Astanada ótetin Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıti kem degende úsh geosaıası sıýjetke basymdyq beredi.
Birinshiden, uıymnyń ózi bizdiń postkeńestik aımaqtan bastaldy. 1996 jyly «Shanhaı bestigi» quryldy, bul – KSRO-nyń quldyraýyn túsindire otyryp, álemdegi dıalog quraldaryn izdeýdiń nátıjesi. Keıingi 30 jyldyń ishinde bul halyqaralyq uıym joǵary deńgeıdegi pikirtalas klýbynan Eýrazııa halqynyń jartysyn jáne ekonomıkalyq resýrstardyń edáýir bóligin óz qamqorlyǵyna biriktiretin bedeldi ınstıtýtqa aınaldy. Uıymnyń otyrystarynda qaýipsizdikten mádenıetke deıingi máselelerdiń eń úlken spektri talqylanady. Bul jańa múshelerdi qataryna qosýǵa múmkindik beredi. Mundaı ustanym, ásirese geosaıası qaqtyǵystar kezinde mańyzdy. Sebebi bul bir tarapty anyq qabyldaýǵa daıyn emes adamdar úshin dıalog keńistigin tańdaýǵa septigin tıgizedi. Demek bul ShYU-nyń kún sanap keńeıip kele jatqanyn tanytady.
Ekinshiden, álemdik qaýymdastyqtyń shartty túrde Batys emes bóligi eýro nemese amerıkalyq ortalyq bolmaıtyn dıalog alańyn izdeıtini túsinikti. Qytaı men Úndistannyń ósip kele jatqan ekonomıkalyq kúshi, Reseıdiń egemendigi, Ortalyq Azııanyń aımaqtyq qosylǵan qun tizbegine ıntegrasııasy – munyń bári úlken Eýrazııa turǵysynan problemalardy talqylaý qajettiligi bar jaǵdaılardy týdyrady. Bul sonymen qatar qaýymdastyqtaǵy talqylaý alańynyń tartymdy bola túskenin bildiredi.
Dıalog alańyn izdeý tek ShYU-ǵa qatysty emes. Máselen, byltyr Ońtústik Afrıkada ótken BRIKS-ke de kóp kóńil bólingenin aıtý kerek. Bul uıym da birtindep keńeıip keledi jáne sońǵy sammıtte Prezıdent ShYU, BRIKS jáne BRIKS+ ózara árekettesý qajet ekenin aıtqan bolatyn. Bolashaqta ShYU strategııalyq mańyzdy sheshimder qabyldaý platformasyna aınalýy múmkin. Bul ásirese orta derjavalardyń daýsy tolyq estilmeıtin BUU-daǵy problemalar aıasynda óte mańyzdy. Bolashaqta biz úkimetter arasyndaǵy ShYU formatyndaǵy dıalogti kúsheıtemiz dep oılaımyn. О́ıtkeni premer-mınıstrlerdiń deńgeıi naqty sheshimder ázirleýdi kózdep otyr.
Úshinshiden, ShYU álemdik oqıǵalar kúntizbesinde qonaqtardyń mártebesi jáne jalpy olardyń kezdesý múmkindigi turǵysynan mańyzdy ekeni anyq. Astanaǵa Qytaı basshysy Sı Szınpın aldymen Memleket basshysymen kezdesý úshin keldi. Budan keıin Reseı Prezıdenti V.Pýtınmen kezdesýi josparlanǵan. Túrkııa Prezıdenti Erdoǵannyń Pýtınmen kezdesýi týraly da kóp aıtyldy. Osyndaı mańyzdy kezdesýlerdiń Qazaqstanda ótýi álemniń nazaryn aýdaryp otyr. Sebebi óńirdegi iri derjavalar arasyndaǵy qaıshylyqtardyń oń sheshimin tabýǵa baǵyttalǵan mundaı dıalog kópten beri bolmaǵan. Sondaı-aq sammıt aıasynda Ortalyq Azııa elderi kóshbasshylarynyń logıstıka, taýar aınalymy, birlesken jobalar máseleleri boıynsha iri derjavalarmen ujymdyq dıalogi de mańyzdy.
Sammıttiń resmı kún tártibinen basqa, Astanada ekonomıka jáne qaýipsizdik salasyndaǵy memleketaralyq jáne óńiraralyq ózara is-qımyl máseleleri talqylanady. Geosaıası shıelenis aıasynda dıalog úshin mundaı formattar óte mańyzdy jáne ınvestısııalardyń ósýine, ınfraqurylymdyq áleýettiń artýyna, ekologııa, terrorızmge qarsy, esirtki trafıginiń jolyn kesý sekildi kóptegen saladaǵy problemalardyń oń sheshilýine taptyrmas múmkindik týdyrady. ShYU formatynda kóterilgen máseleler keıinirek BUU, BRIKS, basqa da halyqaralyq uıymdardyń otyrystarynda kórinis tabady.
Nıkıta ShATALOV, Májilis depýtaty