Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyly Parlament Májilisiniń plenarlyq otyrysynda 2025 jylǵa deıin elimizde bedeldi sheteldik ýnıversıtetterdiń keminde 5 fılıalyn ashý qajettigin, sonyń ishinde tehnıkalyq baǵyttaǵy joǵary oqý ornynyń eki fılıalyn elimizdiń batys óńirinde ashý týraly tapsyrma bergen edi. Osyǵan oraı Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń qoldaýymen Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń bazasynda ulybrıtanııalyq Heriot-Watt ýnıversıtetiniń fılıalyn ashý jóninde bastama kóterilip, tıisti kelisimder jasaldy.
Búginde ulybrıtanııalyq Heriot-Watt ýnıversıtetiniń fılıalyna oqýǵa qabyldanǵan 300 stýdent alǵashqy oqý jylyn aıaqtaıdy. Olardyń 35 paıyzy – aýyl mektepteriniń túlekteri, 45 paıyzdan kóbi – memleket tarapynan qoldaýdy qajet etetin áleýmettik sanattaǵy otbasylardan shyqqan talantty jastar. Stýdentter elimizdiń ár túkpirinen kelip, «Elektr energetıkasy», «Munaı ınjenerııasy jáne energomenedjment», «Kompıýterlik ınjenerııa» mamandyqtarynda oqyp jatyr. Stýdentterdiń arasynda jergilikti jastarmen qatar Aqmola, Jetisý, Qyzylorda, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý, Atyraý oblystary men bas qalalarymyz Astana men Almatydan kelgender de bar. Osylaısha, bir jyl buryn júzege asyrý múmkindiginiń qolaıy kelgen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ıdeıasy talantty jastarǵa tartymdy tartý esebinde júzege asyrylyp jatyr.
Heriot-Watt ýnıversıteti – Ulybrıtanııanyń eń kóne ári bedeldi joǵary oqý oryndarynyń biri. Bul ýnıversıtettiń túlekteri jumysqa ornalasý kórsetkishi boıynsha 1-orynda. Al «Munaı ınjenerııasy» mamandyǵy el ishinde úzdik úshtikke kirse, álemdik deńgeıde 12-orynda tur. Sondaı-aq ınnovatorlardy daıyndaý kórsetkishi boıynsha 6-orynda turǵany belgili. Jalpy, QS halyqaralyq reıtınginde álemdegi 20 myńnan asa ýnıversıtettiń ishinde 235-orynǵa turaqtaǵan. Sheteldik seriktestikti baǵamdaýda joǵaryda aıtylǵan kórsetkishterdi negizge aldyq.
Fılıal stýdentterimen qańtar aıynyń basynda arnaıy kezdesip, joǵary oqý ornynyń basshysy retinde qal-jaǵdaılarymen tanystym. Olarǵa elimizdiń úlken senim artyp otyrǵanyn, halyqaralyq Heriot-Watt ýnıversıtetiniń alǵashqy stýdentteri bolyp óńir tarıhynda aıryqsha qalatynyn aıttym. Izdenýshilerge qoıylatyn talap tek jaqsy oqý, eńbektený, izdený ekenin jetkizdim. Shynynda zerekterdi irikteýde jańylmaǵan sııaqtymyz. Meni stýdentterdiń ilim kókjıegin keńeıtýge umtylysy, mazalaǵan oılaryn mádenıetti jetkize alý qabiletteri qýantty.
Fılıaldaǵy barlyq oqý úderisi aǵylshyn tilinde júrgiziledi. Birinshi oqý jyly nemese Foundation stýdentterdi brıtan standarttaryna saı oqýǵa beıimdeýge baǵyttalǵan. Bir semestr boıy stýdentter akademııalyq aǵylshyn tilin tereńdetip oqıdy. Toptar shaǵyn, 20 adamǵa deıin. Sondyqtan bul sabaqtar praktıkalyq jaǵynan jeke sabaqtar deńgeıinde deýge bolady. Qańtar aıynda negizgi pánderdi (matematıka, fızıka, ınformatıka jáne hımııa)oqytý bastaldy, barlyǵy aǵylshyn tilinde oqytylady. Heriot-Watt ýnıversıteti ózin globaldy (álemdik) ýnıversıtet retinde kóretindikten, fılıaldarynyń bárinde bilim berý baǵdarlamalary sınhrondalǵan. Dýbaıda, Malaızııada, Edınbýrgte oqý úderisi tolyǵymen birdeı, stýdentterge beriletin tapsyrmalar da Heriot-Watt Aqtóbe fılıalynda oqý jyly basqa fılıaldarmen bir ýaqytta, shilde aıynda aıaqtalady. Dúnıe júziniń kóptegen elinde joǵary bilimdi ımporttaý júzege asyrylǵan. Jalpy, Batys elderindegi ýnıversıtetterdiń fılıalyn ashý – álemdik úrdis. Bul damýshy elderdiń joǵary bilim júıesin qoldaný arqyly ekonomıkalyq damý men adamı áleýetti nyǵaıtý quraly sanalady. Álemdik tájirıbege súıensek, sheteldik ýnıversıtet kampýstaryn ashý arqyly transulttyq bilimdi ımporttap otyrǵan elder arasynda Dýbaı, Malaızııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı jáne Sıngapýrdy atap ótýge bolady. Bul memleketter fılıaldar ashý arqyly halyqaralyq standartqa saı bilim berip, jergilikti kadrlar áleýetin arttyryp qana qoımaı, úzdik tájirıbe negizinde ózderiniń joǵary bilim berý júıesin kúsheıtip, ony eksporttaýǵa kiristi.
Ulybrıtanııanyń jetekshi oqý ornymen seriktestik qurýda oqý úderisine, fılıaldaǵy bilim baǵdarlamalaryna, talapkerlerdi oqýǵa qabyldaýǵa baılanysty túrli saýaldar týyndady. Sarapshylar halyqaralyq yntymaqtastyq boıynsha halyqaralyq seriktestiktiń shablondyq, ıaǵnı barlyǵyna ortaq jáne naqty belgilenip qoıǵan anyqtamaǵa ǵana saı bir modeli bolýy múmkin emestigin aıtady. Seriktestik modeli qabyldaýshy ýnıversıtettiń naqty qajettilikterinen týyndaıdy. Biz seriktes tańdaýda, eń aldymen, «Eki ýnıversıtettiń qundylyqtary men baǵdarlary sáıkes kele me jáne óńirdiń kadrlyq suranysy qandaı?» degen suraqqa jaýap berdik. Sodan soń qosdıplomdyq, valıdasııa úlgilerin úılestirgen kampýs retinde jumys isteýge sheshim qabyldadyq. Seriktesimiz Heriot-Watt ýnıversıtetiniń Shotlandııada 3 kampýsy, Dýbaıda, Malaızııada jáne Aqtóbede, barlyǵy 6 fılıaly bar. Olar bizge deıin shetelde aldyńǵy eki fılıal ashýda tájirıbe jınaqtap keldi.
Fılıaldyń professor-oqytýshylar quramyna kelsek, kelisimge sáıkes Heriot-Watt ýnıversıtetiniń professorlarymen qatar, shetelde bilim alyp, tájirıbe jınaqtaǵan, arnaıy sertıfıkasııadan ótken otandyq bilikti mamandar da sabaq beredi. Sonymen qatar ýnıversıtet professorlary «Bolashaq» baǵdarlamasymen «500 ǵalym» jobasy arqyly Heriot-Watt ýnıversıtetiniń Edınbýrgtegi kampýsynda arnaıy taǵylymdamadan ótip, bıyl kúzde fılıaldyń professor-oqytýshylar quramyna qosylady. Osylaısha, uzaqmerzimdi josparymyzǵa sáıkes, jergilikti áleýetti kúsheıtip, kadrlyq saıasatty turaqtylyq pen tepe-teńdikti saqtaı otyryp júzege asyryp kelemiz. Aǵylshyn professorlary az dep syn taǵatyndarǵa seriktestiktiń basty maqsattarynyń birin aıtyp ótý kerek. Mundaǵy maqsat – seriktestik aıaqtalǵan kezde ýnıversıtet menshiginde salynǵan ınfraqurylym, halyqaralyq tájirıbe men biliktiligi joǵary otandyq mamandar qalýy kerek. Bul qazirden bastap qolǵa alynyp jatyr.
Fılıal jumysy qalaı basqarylatyny týraly aıtar bolsam, qos ýnıversıtet rektorlarynyń qatysýymen 3 aı saıyn strategııalyq májilis ótkiziledi. Oqý sapasy, baǵalaý standarttary jáne oqý úderisi Heriot-Watt ýnıversıtetiniń arnaıy akademııalyq menedjerleriniń baqylaýynda. Oqý jyly bastalǵaly Heriot-Watt ýnıversıtetiniń Malaızııadaǵy kampýsynan Elektrotehnıka jáne elektronıka kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Djeısern Pang, professor Iаp Iýenkıat, professor Lı Ven Nam stýdentterge fızıka jáne hımııa pánderinen, Edınbýrg kampýsynan Informatıka kafedrasynyń meńgerýshisi, dosent Djýrrıan Heıdj, Geoenergetıkalyq ınjenerııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Asgar Shams, baǵdarlamalyq ınjenerııa men esepteý kafedrasynyń professory Krıstıan Dondrýp stýdentterge dáris oqyp, ýnıversıtetimizdiń professor-oqytýshylar quramymen kezdesip, tájirıbelerin bólisti.
Biz úzdik stýdentterdi Edınbýrg, Dýbaı men Malaızııaǵa «Go global» baǵdarlamasy boıynsha bir akademııalyq semestrge oqýǵa jiberemiz. Sınhrondy oqytýdyń nátıjesinde olar aǵynǵa birden qosylady. 4-kýrsty aıaqtaǵan soń túlekter eki dıplom – bizdiń Q. Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń jáne Heriot-Watt ýnıversıtetiniń dıplomdaryn ıelenedi. Aqtóbede beriletin Heriot-Watt ýnıversıtetiniń dıplomy barlyq fılıaldarmen birdeı úlgide bolady. Fılıal stýdentterin ári qaraı yntalandyrý tetikterin de ońtaıly qarastyryp otyrmyz. Bakalavrıattan soń ǵylym jolyna túsýshilerge magıstratýra jáne birikken PhD baǵdarlamalaryn quryp jatyrmyz. Ýnıversıtetti bitirgennen keıin eńbekke aralasýdy josparlap otyrǵandarǵa da usynystarymyz kóp. О́ńirimizdegi iri óndiris jáne ónerkásip oryndarynyń bárimen yntymaqtastyq memorandýmyn jasaǵanbyz.
Ekonomıkanyń negizgi ólshemderiniń biri adamı kapıtalǵa jaýapty bilim berý júıesi ekeni belgili. Sondyqtan elimizde álemdik myqty ýnıversıtetterdiń fılıaldaryn ashý bastamasy jalǵasýǵa tıis. О́ıtkeni olar fılıal bolsa da, bilim sapasynyń óz elindegideı bolýyn qatań qadaǵalaıdy, standarttaryn saqtaıdy, muny biz kórip otyrmyz. Negizinen mundaı úderis joǵary bilim salasyndaǵy ınternasıonalızasııany jedeldetip, eldegi joǵary bilimniń eksporttyq potensıalyn arttyrady. Álemdik deńgeıdegi sheteldik seriktes ýnıversıtet arqyly bizdiń ýnıversıtettiń ǵana emes, bilim júıesiniń tanymaldylyǵy nyǵaıyp, bedeli artady. Qazirdiń ózinde elimizdiń barlyq óńirinen Heriot-Watt ýnıversıtetiniń fılıalyna oqýǵa túsýge nıetti talapkerlerdiń kóbeıgendigin baıqap otyrmyz. Jańa oqý jylyna sheteldikterdi qabyldaý josparymyzda bar. Sheteldik ýnıversıtetpen bul deńdeıdegi tereń yntymaqtastyq arqyly qazaqstandyq bilim berý brendi qalyptasady. Sondaı-aq óńir suranysyna sáıkes sapaly tehnıkalyq kadrlar tapshylyǵy sheshilmek. Bul seriktestiktiń qanshalyqty tereń ári strategııalyq turǵydan mańyzdy ekenin baıqaýǵa bolady. Onyń qurylymdyq formasy branch kampýs, fılıal, nemese basqa zań mártebesinde bolýy da basty másele emes. Eń mańyzdysy – oqý úderisiniń qarqyndy júrip, óz mamandarymyzdy odan ári jetildirýge, syrttan bilikti mamandardy tartýǵa, akademııalyq sapany nyǵaıtýǵa yqpal etetindiginde.
Byltyr jeltoqsanda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Aqtóbe oblysyna resmı sapary kezinde ýnıversıtetimizge arnaıy kelip, Heriot-Watt fılıalynyń qyzmetimen, oqý barysymen tanysty. Ǵalymdarymyzben, fılıal stýdentterimen júzdesip, jyly lebizin jetkizdi. Bul kezdesý ujymǵa úlken jiger berdi. Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes júzege asqan jobamyzdyń nátıjesi ýaqyt óte kórinetinine senemin. Bilim júıesiniń sapasyn arttyryp, álemdik deńgeıge kóterýde memleket tarapynan qolǵa alynǵan batyl bastamanyń mán-mańyzy zor.
2027 jyly óz Otanynda sheteldik tehnıkalyq joǵary bilim alǵan talantty jastardyń tuńǵysh legin daıyndap shyǵaramyz. Biz úshin bul – úlken jaýapkershilik artatyn mańyzdy mıssııa.
Laýra QARABASOVA,
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń rektory, PhD