Eren oıdyń júırigi, poezııa padıshasy, aıtýly ǵulama Álisher Naýaı – qazaq poezııasynyń shyńy Abaı Qunanbaıulyna erekshe áser etken tulǵa.
Naýaı men Abaıdyń ómir jolynda uqsastyq pen úndestik az emes. Bul týraly kezinde akademıkter Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Qajym Jumalıev, professor Esmaǵambet Ismaılov, keıinirek Qaıym Muhamethanov, akademık Rahmanqul Berdibaı, professor Mekemtas Myrzahmet, О́tegen Kúmisbaev, t.b. zerdeli zertteýshiler qadaý-qadaý oı aıtqany málim.
Rasynda da, Álisher Naýaıdyń ádebı murasy máni men maǵynasy asa baı bolǵany sııaqty, Abaı Qunanbaıuly poezııasynyń da kórkemdik kókjıegi óte keń. Eki aqynnyń da shyǵarmalary – eren oı men tereń sezim jıyntyǵynyń jemisi deýge turarlyq ǵajaıyp dúnıeler. Iá, uly qos aqynnyń poetıkalyq shyǵarmalary barynsha oıly da, asa tartymdy. Salǵan jerden óz jetegine úıire túsedi. Oqyrman jurtshylyqty tańǵaldyryp, oqyǵan saıyn tamsandyra túsedi.
Uly aqyn Álisher Naýaıdyń túrki halyq aqyndaryna, onyń ishinde qazaq poezııasynyń jarqyn juldyzy Abaıǵa tıgizgen ıgi áseri erekshe. О́ıtkeni Abaı Shyǵys shaıyrlaryn, onyń ishinde Álisher Naýaıdy ózine ulaǵatty ustaz tutyp, shyǵarmalarynan rýhanı nár ala otyryp, keıbir óleńderine mýqammas baılap, qazaq óleń ólshemderine eren jańalyq ákeldi. Sondyqtan uly Abaıdyń óleń jolyna túsýine, únemi izdep, súıip oqyp, úlgi tutqan aqyny Naýaı týyndylary bolǵany – daý týdyrmas birden-bir shyndyq. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Rahmanqul Berdibaı: «Abaıdyń óleń óneri jolyna túserde shyǵarmalaryn súıip oqyǵan, ózine pir tutqan aqyny Orta Azııa ádebıeti atalarynyń biri Álisher Naýaı bolǵany da barshaǵa aıan», deıdi de, óz oıyn odan ári túıindeı túsip: «Abaı ózbek ádebıeti klassıkteriniń eńbekterin erekshe yjdaǵatpen zeıin salyp oqyǵan. Onyń qazaq óleńiniń uıqastyq, yrǵaqtyq, ólshemdik múmkinshiligin baıytýyna Shyǵys shaıyrlarynyń úlgisi de áser etken. Uly Abaıdyń ózi Naýaıdy ózine ustaz dep bilgen», deıdi.
Shynynda da, uly Abaıdyń: áıelderdiń ásem kórkin, asa tamasha sulýlyǵyn sıpattaǵan «Iýzı – raýshan, kózi – gaýhar», sondaı-aq «Kózimniń qarasy», «Qor boldy janym», «Sen meni ne etesiń?» sııaqty t.b. kóńil kúı lırıkalary, Álisher Naýaıdyń Astrabadta ákim bolyp turǵan shaǵynda (1487-1489) jazǵan «Maǵynalar qazynasy» («Hazoın-ýl-maonıı») atty kóńil kúı lırıkalarymen úndese, saryndasa túsedi. Kemeńger aqynnyń bul óleńder jınaǵy el arasynda «Tórt jınaq» («Chor devon») degen atpen keńinen tanylyp ketken bolatyn. Ári Abaıdyń atalǵan óleńderi Saǵdı, Hafız ben Fızýlı óleńderimen de ishteı úndesetinin baıqaý qıyn emes.
Onyń ústine uly Abaı óziniń «Iýzı – raýshan, kózi – gaýhar», «Bilimdiden shyqqan sóz» degen óleńderin Naýaıǵa elikteı otyryp, qazaq poezııasynda buryn-sońdy bolmaǵan «ǵarýz» óleń ólshemi negizinde jazǵan. Máselen, Abaı 1889 jyly jazǵan 8 shýmaqtyq «Bilimdiden shyqqan sóz» atty óleńiniń barlyq jolyn 7, 8 býyndy etip órnektegen. Onyń birinshi shýmaǵynan basqa shýmaqtarynyń barlyǵy derlik «ǵarýz» óleń ólshemi negizinde jazǵanyn professor M.Myrzahmet 1994 jyly «Qazaqstan» baspasynan shyqqan «Abaı jáne Shyǵys» degen zertteý eńbeginde erekshe atap ótti. Sondyqtan da ǵalymnyń «Abaı óleńderindegi ǵarýz uıqasy dep júrgen «a, a, b» túrinde keletin uıqas túri, túrkitildi týysqan halyqtardyń ádebıetinde sonaý kóne dáýirden-aq oryn alyp, týma qubylysqa aınalyp ketken baıyrǵy uıqastardyń birine jatady», degen oıyna biz de qosylamyz.
Álisher Naýaıdyń «Tórt jınaq» («Chor devon») atty 40 myń joldyq kóńil kúı lırıkalarynan erekshe rýhanı nár alǵandyǵy sonsha, aqynnyń arab álipbıi negizinde jazǵan ǵazelderiniń úlgisimen Abaı 19 jasynda «Álıfbı» atty óleń jazdy. Sondyqtan da professor Mekemtas Myrzahmet: «Abaıdyń keıbir óleńderinde uly Naýaı shyǵarmalarynyń áseri aıqynyraq seziledi. Tipti «Álıfbı» óleńinde Abaı ustazy Álisher Naýaımen aqyndyq óner jarystyrǵandaı minez de tanytady. Naýaı keıbir arab árpin sulý áıelge balaı sýrettese, Abaı arab árpin túgel qamtyp, qyz boıyndaǵy ásem kórkine túgel jetip, ózinshe aqyndyq óner, sony tapqyrlyq kórsetkendeı sheberlik te tanytady», degen oıdy alǵa tartady.
Kemeńger Abaı qyryqtan asyp, ábden aqyn retinde qalyptasqan shaǵynda oqta-tekte bolsa da, Shyǵys shaıyrlary, onyń ishinde Álisher Naýaıdyń ǵarýz óleń ólshemine soqqany bilinedi. Ony biz uly aqynnyń 1889 jyly jazǵan «Bilimdiden shyqqan sóz» degen óleńinen anyq ańǵaramyz. Eń qyzyǵy, aqyn óleńiniń birinshi shýmaǵynan basqasynyń bári, túgeldeı derlik ǵarýz óleń ólshemimen pishilgen. О́leńdegi 8 shýmaqtyń árbir joly 7 býynmen órnektelgen. Máselen, aqyn:
«Bilimdiden shyqqan sóz
Talaptyǵa bolsyn kez.
Nuryn, syryn kórýge
Kókireginde bolsyn kóz», degende, osy birinshi shýmaq qana qara óleń uıqasymen beriledi de, onan keıingi óleń joldarynyń bári de jeti býyndy bolyp keledi. Máselen:
«Júregi – aına, kóńili – oıaý,
Sóz tyńdamas ol baıaý,
О́z óneri tur taıaý,
Uqpasyn ba sózdi tez.
Ábilet basqan eler me,
Sózge jýyq keler me,
Túzý sózge sener me,
Túzelmesin bilgen ez?» dep odan ári jalǵasa túsedi.
Sóıtip, Abaı eseıgen shaǵynda oqta-tekte bolsa da, Shyǵys shaıyrlarynyń, Álisher Naýaı men sopylyq ádebıettiń iri ókili Qoja Ahmet Iаsaýıdyń shyǵarmalaryna jıi-jıi soǵyp, olardyń kórkem týyndylaryn kóńil kózinen ótkizip otyrǵany ańdalady.
Tipten uly Abaıdyń mahabbat týraly kóńil kúı lırıkalary da, Shyǵys klassıkteriniń, onyń ishinde Álisher Naýaıdyń súıispenshilik taqyrybyndaǵy óleńderimen ishteı qabysyp, úndese, saryndasa túsetin oı silemderi kórinedi. Bul oraıda uly Abaıdyń «Qor boldy janym», «Kózimniń qarasy», «Qyzaryp, surlanyp», «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til», «Sen meni ne etesiń?» syndy t.b. óleńderine nazar aýdarsaq jetkilikti. Ásirese Naýaı qalamynan týǵan «Tórt jınaq» («Chor devon») atty kóńil kúı lırıkalary men ǵazelderinde kóterilgen oılarmen ishteı úılese túskendigi kúmán týdyrmaıdy. Ári Naýaıdyń «Hozoıın-ýl-maonıı», ıaǵnı «Maǵynalar qazynasy» atty lırıkalyq óleńderimen ishteı úndesedi.
Máselen, Álisher Naýaı:
«Hýsh dýrýr bır tıraıı nomıhajr ıkkı er ýchrashıb,
Tanıshıb, bır-bırlarını
mahkam qýchýshıb ııǵlashıb», dese, Abaı da óziniń óleń joldarynda qos ǵashyqtyń ózara shynaıy súıispenshiligi men ińkár kóńilderin sıpattaı otyryp, olardyń kezdesken sátterinde sóz tappaı, terlep-tepship, ábden berekesizdene túsetinin aqyndyq júrekpen sezinip, ony bylaısha órbitedi.
«Eki asyq qumarly,
Bir joldan qaıta almaı.
Jolyqsa ol zarly
Sóz jóndep aıta almaı.
Aıańdap aqyryn,
Júrekpen alysyp.
Sybdyryn, tyqyryn,
Kóńilmen tanysyp», dep sezim sýretin salady. Bul – uly aqynnyń asqan tapqyrlyǵy.
Sondaı-aq Naýaı eki ǵashyqtyń bir-birine degen yntyq kóńilderi men shynaıy sezimderin, ózara qushtarlyq syrlaryn óz óleń joldarynda:
«Goh ıkkı rıshta ıangıng kım topar bır - bırıga tob,
Ikkı: dek faqm odmogýdek bır - bırıga chırmashıb», dese Abaı da:
«Dem alys ysynyp,
Saýsaǵy sýynyp,
Belgisiz qysylyp,
Pishini qubylyp», dep ǵarýz óleń úlgisimen asa áserli etip, tamasha baılam jasaıdy da, oqyrmandardy yntyqtyra, tamsandyra túsedi.
О́leńde shyn júrekten súıip, bir-birimen tabysqan eki jastyń sezim syrlaryn tym áserli ári asa shynaıy órnekteı túsedi. Sosyn:
«Júırik til, tereń oı,
Sol kúnde qaıda ediń?
Ǵashyqqa moıyn qoı,
Jeńildiń, jeńildiń!», dep te asa tereń baılam jasaıdy.
Álisher Naýaı joǵarydaǵy óleń joldaryn 50 jasynda jazǵan bolsa, Abaı da dál osy jyrlaryn naǵyz aqyn retinde qalyptasqan 46 jasynda túsiripti. Abaıdyń uly aqyn bolyp qalyptasýynda Shyǵys shaıyrlarynyń, onyń ishinde Álisher Naýaıdyń yqpaly bolǵandyǵy kóńil kúı, mahabbat lırıkalarynan baıqalady.
Sondyqtan da ǵulama Muhtar Áýezov: «Mysaly, 1889 jyly jazǵan «Qor boldy janym», 1891 jyly jazylǵan «Kózimniń qarasynda», aqyn mahabbat jaıyn taǵy da jańaǵy atalǵan, ózine anyq túsinikti bolǵan, búgingi uly keńestik Otanymyzdyń qadirli, kári klassıkteri Naýaı, Fızýlıshe jazatyny bar», dep tereń tujyrym jasaıdy.
Abaı poezııasyna tereńirek úńilip, jan-jaqty nazar aýdarsaq, uly aqynnyń Álisher Naýaımen birge Fızýlı, Nızamı shyǵarmalaryna kóbirek kóńil bólip, erekshe den qoıyp, zerdelegenin tanı túsemiz. Máselen, Álisher Naýaıdyń kóńil kúı lırıkalary men ǵazelderi formasy, qurylysy jaǵynan ártúrli, olar mazmuny jaǵynan da asa tereń sezimge, eren oıǵa qurylǵanymen erekshe nazar aýdartady.
Onyń ústine Álisher Naýaı da, Abaı Qunanbaıuly da shynaıy súıispenshilikti asa joǵary baǵalaýmen birge eren sezim men móldir mahabbatty, ińkárlik kóńildi bıikke kótere túsedi. Máselen Álisher Naýaı:
«Er ýldýrkım: tıl va ҳam kўngıl anıng bўlsa bır,
Kım tılı ўzga va kўngıl ўzgadýr, - ıor emas.
«Navodır» den,
Ikkı boshım bўlmasa, ıkkı kўngıllık ıornı,
Sevmagaı menkım, – balo ýrsýn
mýqarrrar bochımo «Badoııdan»,
deı kele, óziniń «Kóńildiń súıgenderi» («Mahbýb-ýl-qýlýb») shyǵarmasynda bul oıyn odan ári jetildire, jandandyra túsip:
«Tıl bılan kўnglıngnı bır týt,
Kўnglı va tılı aıtgan sўzınga být», dep súıispenshilikte til men dildi birdeı ustaýǵa úndese, Abaı uly aqyn oıyn odan ári jetildire, jalǵastyra kelip:
«Shyn kóńilmen súıse eken, kimdi súıse,
Bir sózimen tursa eken, jansa, kúıse», dep kim-kimdi súıse de, shyn kóńilmen súıý keregin aıtady. Árbir jannyń sózinde turýyn da asa joǵary baǵalaıdy. Nátıjesinde, adaldyqty, páktikti, bir sózdilikti asa joǵary baǵalaıdy.
Abaı Qunanbaıuly tálimdik-tárbıelik mánge ıe «Qara sóz» dep atalatyn ǵıbratnamalarynda: «Til – júrektiń aıtqanyna kónse, jalǵan shyqpaıdy», degen tereń oıdy da alǵa tartady. Uly aqyn Álisher Naýaı da, Abaı Qunanbaıuly da ómirde júrekti asa joǵary baǵalap, óz júregine baǵyna bilgen jandy naǵyz adam retinde tanyp, ony bıik tulǵa retinde qasterleıdi. Ondaı jandy erekshe qurmetteýge shaqyrady.
Shynynda da, uly Abaı Shyǵys poezııasynyń bal-bulaqtarynan rýhanı nár alǵanda tikeleı elikpeı, oǵan barynsha synshyldyq kózben qarap, ózinshe paıymdap, túıin jasaıdy.
Qoryta aıtqanda, kemeńger aqyn Abaı Qunanbaıuly ózbek ádebıetiniń uly tulǵasy Álisher Naýaı shyǵarmalarynan rýhanı nár alǵany anyq. Sonyń nátıjesinde, Abaıdyń aqyndyq álemi jańa keńistikke jol ashty. Biz onyń Álisher Naýaı shyǵarmalarymen saryndasatyn keı óleńderine ǵana kóńil kózin qadadyq. Ári onyń qadaý-qadaý tustary tóńireginde ǵana oı aıttyq. Sondyqtan da Abaıdyń Shyǵysqa qatysty máselesin, onyń ishinde uly tulǵa, kemeńger aqyn Álisher Naýaı shyǵarmalarymen úndes tustaryn áli de bolsa tereńirek zerttep, jan-jaqty úırene túsý búgingi tańdaǵy abaıtaný ǵylymynyń aldynda turǵan ózekti taqyryptyń biregeıi.
Qaldybek SEIDANOV,
О́zbekstan mádenıet salasynyń ardageri, professor