdy spektaklge ulasty. 6 keıipkerden turatyn akterlik ansambldiń sheberligi de joǵary. Ásirese epızodtyq keıipker Taýken rólindegi Janat Ospanovtyń oınyn erekshe atap ótýge bolady. Akter kórermendi bir sát eleń etkizip, erekshe obraz jasaı aldy», dep qoıylymǵa baǵa berdi.
«Úılený»
Erkin Jýasbektiń «Úılený» komedııasy birneshe jyl buryn da dál osy teatr sahnasynda qoıylǵan bolatyn. Biraq jańa teatrda jarqyraı kóringen jańa nusqasyna rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurlan Jumanııazov aıtarlyqtaı ózgeris engizbese de, qoıylym akterlik quram oınymen jáne spektaklge arnap arnaıy mýzyka jazýymen de jaqsy áser syılady. Komedııada avtordyń utymdy tabylǵan dramatýrgııalyq sheshiminiń biri – mundaǵy keıipkerlerdiń nyspysy áıgili «gogoldik sarynmen» arnaıy allegorııaǵa qurylǵan. Kerek Áıteýiruly men Derekgúl Ereksheqyzy, Bólek, Kómek, Zerek, Terek, Merek, Erek, Jelek dep jalǵasyp kete beretin tulǵalar tizbegi qoıylymnyń kórkemdik hám mazmundyq ıdeıasymen sátti qabysyp qana qoımaı, sondaı-aq búgingi qoǵam kórinisiniń mádenı mozaıkasyn túzýge de tabysty qyzmet etken. Dese de, teatr sahnasynda qaıta túrlengen komedııanyń áli de bir qaınaýy ishinde ketip, oıymyzdy oqtyn-oqtyn keri shegindirip, on jyl buryn sahna kórgen alǵashqy nusqaǵa oralta berdi. Onyń ústine mýzykalyq spektakl men operetta janryna jıi soǵyp, jarqyn spektakl qoıýda tájirıbesi mol rejısser Nurlan Jumanııazovtyń sahna bezendirý men komedııa atmosferasyn berýdegi qoltańbasy keıingi ýaqytta bir-birine tym uqsap ketkendeı áser qaldyrǵanyn da jasyrmaımyz.
«Patsha kóńilim, ne deısiń?!»
Spektaklder sherýine qatysqan Nurlan Jumanııazovtyń ekinshi qoıylymy – «Patsha kóńilim, ne deısiń?!» komedııasy. Bir jarym saǵatqa sozylǵan qoıylym ázil men qaljyńǵa, qaıǵy men muńǵa, saǵynyshqa toly. Onda basty keıipkerler áke men anasy qartaıǵan shaǵynda balalary men nemerelerinen jyraqta qalady. Osylaısha, kórermenge ata-anany umytpaý, qamqorlyq jasaý, týǵan jerge oralý qanshalyqty mańyzdy ekenin jetkizedi. Jańa spektaklge tanymal teatr jáne kıno akterleri – Boranbaı Moldabaev, Maıra Omar, Altynaı Nógerbek, Erlan Malaev, Dastan Álimov, Samat Baıyrov jáne teatrdyń jas ártisteri qatysty. Jalpy, komedııanyń taqyryp hám mazmun turǵysynan arqalaǵan júgi aýqymdy. Áıtse de, dramatýrgııanyń negizi qaıshylyq ekenin eskersek, sol shym-shytyryq ıntrıga men sóziniń is-áreketine áser etý ekpini báseń sezildi. Áli de elep-eksheıtin, tipti keıbir sahnalaryn túbirimen qysqartyp tastasa da, qoıylymnyń kórkemdigi buzylmaıtyn basy artyq epızodtar kóp. Sonyń saldarynan akterler oıny da dınamıkasynan aıyrylyp, birsaryndylyqqa urynǵan. Kórermendi kúldiremiz dep qınala kúlki shaqyrý, jaraspaıtyn jasandy áreketterge barý, orynsyz aıqaı, qısynsyz qımyl, dabyra dabyl – bári de spektakldiń ishki hám syrtqy semantıkasyna salqynyn tıgizgen.
«Qyz Jibek»
Rejısser Álibek О́mirbekulynyń «Qyz Jibek» dramalyq operasy sahnalanǵaly beri de qoıylym tóńireginen órbigen túrli pikir tolastaǵan emes. Biri jaqtasa, ekinshisi dattap ta úlgerdi. Ásirese spektakldiń tiline qatysty túıtkildi tustar óte kóp. Qarabaıyr kóshe tili men kalka aýdarmanyń qurbanyna aınalǵan qazaqtyń ulttyq jaýharynyń jylarman kúıi shynymen jandy jabyrqatady. Akterlik oıyn da ártister tarapynan jan-jaqty ashyla almady dep sanaımyz. Atalǵan spektakl týraly gazetimizdiń betinde buǵan deıin de jan-jaqty taldap, «Qıly-qıly «Qyz Jibek» atty maqala bergendikten, pikirimizdi taǵy qaıtalaýdy orynsyz sanadyq.
«Joshy han»
Kerisinshe, rejısser Bolat Uzaqov qoıǵan dramatýrg Dýman Ramazannyń «Joshy han» spektakli kórermen kóńilinen oryn alǵan týyndy boldy. Tarıhqa degen halyqtyń qurmeti hám qyzyǵýshylyǵy spektakl boıy zaldan sezilip turdy. Sondyqtan bolsa kerek, «Joshy han» qoıylatyn kúni zalda ádettegideı anshlag. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Asylbek Qapaevtyń somdaýyndaǵy túrli beıneni kórip júrsek te, Shyńǵys han sonyń ishindegi bir tóbesi bolypty. Irili-usaqty rólder ishinen jarqyraı kóringen sátti izdenis ekenin de basa aıtqymyz keledi. Jarty álemdi jaýlaǵan jahan ámirshisin ádette kórip júrgenimizdeı qaharly, adýyndy han beınesinde emes, kerisinshe qahannyń adamı qasıetterine, áke retindegi sezim ıirimderine boılaýǵa umtylǵan akterlik parasaty da, psıhologııalyq tereńdigi de kóńilge jylylyq syılady. Onyń Shyńǵys hany – alys-julystan qashyp, boıyn parasat bılegen, ulaǵatty oılar qozǵaıtyn salmaqty tulǵa. Sol sekildi Joshy beınesindegi Qaıyrjan Sadyqovtyń eńbegi de eskerýsiz emes. Jas akter boıynan jaqsy izdenis izderi kórindi.
«Bala mergen»
Spektaklder sherýin jalǵastyrǵan qoıylymdar qatarynda E.Shmıdtiń «Hat» (rejısseri – Racha Mahataev), Q.Jetpisbaevtyń «Bala mergen» (rejısseri – Nurfat Vahıtov) jáne de teatr akteri Bázil Sultanǵazınniń «Keshki...7» qoıylymdary da janrǵa jarqyn kózqaraspen kele bilgen jańashyldyǵymen erekshelendi. Ásirese kishkentaı kórermenderge arnalǵan Qadyr Jetpisbaevtyń «Bala mergen» ertegisi balalar ǵana emes, eresekterdiń ózin ulttyq qundylyqtar qadirine boılatyp, tańǵajaıyp ertegiler eline umytylmas saıahat jasatty. Qoıylym týraly taǵy da teatrtanýshy pikirine kezek bersek. «Q.Jetpisbaevtyń «Bala mergen» ertegisi – aq óleńmen órilgen, ulttyq qundylyqty dáripteıtin taǵylymy mol shyǵarma. Jas kórermenge tamasha tartý bolypty. Spektakl tańnyń atysy, keshtiń batysy smartfonnan ajyraýy qıyn qazirgi balalardyń sana-sezimin oıatyp, patrıottyq sezimin qalyptastyrýǵa, qııal kókjıegin keńeıtýge zor úles qospaq. Erteginiń negizgi ıdeıasy dostyqty qadirleýge, jaqsydan úırenip, jamannan jırenýge, adamgershilikke baýlıdy. Ertegi rejısseri Nurfat Vahıtov kórermen men akterler arasynda dıalog ornatý arqyly shyǵarma jelisin qyzyqty etip, jas kórermenniń talǵamynan shyǵa bilgendigi qýantady», deıdi Baljan Bekmaǵambetova.
* * *
Atalǵan spektaklder ishinen úzdik shyqqan jumystardy teatr mamandarynan quralǵan sarapshylar alqasy anyqtady. Sarapshylar sheshimimen «Úzdik akter» – Asylbek Qapaev (Shyńǵys han róli úshin); «Úzdik aktrısa» – Aınur Jetpisbaeva (Kúnikeı róli úshin); «Ekinshi plandaǵy úzdik akter» – Nursultan Esen (Tórtqulaq han róli úshin); «Ekinshi plandaǵy úzdik aktrısa» – Begimnur Qalıla (Tańsyq róli úshin) marapattaldy. Budan ózge kórermenderdiń arnaıy daýys berýimen de úzdikter anyqtaldy. On kúnge sozylǵan sherýde synǵa túsken qoıylym jáne ártisterdi baǵalap, arnaıy daýys berý arqyly óz favorıtterin qoldaǵan kórermender pikiri de qalys qalmady. Teatrsúıer qaýymnyń daýys berý nátıjesinde «Úzdik qoıylym» atalymyndaǵy júlde «Joshy han» spektakline berilse, «Úzdik akter» – Qaıyrjan Sadyqov, «Úzdik aktrısa» – Aqmaral Tanabaeva boldy.
Al «Qallekı tynysy» spektaklder sherýiniń basty júldesi – «Úzdik spektakl» atalymyndaǵy bas júlde sarapshylardyń biraýyzdan qoldaýymen Ǵ.Músirepovtiń «Baıan Sulý – Qozy Kórpesh» tragedııasyna berildi. Qoıylym rejısseri – Gúlnaz Balpeıisova. «Úzdik spektakl» atanǵan qoıylymnyń qandaı talaptar negizinde tańdalyp alynǵanyn sarapshylar alqasynyń quramynda bolǵan teatrtanýshylardan surap kórgen edik.
Kóne epostyń tyń sheshimi
«Qallekı tynysy» spektaklder sherýi – eki jylda bir ret ótkizilip, dástúrge aınalyp kele jatqan ıgi shara. Bul – shyǵarmashylyq ujymnyń izdenisteri men irkilisterin baǵamdaý jolynda jasalǵan sátti qadamdardyń biri. Ǵ.Músirepovtiń «Baıan Sulý – Qozy Kórpesh» tragedııasy rejısser G.Balpeıisovanyń rejıssýrasymen zamanaýı úlgide jaryq kórdi. Rejısser kóne eposty ǵajaıyp qııalmen ushtastyryp, ony kórkemdik turǵyda kórermenge jetkizýde tyń baǵyt tapqan. Ssenografııa, jaryq, sahnany ıgerý syndy sýretkerlik talǵamy jaqsy kóringen. Adamzat pen tabıǵat myńdaǵan jyl ótse de ózegin joǵaltpaǵan, bir-birinen ajyraǵysyz egiz uǵym ekenin eskersek, tragedııaǵa Aǵash qyz keıipkerin engizýinen Gúlnaz Balpeıisovanyń fılosofııalyq, sımvolıkalyq oılary oqylyp otyrdy. Bul – bir ǵana mysal. Rasynda, mahabbattyń aldynda bári dármensiz. Klassıkalyq týyndydaǵy Baıan Sulý ataýyn Qozy Kórpeshten aldyńǵy planǵa shyǵarýdan-aq rejısserdiń qazirgi qoǵamdaǵy áıel taqyrybyna tereńirek úńilýdi kózdegenin ańǵarýǵa bolady. Qyz balasynyń tárbıesi onyń ósken ortasyna baılanysty. Ata-ana jaýapkershiligi, otbasyndaǵy otanasynyń róli Baıan men Kúnikeı beınesinen kórinedi. Keıipkerlerdiń ishinen Kúnikeı beınesimen aktrısa Aınur Jetpisbaeva daralanyp turdy. Spektaklge halyq áni «Aq Baıan» leıtmotıv retinde alynyp, qoıylymnyń negizgi ıdeıasyn asha túsýge sep bolǵan.
Baljan BEKMAǴAMBETOVA,
Teatrtanýshy
Dástúrli emes sheshim hám qalypqa baǵynbaǵan oıyn
Sarapshylar quramy anyqtaǵan úzdik qoıylymnyń «Baıan Sulý – Qozy Kórpesh» bolýy – kezdeısoq sheshim emes. Atalǵan qoıylym týraly azdy-kópti aqparat bere ketsek, spektakl 2022 jyly sahnalandy. Qoıýshy rejısseri – B.Shýkın atyndaǵy teatr ýchılıshesin bitirgen Gúlnaz Balpeıisova. Rejısser qazaq teatrynda alǵash ret Qaraǵandynyń S.Seıfýllın atyndaǵy oblystyq akademııalyq qazaq drama teatryndaǵy «Qaragóz» qoıylymymen kózge túsip, onyń bul qoıylymy kópshilik arasynda úlken shý týdyrǵan edi. G.Balpeıisova – áıgili teatr rejısseri R.V.Týmınastyń shákirti, qazirgi kúni Máskeý qalasy E.Vahtangov atyndaǵy teatrdyń rejısseri. Spektaklder sherýine qatysqan «Baıan Sulý – Qozy Kórpesh» qoıylymy sahnalanǵanyna eki jyldan asa ýaqyt ótse de, áli kúnge deıin daýly qoıylymdardyń biri bolyp keledi. Kóptiń qytyǵyna tıgen másele – lıro-eposty ásirezamanaýılandyryp, ulttyq erekshelikke kereǵar sheshimder qoldanýynda boldy. Tarıhta «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» atymen qalǵan jyrdyń G.Balpeıisova traktovkasynda Qozy Kórpeshtiń aldyna Baıannyń shyǵýy, ıaǵnı «Baıan Sulý – Qozy Kórpesh» atalýy da kópshilik oıynda san saýal týdyrdy. Degenmen ýaqyt óte kele bul qoıylym basqa qyrynan ashylyp, búginde spektakldiń dattaýshysynan jaqtaýshysy kóbeıip keledi. Sarapshylar quramynyń joǵary baǵasyna ıe bolýyna da rejıssýradaǵy «dástúrli emes» sheshimder men akterlerdiń basqa qalyptaǵy sahnalyq obrazdardy sátti ıegerýi syndy birqatar krıterıı óz áserin tıgizdi. Bastysy, búgingi teatr kóshinen qalmaı, elordalyq teatrlardyń aldyńǵy býyny bolyp júrgen Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatry kezekti teatr toıyn sán-saltanatymen qarsy alyp, teatrishilik festıvalmen osylaısha kórermen aldynda jemisti esep berdi.
Rýhııa BAQYTBEK,
Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń oqytýshysy