Jetimniń jaıyn uǵar kim?

5 myń qamkóńil bala

Statıstıkaǵa sensek, qazir elimizde jetim jáne ata-ana qamqor­ly­ǵynsyz qalǵan balalardyń sany bes myńǵa jýyqtaıdy. Bala asyrap alýshylardyń ke­zegi odan kóp. Baqytty bala­lyq shaq otbasynda ótkeni durys-aq. Bul rette ózgeniń balasyn ózekke teppeı, baýyryna basqysy keletinderdiń sany artyp otyrǵany qýantady. Biraq statıstıkaǵa qarap, bórikti aspanǵa atý erte. Sebebi memleket qamqorlyǵynan alyn­ǵan balalardyń barlyǵy birdeı ata-ana meıirimin kórip, shekesi shylqyp júr deýge kelmeıdi. Budan bólek, balalardy keri qaıtaryp beretin otbasylar da bar. Amanat etip alǵan balasyna azǵyndyq kórse­tip, taǵdyryn talqandap, asyrap alǵan otbasynyń otymen kirip, kúlimen shyǵatyny týraly da jıi estip júrmiz.

Negizinde, zań jetimniń quqyǵyn qorǵaýǵa tolyǵymen daıyn. Osy kúni balalardy asyrap alatyn ata-analardy túrli tekseristen ótkizetin ortalyqtar jumys istep tur. Qosymsha tórt jyldan beri áleýetti asy­rap alýshylardy mindetti psıho­lo­gııa­lyq-pedagogıkalyq daıar­laý qosa engizildi. Áıtse de, osynsha tekseristen ótip, arnaıy sertıfıkat alǵan soń, balany taıaqtyń astyna alý oqıǵalary azaımaı tur. Bir aıta keterligi, bala asyrap alýǵa sanaly túrde baryp, artynsha oıynan aınyp qalatyndarǵa eshqandaı jaýapkershilik qa­ras­tyrylmaǵan. Bala asyrap alýshylardyń qara tizimine en­gizilmese, memleket bergen birjolǵy járdemaqydan bólek, aı saıyn tólenetin qarajatty qaıtarýǵa da mindettelmeıdi.

Qorǵanshylyqtaǵy qıyn ómir

Qazir úsh jyl ishinde alty balany asyrap alyp, olarǵa zorlyq-zombylyq kórsetken Shymkent turǵyny zań aldynda jaýap berip jatyr. Jaǵa ustatar osy oqıǵada qamqorshylyq or­gan­dary bala asyrap alýǵa ar­­nalǵan qujattardy daıyndap bergenimen, odan keıingi ómiri qalaı órilip jatqany qyzyqtyrmaǵan sekildi. О́ıtkeni osy jyldarda olar balalardy asy­rap alýshylardyń úıine birde-bir ret bas suqpaǵan. Balalardyń ózderi tıisti orynǵa habarlasyp, kómek suramaǵanda tastandy balalardyń azapty kúnderi jalǵasa berer me edi, kim bilsin. Sonyń ózinde asyrap alǵan ulyn er adam balalar úıine habarlasqany úshin aýzyna at aýyzdyǵyn salyp, soqqyǵa jyqqan. Jyldar boıy jetimder mundaı tepkiniń astynda talaı ret qalǵan. Suraýshysy joq balalarǵa úıdiń búkil tirligin istetip, ıt pen ólgen maldyń etin jegizgen. Sýyq edende uıyq­tat­qandaryn bylaı qoıǵanda, qojaıyn nájisin balalardyń betine jaǵyp, zárin ishkizgen. Tipti túnniń bir ýaǵynda oıatyp, maldyń sońyna salǵan asyrap alýshylardyń salǵan tán jara­qaty jazylǵanymen, jan jarasy jazylar ma eken?

Bıyl asyrap alǵan anasy­nan qorlyq kórgen toǵyz jastaǵy baldyrǵannyń da basyn­daǵy oqı­ǵa­ǵa qabyrǵasy qaıys­paǵan jan joq. Kóptiń jaǵa­syn ustatqan beınejazbada shashynyń jartysy túsip, moıny men qulaǵy jaradan kórinbeıtin baldyrǵan asyrap alǵan anasynan kórgen qorlyǵyn tizbektep aıtyp berip otyr. Toǵyz jasar Ramınany Eńbekshiqazaq aýdany Tashkensaz aýlyndaǵy mekteptiń birinde geografııa páninen sabaq beretin áıel asyrap alǵan. Sondaı-aq bıyl Jezqazǵan qalasynda da patronattyq tárbıedegi 3 balanyń qorlyq kórip kelgeni anyqtaldy. Eki jyl buryn Almaty oblysynyń Ile aýdanynda da erli-zaıypty asyrap alǵan balalaryn uryp-soǵyp jatqany túsirilgen beınejazba taraǵan. Kórshilerdiń aıtýynsha, mundaı jaǵdaı bul otbasynda jıi bolady. Balalardyń jan daýsyn estigen olar birneshe ret tıisti organǵa da habarlasady. Alaıda jetimderdiń taǵdyryna jaýapty bilim bólimindegiler shara qoldanýǵa qulyqsyzdyq tanytyp kelgen.

Árıne, patronattyqqa alǵan otbasy­lardyń barlyǵyna topy­raq shashýdan aýlaqpyz. Olar­dyń arasynda da úlgili áke, meıi­rimdi ana bolyp otyrǵandar kóp. Biraq balalardy jumys kúshi retinde paıdalanyp jat­qan otbasylar týraly jıi aıtylýy jaqsylyq emes. Sonyń ishinde asyrap alǵan otbasy­lar­da qyz balalarǵa zorlyq kórset­ken jaǵdaılar da bar. О́zekti órteıtini sol, ata-ana qamqor­ly­ǵyn­syz qalǵan balalar eki ottyń ortasynda qalyp qoıdy.

Qamqorshylyq qyzmetkeri qat

Jýyrda Parlament Májili­siniń bir top depýtaty jetim­der­­­diń jaıyn taǵy qozǵady. Taǵy dep otyrǵanymyz, buǵan deıin de olar qor­ǵan­shylyq jáne qamqor­shy­lyq, bala quqyqtaryn qorǵaý qyz­met­teriniń jaı-kúıi týraly máseleni birneshe ret kótergen. Depýtattardyń aıtýynsha, eldegi bala quqyǵy Kons­tıtýsııadan bas­tap bir­qatar zańmen retteledi. Bul másele Memleket basshysy men jalpy qoǵamnyń nazarynda bolǵanyna qaramastan, otbasy qamqorlyǵyna alynǵan bala­lardyń aıanyshty taǵdyry azaımaı tur.

Osydan az ǵana ýaqyt buryn depýtat­tardyń keltirgen dere­ginde respýblıkadaǵy 22 081 jetim jáne ata-anasynyń qamqor­lyǵynsyz qalǵan bala­nyń 18 291-i otbasylarda tárbıe­le­nip otyrǵany aıtyldy. Onyń ishinde qorǵanshylyq jáne qamqorshylyqta –16 197, pat­ronattyq tárbıede – 1 743, pat­ronattyq tárbıege alyn­ǵandardyń sany – 351. Alaıda kúni keshe mınıstrlik ókilderiniń jýrnalısterge bergen baspasóz brıfınginde bul san áldeqaıda azaıǵan. Máselen, sońǵy statıstıkada elde 21 387 jetim balanyń 17 660-y ǵana otbasylarda tárbıelenip jatqany keltirilgen. Buǵan qosa jyl saıyn otbasyna 1000-nan astam jetim bala qabyldanatyny, al Tálimgerlik ınstıtýty engizil­geli elde 300-den astam adam jetim balalarǵa tálimger bol­ǵany keltiriledi. Demek bul sta­tıs­tıka asyraýǵa berilgen balalardyń ortalyqqa kóbine keri qaıtarylatynyn kórsetip beretin syńaıly. Aıtpaqshy, osynsha balanyń jaı-kúıin qadaǵalaýǵa tıis qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq organdary qyzmetkerleriniń respýblıka boıynsha shtattyq sany nebári 421 mamandy quraıdy. Sonyń ishinde 263-i – memlekettik qyzmetshiler, 158-i – ádisker. Iаǵnı elimizde 1 qyzmetker 17 myń balanyń taǵdyryna ja­ýapty. Al Astana, Almaty, Shym­kent qalalarynda jáne Almaty, Túr­kistan oblystarynda bir qyz­met­kerge 30-dan 100 myńǵa deıin bala keledi. Qorǵanshylyq mamandarynyń negizgi qyzme­ti­nen bólek, qosymsha jumysy kóp. Budan basqa mamandar uzaq sot úderisterine qatysady. Soǵan qaramastan qyzmettik kóligi, korporatıvtik baılanysy jáne beınejazbasy joq olardyń jumys kúni turaqty emes. Túngi ýaqyt, demalys, mereke kúnderi jumysqa shyq­qany úshin aqy tólenbeıdi. Tipti qaýipsizdigi qamtamasyz etil­meı­tin mamandardyń keıbir kezderi qolaısyz otbasylarmen jumys isteý kezinde óz bastaryna qaýip tóngen jaǵdaı jıi kezdesedi eken. Sondyqtan depýtat Ajar Saǵyndyqova mem­lekettiń qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq organdarynyń problemalaryna qatynasyn qaıta qaraý kerek ekenin aıtady. Bul qyzmetkerlerdiń qyzmeti men laýazymdyq mindetteri týraly erejelerdi túbegeıli qaıta qaraýdan bastalyp, osy uıymdardyń shtatyn ulǵaıtý ýaqyt kúttirmeýge tıis ekenin jetkizgen ol: «Ata-analardyń asyrap alǵan balalaryna de­gen qarym-qatynasynyń du­rys emes ekenin kóp estımiz. Bala­lardyń qaýipsizdigi úshin jaýapkershilikti kúsheıtý qajet. Biz áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigi týraly zańdy ózgerttik. Alaıda balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylardyń jaǵ­daıyn baqy­laý­dy eki ese kúsheı­tý kerek», deıdi.

Qadaǵalaýshyǵa syn kóp

Eldegi qorǵanshylyq jáne qam­qorshylyq ókilderi óz ju­­my­syn joǵary deńgeıde atqar­sa, jetimniń aqysyn jep, tas­­tan­d­ylardyń taǵdyryn bulaı talqandaýǵa jol beril­mes edi. Advokat Tileýjan Kish­kene­baevtyń aıtýynsha, qoldanystaǵy zańǵa sáıkes týys­qan­dardyń tárbıesinde qalǵan  balalardy da jıi tekserip, quqyǵy buzylsa, ortalyqqa qaıtarý kerek. О́kinishke qaraı, eldegi keıbir qorǵanshylyq uıymdarynyń salǵyrttyǵy erli-zaıyptylardy sottasýǵa deıin jetkizip, negizsiz ata-ana quqyǵynan aıyrýǵa deıin aparyp jatady. «Al bala­nyń aldynda jaýap­kershilik alyp, asy­rap alýǵa sanaly túrde bar­ǵan adamdardyń jaǵa us­tatar sumdyqtary óńirlerdegi ýáki­letti organdardyń tıis­ti deńgeıde tekseris júrgizbe­ge­ninen týyndap otyr. Qazir quldyqta ustaý úshin bala asy­rap alǵan jaǵdaı da jıi kezde­se­di», deıdi zańger.

Oqý-aǵartý mınıstrligi Bala­lar­­dyń quqyqtaryn qorǵaý komı­­tetiniń tóraǵasy Nasymjan Ospanova «Neke jáne otbasy týraly» kodekske sáıkes bala asyrap alýshylar bala 18 jas­qa tolǵanǵa deıin jylyna ke­minde bir ret qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq organdaryna ómir súrýi, oqýy, tár­bıe­lenýi men densaýlyǵyna qatysty esep berýge tıis eke­nin aıtady. Osy zańda ata-ana qu­qynan aıyrylmaǵan nemese shektelmegen, turaqty turatyn, sottalmaǵan, narkolog, psıhologtiń esebinde tur­maıtyn, tabysy men baspanasy bar adamdar ǵana bala asyrap alýǵa bolatyny da taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Sondaı-aq bala asyrap alýshylar min­det­ti túrde psıhologııalyq da­ıyn­dyqtan ótýi kerek. Bala asy­rap alýshylarǵa qoıylatyn talap­­tar kodekstiń 91-babynda reglamenttelgen.

Tıisti mekemelerdiń daıyn­dyǵynan ótken asyrap alýshy­lar­dyń aıýandyq áreketi tek­seristiń únemi talapqa saı ótpeı­tinin kórsetedi. Mysaly, bıyl aqpanda Shymkent qala­syn­da qamqorlyqqa alynǵan bala óziniń burynǵy balalardy qol­daý ortalyǵynyń tár­bıe­shi­si­ne 5 jas balany uzaq ýaqyt boıy uryp-soǵyp, qorlaǵan qamqorshysyna shaǵymdanǵan. Sáýirde Aqmola oblysynda pat­ronat tárbıeshisi 5 balany júıeli túrde uryp-soqqan. Sumdyǵy sol, balalardyń bireýi birneshe jyl buryn qaıtys bolǵany bylaı tursyn, asyrap alýshylar balanyń múrdesin kókónis baqshasynda jerlegen. Almaty oblysynda da 5 jyldan astam ýaqyt patronattyq tárbıege berilgen 10 bala qatygezdikke ushyrap kelgen. Osy oqıǵalardyń barlyǵynda zorlyq bolǵan otbasylarǵa qamqor­shylyq jáne qamqor­shylyq bólimderiniń mamandary tekseris júrgizip, ba­lalarǵa qatysty zorlyq-zom­­bylyq faktilerin tappaı júrgen. Syrttaı júrgiziletin mundaı qadaǵalaý jalǵasa berse, jetimderdiń basynan áli taıaq arylmaıdy. Bala­lar úıine júrgiziletin tekseris tártibiniń ózgertetin tusy kóp. Aıtalyq, ortalyqqa tekseris keletini resmı túrde aıtylýy kerek. Bul ýaqyt ishinde ortalyq ókilderi saqadaı-saı daıyndalyp alary anyq. Dál sol sekildi asyrap alýshylardyń otbasynda da jarty jylda bir ret júrgiziletin tekseris tıimdi bolyp otyrǵan joq. Jylyna bir ret keletin tekseris 10 kún buryn habarlanady eken. Osy on kún ishinde otbasynda «túsindirý» jumysy júretini zańdylyq. Demek balalarmen senimdi qarym-qatynastyń ornatylmaýy asyrap alýshylardyń oıyna kelgenin isteýge septigin tıgizedi. Sebebi suraýshysy joq jetim­derdi ózge elderdegideı bala qu­qy­ǵyn qorǵaıtyn uıym­dar­dyń qyzmetkerleri táýlik boıy baqylap otyrmaıdy.