«Qaıratkerligin jazýdyń azaby men qýanyshy qatar júretin kúrdeli jolymen úndestirip júrgen sanaýly qazaq qyzdarynyń biri – Saırash Ábishqyzy», depti jazýshy Maǵıra Qojahmetova. Shyndyǵynda solaı. Muny keıipkerimizdiń taǵylymdy ómir jolynan kóremiz.
Saırash apaıdyń ákesi Ábish soǵys bastalǵanda áskerge alynyp, Stalıngrad pen Dondaǵy Rostovta bolǵan qandy shaıqastarǵa qatysyp, aýyr jaralanady. Birneshe aı gospıtalda emdelip, 1943 jyly elge oralady. Kelesi jyly ákesiniń 42 jasynda Saırash apaı dúnıe esigin ashty. Soǵysta júrgen eki aǵasy aman-esen oralyp, saırandap júrsin degen nıetpen Rahıma ájesi nemeresiniń atyn «Saırangúl» dep qoıypty. Biraq ata-anasy erkeletip «Saırash» atap ketedi. Ol nemereniń tuńǵyshy bolǵandyqtan, ájesiniń tárbıesinde ósti. Onyń jaqsy azamat bolyp ósýine ájesiniń sińirgen eńbegi zor. Ájesi aýqatty otbasynan shyqqan, er minezdi, bir aýyldy ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan úlken júrekti ana bolǵan. Ekinshi tárbıe alǵan Nurbatıma apasy da ot minezdi, oraq aýyzdy aqyldy ana bolypty. Osyndaı eki anasyn tel emgen ardaqty jannyń osal bolýǵa qaqy da joq. S.Ábishqyzynyń erik-qaıratynyń kúshti, aǵaıynǵa baýyrmal, úlken júrektiligi osy analarynan darysa kerek.
Kishkentaıynan Rahıma ájesiniń tárbıesinde ósip, aýyz ádebıetiniń sıqyrly áserine bólenip, sezimtal bolyp boıjetti. Aýdandaǵy mektep-ınternatta on jyldyqty kúmis medalmen bitirip, Almatydaǵy sol kezdegi Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń tarıh-fılologııa fakýltetiniń stýdenti atandy. «Halyq jaýy» degen jalǵan aıyppen ondaǵan jylyn temir torda ótkizgen akademık Qajym Jumalıev, tarıhshy-professor Halel Ádilgereev, ádebıetshi, tilshi Tóken Ábdirahmanov, Qabdolla Qalıev, Asqat Ábilqaev, Nurjamal Oralbaeva, Hasen Ádibaev, Shaıhy Káribaev, Dáýlet Álimjanov, Kúltaı Beısembaeva, Shámshııa Báıtikova, Beksulý Shymyrbaeva, Margarıta Aıtbakına, Rázııa Rústembekova sekildi parasatty ustazdarynyń dárisin tyńdady. Tórt jyl boıy úzdik stýdent atanyp, kóterińki stıpendııa aldy. Stýdentterdiń ǵylymı-praktıkalyq konferensııalaryna qatysyp, bel ortasynan kórindi.
Joǵary oqý ornyn qyzyl dıplommen bitirgen jas maman joldamamen óziniń týǵan jeri, qazirgi Abaı oblysy Aqsýat aýdanyna keldi. Birjarym jylǵa jýyq týǵan jerinde eńbek etkennen keıin ózi bilim alǵan Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynan aspırantýraǵa shaqyrý hatyn aldy. Almatyǵa kelisimen QazPI-diń qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, akademık Qajym Jumalıevtiń aldyna keldi. Ustazy shákirtin jyly qarsy alyp, aspırantýrada oqýǵa shaqyrý qaǵazyn alyp, rektorǵa kirip shyǵady da: «Al Saırash, quttyqtaımyn! Sen búginnen bastap QazPI-diń qyzmetkerisiń. Aspırantýraǵa qabyldaý emtıhany ótetin kelesi 1968 jyldyń qyrkúıegine deıin aspıranttar men ǵylymı izdenýshiler jınaǵynyń redaktorysyń. Jumys ornyń – ınstıtýttyń partııa komıtetiniń hatshysy kabınetindegi bir ústel», dep batasyn berdi.
Birden qyzý jumys bastalady. Zyr júgirip jumys istep, qansha kitap aqtaryp júrip, aspırantýranyń emtıhan ýaqyty tez jetkenin bir-aq biledi. Emtıhandy jaqsy baǵalarǵa tapsyryp, aspırant atandy. Bul kezde ustazy Q.Jumalıev aýrýhanada jatqan edi. Kóp uzamaı jeltoqsan aıynyń sońyna qaraı qazaqtyń abzal azamaty dúnıe saldy. Sóıtip, qazaqtyń qaısar qyzynyń úmiti aqtalmaı, ǵylymı keńeste dıssertasııalyq zertteý taqyryby bekitilmeı qaldy. 1969 jyldyń kókteminde jas ǵalymdy ınstıtýttyń qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Serik Qırabaev shaqyrdy. Ǵylymı jetekshilikti ózi alýy úshin keńes dáýiri ádebıetinen zertteý taqyrybyn usyndy. Taqyrybyn bekitedi.
Jas ǵalym jetekshiniń bergen baǵyt-baǵdarymen birden jumysqa kirisedi. Eki jylda dıssertasııalyq ǵylymı-zertteý jumysyn jazyp, birneshe maqalasy ǵylymı jýrnaldarda jaryq kórdi. Aspırantýrada oqý merzimi aıaqtalǵan 1971 jyly qyrkúıek aıynda jetekshisi dıssertasııalyq ǵylymı-zertteý jumysyn kafedranyń ǵylymı keńesiniń talqylaýyna usyndy. Kafedranyń ǵylymı keńesi eskertpelerimen ǵylymı ataq alýǵa, qorǵaýǵa usynylatyny jazylǵan sheshim shyǵarady. Biraq bul baǵyttaǵy izdenisin jalǵastyrýǵa aspıranttyń materıaldyq jaǵdaıy moıyn burǵyzbady.
Aspırantýradaǵy oqýyn bitirgennen keıin ǵylym jolyndaǵy izdenisti toqtata turyp, kúnkóristiń qamymen keıipkerimiz 1971 jyldyń qazan aıynda respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» («Egemen Qazaqstan») gazetine jumysqa ornalasty. Jýrnalıstik eńbek jolynyń ýnıversıteti bolǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jeti jylǵa jýyq eńbek etti. Qyzmetke kishi ádebı qyzmetkerden Eńbekshiler hattary jáne sport bóliminiń ádebı qyzmetkeri, Ǵylym jáne oqý oryndary bóliminiń aǵa ádebı qyzmetkeri satylarynan ótti. Zor qulshynyspen eńbek ete júrip, Almaty qalalyq jýrnalıstik sheberlik ınstıtýtyn támamdaıdy. Uzaq Baǵaev, Sapar Baıjanov, Maǵaýııa Mashaqov, Qabı Myńjanov, Saparjan Qaıdarov, Sarbas Aqtaev sekildi maıtalmandardan jýrnalıstıkanyń qyr-syryn úırenip, mol tájirıbe jınaqtady.
Odan keıin S.Ábishqyzy Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıteti ıdeologııa bóliminiń sheshimimen «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynyń jaýapty hatshysy qyzmetine aýysty. Saırash apaıdyń esinen «Qazaqstan áıelderi» jýrnalyndaǵy shýaqty jyldar eshqashan ketpeıdi. Jýrnaldyń taralymy jyldan-jylǵa artyp, órisi uzardy. Shyǵarmashylyq saparlardan qalyspaı, tyń keıipkerler, tyń taqyryptar izdedi. 1980 jyly jýrnalda «Qazaq KSR-i kompartııasynyń 60 jyldyǵy qarsańynda» aıdarymen jarııalanǵan ádebı jazbalary men ocherkteri úshin Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń ekinshi syılyǵyn aldy. Budan soń qarymdy qalamger respýblıkalyq ǵylymı-pedagogıkalyq «Qazaqstan mektebi» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary – «Bastaýysh mektep» qosymshasynyń redaktory qyzmetine kiristi. Bul jýrnaldyń negizin Ahmet Baıtursynuly men Smaǵul Sádýaqasuly sekildi Alash ardaqtylary qalaǵan. Jýrnaldyń bas redaktory jýrnalıst, ádebıet synshysy Muqash Sársekeev zeınetkerlik demalysqa shyǵyp, 1987 jyldyń shilde aıynda Oqý mınıstri Qojahmet Balahmetovtiń buıryǵymen «Qazaqstan mektebi» jýrnalynyń bas redaktory qyzmetine taǵaıyndaldy. S. Ábishqyzy 1983 jyldyń qańtarynan 2011 jyldyń shildesine deıin 28 jyldan astam, onyń 24 jyl 8 aıy bas redaktor qyzmetinde boldy.
Jeke adam týraly jazǵanda eseıý kezeńi dep, ómir joldaryn taǵy basqa birneshe satyǵa bólip baıandaımyz. Saırash apaıdyń «Qazaqstan mektebinde» bas redaktor bolyp istegen jyldary onyń naǵyz eseıgen kezeńi boldy.
Keńes zamanynda Máskeýden orys tilinde jıyrma shaqty pedagogıkalyq jýrnal shyqsa, al elimizde sonyń báriniń derlik mindetin jalǵyz «Qazaqstan mektebi» atqardy. Munymen barlyq pándi qamtý, árbir muǵalimniń qajetin óteý múmkin emes-ti. Qosymshalardyń ashylýy osylaı bastalǵan. Qanshama esikter qaǵyldy, mórler men qoldar jınaldy. Sóıtip, Saırash Ábishqyzy qazaq baspasózi tarıhynda ózindik orny bar, 1925 jyldan bastap shyǵyp kele jatqan «Qazaqstan mektebi» jýrnalynyń órisin odan ári keńeıtip, shyqqan bıigin joǵarylata berýdi maqsat etti. Áýeli, 1959 jyly jabylyp qalǵan «Qazaq tili men ádebıeti» jýrnaly shyǵa bastady. 1991 jyly «Otbasy jáne balabaqsha», 1992 jyly «Informatıka, fızıka, matematıka», 1993 jyly «Qazaq tarıhy», 1996 jyly «Bıologııa, geografııa jáne hımııa» atty qosymsha jýrnaldaryn shyǵaryp, keń taraýyna uıytqy boldy. 2002 jyldyń qarashasynan bastap shyǵa bastaǵan «Tárbıe quraly» jýrnalynyń dúnıege kelýi de – onyń iskerligi men biliktiliginiń jemisi. Bul qosymsha jýrnaldardy birtińdep «Qazaqstan mektebi» jýrnalynan bólip shyǵardy. Sóıtip, keńes dáýirinde jetpis jyldaı qazaq tildi jalǵyz jýrnal bolyp kelgen «Qazaqstan mektebi» basylymynyń mazmundyq órisi keńeıip, jańa sıpatqa ıe boldy. Elimizdiń bilim berý jumysynyń qaı máselesine bolsyn atsalysyp, jedel ún qatýyna keń jol ashyldy. Avtorlar quramy da tolyqty. Salalyq baspasózdegi bul jańalyqtar el nazarynan tys qalǵan joq. Sonymen qatar respýblıkada qazaq tildi pedagogıkalyq basylymdar qatarynyń ósýine, qazaq jýrnalısterine jańa jumys oryndarynyń ashylýyna qol jetkizildi. Otandyq bilim júıesin, qazaq jýrnalıstıkasyn damytýǵa qosqan úlesi laıyqty baǵasyn alyp, eńbekqor pedagog-jýrnalıst qurmet bıigine kóterildi.
Saırash Ábishqyzy týraly tolǵanǵanda til ushyna «tuńǵysh» degen sóz orala beredi. Onyń sebebi bar. Ata-ananyń tuńǵysh perzenti, «Qazaqstan mektebi» jýrnalynyń tuńǵysh áıel redaktory, qazaq tilindegi jeke pánderge arnalǵan jýrnaldardy tuńǵysh jazǵan. 1997 jyly shetel saparlarynda jazylǵan joljazbalary úshin Muhametjan Seralın atyndaǵy syılyqtyń tuńǵysh laýreaty atandy. 2000 jyly alystaǵy Ulybrıtanııanyń úzdik jetistikter málimetterin tirkeıtin Kembrıdj álemdik-ǵumyrnamalyq ortalyǵynyń ensıklopedııasyna bilim berý jáne jýrnalıstik salada úzdik kórsetkish kórsetken jeke tulǵa retinde esimi engizilip, arnaıy dıplommen marapattalǵan tuńǵysh qazaq áıeli. Sondaı-aq úkimet tarapynan pedagog-jýrnalıst retinde Ybyraı Altynsarın atyndaǵy medalimen, bilim berý isiniń úzdigi ataqtarymen de tuńǵysh marapattalǵandardyń qatarynda boldy. Osylaısha, árbir jaqsy istiń basynda turý úshin «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» dep, Abaı aıtqan úsh qasıetti boıǵa sińirgen bólek jaratylys ıesi bolý kerek shyǵar. Bul qasıetterdiń alǵashqysy halyq úshin qyzmet etkizip, qaıratkerlikke jetkizse, ekinshisi – jan baılyǵymen jarasym tapqan qalamgerlikke jeteleıdi, al úshinshisi – tabıǵatyna bitken tálimger ustazdyqtan týatyn jyly júrek pen meıirim. Baıqasańyz, bir emes birneshe adamnyń enshisine buıyratyndaı-aq is-áreket, ataq, abyroı. Munyń bárine ol kisi tynymsyz eńbektiń nátıjesinde jetse kerek. Qolynan qalamy túspegen qalamgerdiń alar asýy áli de alda. Talaı-talaı tereń maǵynaly oılaryn oqıtynymyzǵa shúbámiz joq. Jan-jaǵyna nuryn shashyp, lebizinen móldirlik pen tazalyq, meıirimdilik pen halqyna degen súıispenshilik lebi esetin Saırash Ábishqyzy – ult rýhanııatynda óz orny bar tulǵa.
Syrym HASENOV,
Ulttyq mýzeıdiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri