Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Ulttyq quryltaıda: «Biz eń aldymen jastardy kitap oqýǵa baýlýymyz kerek. Sonda jappaı kitap oqıtyn ultqa aınalamyz. Táýelsizdik kezeńinde elimizde kitaphana isi kenjelep qaldy. Toqsanynshy jyldardaǵy alasapyran ýaqytta myńdaǵan kitaphana jabyldy. Mıllıondaǵan kitap qorynan aıyryldyq. Sońǵy jyldary jaǵdaıdy túzeý úshin áreket jasalyp jatyr. ...Kitaphana – memlekettiń, ulttyń negizgi jady. Sondyqtan kitaphana isin damytýǵa beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Kitap oqyrmanǵa qoljetimdi bolýy kerek. Jalpy, bul salany jetildirý úshin basqa da aýqymdy sharalardy qolǵa alý qajet», dedi.
Oqý saýattylyǵy ortashadan tómen
Adamnyń oqý saýattylyǵy onyń ıntellektýaldyq qarym-qabiletiniń irgetasy sanalatynyn qazirgi ǵylym rastap otyr. Mysaly, PISA halyqaralyq zertteýi boıynsha, oqýshynyń oqý saýaty tómen bolsa, qarjylyq, matematıkalyq, shyǵarmashylyq, aqparattyq-tehnologııalyq suraqtarǵa da durys jaýap berýi ekitalaı. Iаǵnı adamnyń bilim-biliginiń ózeginde kitap oqý daǵdysy turady. Kitap oqýdyń paıdasy kóp: adamnyń kókjıegin keńeıtip, oılaý qabiletin shyńdaıdy, tildik qoryn molaıtyp, emosııalyq zerdesin damytady. Al memlekettiń basty kapıtaly sanalatyn adamnyń bilim-biligi onyń óz ómiriniń sapasyna ǵana áser etip qoımaıdy, sondaı-aq qoǵamnyń rýhanı-mádenı, saıası-ekonomıkalyq jańǵyrýy jolynda da sheshýshi ról oınaıdy.
О́rkenıetti elderdiń bári de osy bir qarapaıym ári kúrdeli iske aıryqsha mán beredi. Sebebi kitap oqý – azamattardyń mádenı deńgeıiniń kóterilýine, ǵylymı jańalyqtardyń ashylýyna, ekonomıkalyq ósimniń artýyna, saıası reformalardyń sátti júzege asýyna áser etetin mańyzdy faktor.
Halyqaralyq zertteýlerge súıensek, Qazaqstannyń jaǵdaıy kóńil kónshitpeıdi. 2022 jylǵy PISA zertteýiniń nátıjesi boıynsha, elimizdiń kórsetkishi 81 eldiń ortasha kórsetkishinen aıtarlyqtaı tómen boldy. Oqý saýattylyǵy boıynsha elimiz 61-orynda tur. Bul – oqýshylar kitap oqı alǵanmen, oqyǵanyn tolyq túsinbeıdi degen sóz. Iаǵnı elimizde oqý daǵdarysy anyq baıqalady. Árıne, bul baǵytta birshama jumys atqarylyp jatyr. Degenmen, máselege meılinshe keshendi túrde qarap, áli de bolsa jetildire túsetin tustary bar.
Jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý máselesin ǵylymı turǵydan zerttep júrgenimizge kóp bolǵan joq. 2023 jyldyń aıaǵynda Japonııa tájirıbesin zerdelep qaıtýǵa Tokıoǵa baryp qaıtqanymyz bar. Sapar barysynda biz Japonııadaǵy balalar ádebıetiniń jaı-kúıimen, jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý baǵytynda jasalyp jatqan ártúrli jobalarmen tanystyq. Sonymen qatar Tokıo qalasyndaǵy Halyqaralyq balalar ádebıeti kitaphanasynda áriptestik kezdesý ótkizip, Osaka qalasyndaǵy Balalar ádebıeti ınstıtýtymen baılanys ornatyp keldik. Prezıdentimizdiń Ulttyq quryltaıda aıtqan sózderi qolymyzǵa qalam alýǵa túrtki boldy. Japonııanyń jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý salasyndaǵy tájirıbesine súıene otyryp tómendegi usynystardy ortaǵa salyp otyrmyz. Sonymen birge PISA halyqaralyq zertteýiniń qorytyndysy boıynsha úzdik kórsetkishterge jetken keıbir elderdiń tájirıbesin de qaperde ustadyq.
Japondardan úlgi alsa...
«Kitaphana týraly» jáne «Jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý týraly» zańdarda kitaphanashylardyń mártebesi, qarjylandyrý kózi, kitap oqýǵa baýlýmen aınalysatyn uıymdardy qoldaý júıesi, taǵy basqa máseleler qarastyrylǵany abzal.
Japonııa – álemde «Jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý týraly» degen arnaýly zań qabyldaǵan birden-bir memleket (2001). Al 1950 jyly «Kitaphana týraly» zań qabyldap, sonyń negizinde «Mektep kitaphanalarynyń keńesin» qurǵan. Bul keńes mektep kitaphanalaryn tolyqtyrýmen aınalysady. Sonymen qatar 2001 jyly qabyldanǵan zańdy júzege asyrýdyń 5 kezeńnen turatyn strategııalyq josparyn bekitken. Bul zańda jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý isine qatysty barlyq mehanızm kórsetilgen. Atap aıtqanda, zańnyń maqsaty, basty fılosofııasy, taraptardyń mindetteri, jergilikti bılik ókilderiniń mindetteri, qarjylandyrý júıesi t.b. máseleler qamtylǵan. Atalǵan zańda 23 sáýir Japonııada balalardyń kitap oqý kúni dep bekitilgeni de jazylǵan. Sonymen birge Japonııa 2005 jyly «Oqý jáne jazý mádenıetin qoldaý týraly» zań qabyldaǵan. Al 27 qazan Oqý jáne jazý mádenıeti kúni bolyp bekitilgen. Mektepterde kitap oqýǵa arnaıy ýaqyt bólinedi. Sodan da bolar, PISA zertteýiniń oqý saýattylyǵy kórsetkishi boıynsha, Japonııa ondyqtan túspeı keledi. Al 2022 jyly 3-oryndy ıelendi.
Bizge de osyndaı strategııalyq qadamdar jasaý kerek. Arnaýly zań shyǵaryp, balalardy oqýǵa baýlýdyń ulttyq baǵdarlamasyn qabyldaý qajet. О́ıtkeni bul salada qordalanyp qalǵan másele shash etekten. Bir ǵana mysal, elimizdegi 6 mıllıon qory bar eń úlken ǵylymı kitaphana – Ortalyq ǵylymı kitaphananyń kitaphana mártebesi joq. Osydan 30 jyl buryn 305 maman qyzmet etken kitaphanada qazir maman sany 10 ese qysqaryp, 28 kitaphanashy ǵana jumys isteıdi, olardyń aılyq jalaqysy 100 myń teńgeniń shamasynda ǵana...
Balalar ádebıeti ınstıtýty kerek
Elimizde balalar ádebıetimen aınalysatyn ınstıtýt ta, tipti osy máselemen shuǵyldanatyn bólim de joq. Al bul salada atqarylýǵa tıis sharýa óte kóp. AQSh, Japonııa, Ulybrıtanııa, Fınlıandııa syndy elderdiń bárinde balalar ádebıetimen aınalysatyn ınstıtýttar jumys isteıdi. Mysaly, Japonııada balalar ádebıetiniń máselelerimen aınalysatyn ınstıtýttar, uıymdar, qoǵamdyq qorlar bar. Olardyń bári bir maqsat jolynda qyzmet atqaryp, birin-biri tolyqtyryp otyrady. Bir ınstıtýt jyl saıyn jaryqqa shyǵatyn myńdaǵan shyǵarmalardy sarapqa salyp, olardyń eń úzdik úlgilerin iriktep halyqqa usynýmen aınalyssa, endi bir ınstıtýt mektep kitaphanashylaryna arnalǵan ádistemelik quraldardy ázirlep, balalardyń oqý daǵdysyna qatysty zertteýler júrgizedi.
Elimizde de balalarǵa arnalǵan ádebıet túrlerin jáne balalardy kitap oqýǵa baýlý máselelerin pánaralyq negizde zertteıtin ınstıtýt ashý qajettigi bar. Iаǵnı máselege tek fılologııalyq turǵydan qaramaı, jalpy áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵylym salalarynyń aıasynda zerdeleý qajet. О́ıtkeni atalǵan másele – keshendi másele. Balalar ádebıeti ınstıtýty, bir jaǵynan, memlekettiń osy baǵyttaǵy saıasatynyń tıimdi jumys isteýine jol ashady. Sonymen qatar ınstıtýt janynan «Balalar ádebıetiniń máseleleri» degen ǵylymı jýrnal shyǵaryp, osy baǵyttaǵy jańa zertteýlerdi jarııalap otyrý kerek.
Ulttyq balalar kitaphanasy bolsa...
Elimizde balalarǵa arnalǵan kitaphana tym az. Almatydaǵy S.Begalın atyndaǵy balalar kitaphanasynyń sapasy syn kótermeıdi. Al basqa kitaphanalarǵa oqýshylardy kirgizbeıdi. Ulttyq, respýblıkalyq deńgeıdegi kitaphanalardyń ózinde balalarǵa arnalǵan zal joq. Al órkenıetti elder, eń aldymen, balalarǵa arnalǵan kitaphanalar jelisin jaqsartýdy qolǵa alady.
Japonııa úkimeti 2001 jyly burynǵy Imperatordyń saraıyn balalarǵa arnalǵan kitaphanaǵa aınaldyrdy. Halyqaralyq balalar ádebıeti kitaphanasyn ashyp, ol jerde álemniń 160 tilindegi 500 myńnan astam klassıkalyq balalar ádebıetiniń úlgilerin jınaqtap otyr. Bul jerde balalar ádebıetin zertteıtin ǵalymdar, kitaphanashylarǵa qoldaý kórsetetin ádistemeshi mamandar, balalardy kitap oqýǵa baýlýmen aınalysatyn pedagogter qyzmet isteıdi. Mektep jasyna deıingi, bastaýysh synyp, orta jáne joǵary synyp oqýshylaryna arnalǵan zaldar bar. Kitaphanada kitap mýzeıi, álem halyqtarynyń mádenıetin tanystyratyn bólmeler, balalarǵa arnalǵan úıirmeler ótetin aýdıtorııalar jáne konsert zaldary bar. Sonymen qatar Japonııanyń túkpir-túkpirinen kelgen muǵalimder kitaphanada ótetin semınarlar men kýrstarǵa qatysyp, balalardy kitap oqýǵa baýlý ádisterin úırenip shyǵady. Sondaı-aq bul kitaphanada «Zertteý zaly» degen zal bar. Munda álemdegi balalar ádebıetine qatysty zertteýlerdiń bárin derlik tabýǵa bolady. Qaısybir memlekette balalar ádebıetine qatysty salmaqty zertteý jaryq kórse, ony mindetti túrde osy kitaphanaǵa aldyrtady.
Elimizde balalar kitaphanalaryna aqparattyq qoldaý kórsetetin, baǵyt-baǵdar berip otyratyn arnaýly uıym qajet. Mysaly, Ulttyq balalar kitaphanasy elimizdegi 7 myń mekteptiń kitaphanalaryna ǵana emes, 12 myń balabaqshanyń kitap buryshtaryna da aqparattyq qoldaý kórsetýge tıis. Qazirgi ýaqytta elimizdegi balabaqshalardyń kóbinde kitaphana nemese kitap buryshy joq. Al ǵylymda balany kitap oqýǵa baýlý isi keshikkende 3 jastan bastalady delinedi. Bul – balabaqsha jasy. 3-6 jas aralyǵynda balabaqshalar Balalar ádebıeti ınstıtýty bekitken klassıkalyq balalar ádebıetiniń úlgileriniń negizinde baldyrǵandardy kitap oqýǵa baýlý sabaqtaryn ótýi asa mańyzdy máselelerdiń biri.
Jer-jerde mektep jasyna deıingi balalar men bastaýysh synyp oqýshylaryna arnalǵan kitaphanalar jelisin ashý – kezek kúttirmeıtin másele. Bul jastaǵy balalarǵa arnalǵan kitaptardyń ishki mazmuny men dızaınyna qatysty talaptar óz aldyna, kitaphana ıntererine qoıylatyn talaptary da az emes. Mine, osyndaı talaptardy saqtaı otyryp baldyrǵandarǵa arnalǵan qoǵamdyq kitaphanalar jelisin kóbeıtý kerek. Zertteýlerge súıensek, PISA-da úzdik úshtikten túspeı kele jatqan Fınlıandııa oqýshylarynyń 41%-y – oqýǵa qushtar balalar. Onyń basty sebepteriniń biri – balalar kitaphanasynyń kóptigimen, ondaǵy jaǵdaıdyń jaqsy bolýymen baılanysty. Al aýmaǵy Aqtóbe oblysynyń kólemindeı ǵana bolatyn Japonııada 3000-nan astam qoǵamdyq kitaphana jumys isteıdi. Onyń bári mańaıyndaǵy mekteptermen tyǵyz baılanys ornatyp, balany kitap oqýǵa baýlý maqsatynda ártúrli is-shara ótkizip otyrady. Sondaı-aq balalarymen birge kelgen ata-analarǵa arnalǵan ártúrli baǵdarlamalar uıymdastyrylady. Osy tájirıbeni elimizge de engizý qajet.
Memleket jer-jerde zamanaýı balalar kitaphanalaryn salyp, bul iske shyǵyn retinde emes, bolashaqqa salynǵan ınvestısııa dep qaraýy kerek. D.Hekman mektepke deıingi jastaǵy balalarǵa bólingen 1 dollar bolashaqta keminde 8 dollar bolyp elge qaıtatynyn ekonomıkalyq turǵydan dáleldegen. Ol baldyrǵandarǵa bólinetin aqsha orta bilim berý júıesine bólinetin ınvestısııadan 3 ese, kásiptik bilim salasyna bólinetin qarjydan 8 ese kóp bolyp qaıtatynyn aıtady. О́kinishke qaraı, elimizde bir balaǵa bólinetin qarjy kólemi túrmedegi bir qylmyskerge bólinetin qarjy kóleminen 3-4 ese az.
Bizdińshe, bul máseleni bıznes ókilderin tartý arqyly da sheshýge bolady. Mysaly, mektep salǵan kásipkerlerge memleket 7 jyl ishinde tolyq shyǵyndy qaıtaryp beredi. Sol sııaqty qoǵamdyq kitaphana salǵan kásipkerlerge kezeń-kezeńimen qarjyny qaıtaryp berý shartymen ne bolmasa salyqtan jeńildik jasaý arqyly bul iske degen qyzyǵýshylyǵyn oıatýǵa bolady dep oılaımyz.
О́ńirlerdegi balalarǵa arnalǵan kitaphanalardyń bári Ulttyq balalar ádebıeti kitaphanasymen tyǵyz jumys istep, belgili bir baǵdarlama aıasynda ortaq jobalardy júzege asyrýy qajet.
Oqý mádenıetin qalyptastyrý úrdisi
Ata-ananyń óz balasymen birge kitap oqýy – balanyń tili anyq, qııaly ushqyr, emosııalyq zerdesi kúshti, sanasy sergek bolýyna aıryqsha áser etetin áreket. Ásirese, mektep jasyna deıingi balasy bar ata-analarǵa arnalǵan baǵdarlamalar ázirlep, ony Qazaqstandaǵy barlyq kitaphanada júzege asyrý mindeti kezek kúttirmeıtin sharýalardyń biri. О́ıtkeni PIRLS, PISA zertteýlerinen eń úzdik nátıje kórsetetin elderdiń eń basty qupııasy – balaǵa erte jastan ata-anasynyń kitap oqyp berýi. Iаǵnı otbasylyq oqylym balanyń mektepte ǵana emes, aldaǵy ómirinde de sheshýshi faktorlardyń biri bolyp sanalady.
Mysaly, Ulybrıtanııada ata-analar kúnde balasymen birge keminde 25 mınýt kitap oqıdy. Tipti mektep jasyndaǵy balalardyń sabaqtan tys ýaqytta oqıtyn ádebıetteriniń tizimi jasalǵan. Bul tájirıbe Japonııada da bar. Balalardy kishkentaıynan kitapqa qyzyqtyrý úshin ata-analarǵa balanyń jas ereksheligine saı kitaptar úlestirilip beriledi. Kitaphana qyzmetkerleriniń nusqaýymen ata-analar balasymen birge kúnde kitap oqıdy. Aı saıyn úıine jaqyn jerdegi kitaphanaǵa kitaptardy ótkizip, qajet kitaptaryn alyp ketedi. Japonııadaǵy Halyqaralyq balalar ádebıeti kitaphanasynda balalarǵa arnalǵan úzdik ádebıetterdiń sıfrly qory jasaqtalǵan. Japonııanyń túkpir-túkpirindegi ata-analar balalaryna vırtýaldy kitaphanadan qajet kitaptaryn oqyp bere alady. Al Fınlıandııada jańa týǵan sábıge arnaýly qorapsha syıǵa tartylady. Onyń ishinde 1 jasqa deıingi balaǵa arnalǵan kitaptar toptamasy bolady. Ata-ana jańa týǵan sábıge ıllıýstrasııalyq kitaptardy daýystap oqý arqyly balany erte jastan kitapqa baýlıdy. Sonymen qatar, aýyl-aýyldardy aralap júretin arnaýly kitaphana-avtobýstar bolady (Book Bus). Múmkindigi shekteýli balalardy da eskerýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy. Dısleksııa, aýtızm, soqyr, mylqaý, t.b. balalarǵa arnalǵan kitaptardy shyǵarý isin de qaperde ustaý kerek.
Baspalar sýbsıdııaǵa zárý
Elimizde balalarǵa arnalǵan sapaly kitap tabý qıyn. Al sapaly kitaptardyń baǵasy 20 myń teńgege deıin jetedi. Al ondaı baǵadaǵy kitaptardy kóp ata-analar ala almaıdy.
Qazirgi jaǵdaıda balalar kitabyn shyǵarý baspalarǵa da tıimsiz. Sebebi balalarǵa arnalǵan kitaptardyń qaǵazy da, kitaptyń ıllıýstrasııasyn jasaıtyn sýretshilerdiń aqysy da, túrli tústi kitapty tıpografııadan shyǵarý da baspagerlerge qymbatqa túsedi. Sondyqtan memleket tarapynan balalarǵa arnap kitap shyǵarý isimen aınalysatyn kompanııalarǵa jeńildikter qarastyrylýy qajet.
Japonııada 4 myńnan astam baspa bar. Jyl saıyn 500 mıllıon kitap shyǵady. Qatarynan qalyp qoıǵan oqýshynyń ózi jylyna 20-30 kitap oqıdy. Tek mektep jasyna deıingi balasy bar ata-analarǵa arnalǵan 50-ge jýyq jýrnal aı saıyn jaryq kóredi. О́ıtkeni olar balany kitap oqýǵa qyzyqtyrý isine keshendi túrde qarap, meılinshe jan-jaqty sheshim tabýǵa tyrysady. Memleket baspa-polıgrafııa isin balalar múddesine saı etip júıeleı bilgen.
Kitaphana – qundylyqtar júıesin qalyptaıtyn oryn. Ol memleket saıasatynyń júzege asýynda aıtarlyqtaı ról oınaıdy. Al jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý – keshendi másele. Bul – el bolyp uıysyp, jurt bolyp jumylyp isteıtin asa mańyzdy is. О́ıtkeni elimizdiń órkenıetti eldermen terezesi teń bolýy úshin, eń aldymen, oqýǵa qushtar qoǵam qurý qajet. Ol úshin ǵylym, bilim, mádenıet salalaryna qaraıtyn mekemeler – balabaqshalar, mektepter men kitaphanalar árbir otbasymen birlese jumys atqarýy kerek. Memlekettiń mindeti – qarjylyq hám quqyqtyq shekteýlerdi alyp tastap, dańǵyl jol salyp berý. Joǵaryda atalǵan usynystar osy maqsatqa jetý jolynda az-kem sep bolady dep oılaımyz.
Nurbol QUDAIBERGENOV,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, PhD