«Jer astynan jik shyqty, qos qulaǵy tik shyqty» demeýshi me edi mundaıda. Negizi kúletin nárse emes. Jylaǵanda ne tabasyz? Mysqyldasań – óz jurtyń. Degenmen aldyn alǵan durys-aý.
Qazaq qoǵamy toıdan kende emes. Jaqynda áleýmettik jelide bir dýmannyń jarnamasy jerdi jaryp jibere jazdady. Onda bir qaýym el úlken, uzyndyǵy shamamen eki metr besikke eńgezerdeı bir jigitti bóleıdi. Álgi jigit besikke kádimgideı yrjıyp jata ketedi. Muny qyzyqtaǵan el: «Shúmegi qaıda? Shúmekti ákelip salyńdar» dep júgirip júr. Rasynda, balasy shyǵar, besikke bólegen keıýana kádimgideı kúıbeńdep, qundaqtaǵan bolyp jatyr. О́tkendi eske túsirip, qyzyqqa qalaıyq degeni shyǵar. Biraq aqylǵa syıatyn «qubylys» emes. «Oı, Alla-aı» destik te qoıdyq. «Jer astynan jik shyqty» deýimizdiń máni osynda.
«Buǵan siz ne deısiz?» dep jón biletin birneshe etnograf, tarıhshyǵa habarlastyq. Aqyl toqtatqan ol kisiler «Shyraǵym, mundaı ushynyp turǵan nársege bizdi ıtermelemegeniń jón. Biraq mynaý qazaq qoǵamynda buryn-sońdy bolmaǵan masqara eken» desti. «Biz de sony bilgendikten habarlasyp edik qoı» dep qyr sońynan qalmaǵan soń, belgili etnograf Berdihan Qusaıynov mynadaı ýáj aıtty:
«Qandaı da bir etnostyń rýhanı erozııaǵa urynýy degen bolady. Ol eki túrli. Birinshisi – óziniń san ǵasyrlyq dástúrinen jeriný, ekinshisi – dástúrin mansuqtaý. Myna jaǵdaı osynyń sońǵysyna jata ma deımin. Sosyn rýhanı ash, qarny toq jurt rýhyn arzan kúlki hám shoý-maqtan arqyly qanaǵattandyrady. Munyń astarynda bilmestik qana emes, kórgensizdik jatyr.
Buǵan qoǵam bolyp toqtaý salmasa, erteń tusaýkeser, betashar, t.b. dástúrli qundylyqtar osylaı mazaqqa aınalyp, ǵuryptyq qunyn joǵaltady da, bir urpaq aınalǵanda toı-dýman shoý retinde kúletin quralǵa aınalady».
«Besikke bóleý» degen sózdiń tórkinin siz de túsinetin shyǵarsyz. Býyny bekimegen náresteni ǵana bóleı alasyz. Sebebi onyń aýzyna aparǵandy emgennen basqaǵa shamasy joq. Jas sábıdiń dene múshesi, arqa-basy qısyq bitpesin dep besikke qundaqtap, mahabbat nuryna, meıirim men jylylyqqa bóleısiz. Sonymen qatar on eki múshesi ıkemge kelmeı qalǵan sal adamdy nemese kári jandy jatqyzyp-turǵyzyp, ornalastyrasyz. Qamqorlyǵyńyzǵa alasyz. Qaıtys bolǵan soń arýlap jer besikke bóleısiz. «Topyraǵyń torqa bolsyn» dep tegin aıtpaıdy ǵoı qazaq. Al myna bóleýdiń mánisin siz túsindirip bermeseńiz, biz bilmedik.
Keıingi kezde qazaq dástúri men ulttyq tárbıesine qaıshy áreketter ashyq jarııaǵa shyǵyp, aldy turaqty jónge aınalyp, eldi shala búlindirip qoıdy. Kúldirem dep búldirip jatqanyn túsinbeıtin kópshilik munyń bári dástúrli qazaq qoǵamyna jasalǵan ashyq shabýyl ekenin paryqtaı almaıtyn syńaıly. Qyzyq jasa, biraq búırekten sıraq shyǵarmaýǵa bolady ǵoı. Eshteńege zııany joq saıqymazaq dúnıeler onsyz da jetip artylmaı ma? Saıqymazaq shaqyr, kúldirgi qyl, biraq búldirgi jasap, tunyǵyńdy shaıqamasańshy.
«Arqanyń qyzyl ızeni
Basy kúrdek, túbi aral,
Qydyryp shalar arýana.
Kárisi kimniń joq bolsa,
Jasy bolar dýana» degen Mahambettiń sózi osyndaıda eske túsedi. Mundaǵy «kárisi kimniń joq bolsa...» degendi jón biletin aqylmany, áı deıtin ájesi, qoı deıtin qojasy joq dep túsinińiz. О́ıtkeni jón biletin aqyldynyń sózin tyńdaýdan qalyp barady el. «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym, minekeı, buzǵan joq pa eldiń sıqyn» dep Abaı atam zamanda kúıingen. Qazir de tyıylyp ketken joq, «nátıjesin» kún ótken saıyn berip jatyr.
Qaıbir jyldary áldebir shetelde, shamasy amerıkalyqtar bolsa kerek, máıitti tabytqa salyp, asqan shadyman kúımen, kóńildi mýzyka qoıyp shyǵaryp salǵany týraly sıýjet tarap, túrshikkenbiz. Tabyt ta jer besiktiń bir túri emes pe? Tal besik pen jer besiktiń arasynda beısaýat besikke túskennen saqtasyn.