«Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen halyq danalyǵy qandaı ómirsheń. Akademık Syzdyq Rabıǵa Sátiǵalıqyzynyń qazaq til bilimin damytý, óresin keńeıtý, onyń qoldanbaly ári teorııalyq qunyn arttyrý barysyndaǵy eńbekteri kóptegen jańalyqqqa toly. Ásirese kórnekti ǵalym qazaq til bilimin damytýǵa aıryqsha eńbek sińirdi. Ol tarıhı-fılologııalyq turǵydan Abaı tilin tuńǵysh ret keń aýqymda zerttep, orasan tyń jańalyq ashty. Osy baǵyttaǵy «Abaı tiliniń morfologııalyq erekshelikteri» «Abaı shyǵarmalarynyń tili (leksıkasy men grammatıkasy)», «Abaı óleńderiniń sıntaksıstik qurylysy», «Iаzyk proızvedenıı Abaıa», «Abaıdyń sóz órnegi», «Abaı jáne qazaqtyń ulttyq ádebı tili» sekildi biregeı eńbekteri – sózimizdiń dáleli.
HII ǵasyrdyń jazba eskertkishi – Iаsaýı «Hıkmetteriniń» tilin, onyń poetıkalyq murasyn taldap, jan-jaqty zerdelegen jeke monografııalyq zertteýler buryn qazaq tilinde bolǵan joq. Akademık R.Syzdyq osyǵan batyl baryp, Iаsaýı «Hıkmetteriniń» leksıkasy men morfologııalyq qurylymyn, onyń fonetıkalyq júıesin, stıldik erekshelikteri men kórkemdik sıpatyn taldap, zerttedi. Sonyń nátıjesinde 2004 jyly ǵalymnyń «Iаsaýı «Hıkmetteriniń» tili» atty kólemdi de mazmundy monografııasy jaryq kórdi. Bul eńbek – qazaq til bilimine ǵana emes, kúlli túrkitaný ǵylymyna qosylǵan mol úles sanalady.
Keıingi orta ǵasyrlarǵa tən túrki jazba eskertkishteriniń biri – Qadyrǵalı Qosymulynyń «Jamıǵ-at taýarıh» atty jylnamasyn aldymen HIH-HH ǵasyrda orys pen tatar ǵalymdary zerttedi. Bizden oǵan alǵash ret Shoqan Ýálıhanov, keıin Əlkeı Marǵulan, Muhtar Əýezov qalam tartty. Al akademık Rabıǵa Syzdyq arab əlipbıimen jazylǵan osy eńbekti batyl qolǵa alyp, tabandy túrde transkrıpsııasyn anyqtap, 1989 jyly orys tilinde «Iаzyk «Jamı-at taýarıh» Jalaırı» atty kólemi 240 bettik mańyzy zor monografııa jazyp, jaryqqa shyǵardy. Onyń birinshi taraýy Jalaıyrıdiń «Jamı-at taýarıh» eskertkishin zertteý tarıhyna arnalsa, ekinshi taraýynda jylnamanyń leksıka-frazeologııalyq sıpattamasy, úshinshi taraýda jylnama tiliniń grammatıkalyq jáne stılıstıkalyq erekshelikteri, tórtinshi taraýda jylnama mátininiń tańbalanýy men orfografııasyn jan-jaqty tolyq taldaǵan. Avtor zertteý nətıjesinde eskertkish tiliniń negizinen qypshaq tiline tən ekenin anyqtap berdi. Əsirese «Jamı-at taýarıh» mətininiń transkrıpsııasyn tolyq kórsetip berdi.
Sondaı-aq ǵalymnyń kúni búginge deıin «Qazaq ədebı tiliniń tarıhy», «HVIII-HIH ǵ. qazaq ədebı tiliniń tarıhy», «Qazaq ədebı tiliniń tarıhy (HV-HIH ǵasyrlar)» atty oqýlyqtary fılologııa fakýltetteri stýdentteriniń qolynan túspeıdi. Bul eńbek – ǵulama ǵalymnyń kóp jylǵy izdenisteriniń jemisi. San ǵasyrlyq tarıhy bar qazaq tiliniń ósip, damý tarıhyn tanyp-bilý úshin bul oqýlyq – joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine ǵana emes, óz ana tilin qadirlep, qasterleıtin qalyń qaýym úshin de asa paıdaly. Qazaq ádebı tilin indete zerttegen ǵalym 2014 jyly, 90 jasynda «Aýyzsha damyǵan qazaq ádebı tili» atty monografııasyn shyǵaryp, qazaq ádebı tiliniń negizgi belgilerin naqtylady. HV-HIH ǵasyrlardaǵy ádebı úlgilerdiń tildik-kórkemdik erekshelikterin sıpattady.
Akademıktiń erekshe kóńil bólip, den qoıǵan kezinde aıtarlyqtaı daý týdyrǵan kúrdeli məseleniń biri qazaq ədebı tilin bir normaǵa túsirip, ony bir júıege salýǵa baılanysty edi. Osy ózekti məseleniń túıinin sheshý barysynda ǵalym 1975 jyly Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń «Habarshy» jýrnalynda «Qazaq tiliniń orfoepııasyn normalandyrý» atty kólemdi maqalasyn jarııalady. Onda qazaq tiliniń normalaný məseleleri, onyń ishinde qazaq orfoepııasynyń búgingi tańda nazar aýdaryp, tolǵanatyn keıbir sətteri, sondaı-aq daýly da talas məselelerdi sóz etti. Əsirese avtor qazaq tiliniń úndestik zańyn saqtamaı, sózdi jazylǵany boıynsha oqý (aıtý) təsiliniń normaǵa saı kelý-kelmeý jaıttaryna qatysty pikir aıtyp, jurtshylyqty pikir alysýǵa shaqyrdy. Til normasy, orfoepııasy týraly birneshe eńbek jazyp, radıo, teledıdar qyzmetkerleri men stýdentterge jáne de sahna qyzmetkerlerine arnap «Sóz sazy», «Tildik norma jəne onyń qalyptanýy» degen atpen birneshe kitabyn ómirge ákeldi.
R.Syzdyq qazaq ədebı tiliniń normasy jaıynda zertteý jumysynan soń qazaq tili orfografııasy men pýnktýasııasyn jetildirý, óńdeý, tolyqtyrý isimen de qaýyrt aınalysyp, kóp is tyndyrdy. Qazaq emle erejesi 1955 jyldary túzilip, Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi prezıdıýmynyń 1957 jylǵy 5 maýsymdaǵy jarlyǵymen bekitilgen edi. 1957-1980 jyldar arasynda jazý təjirıbemiz qazaq orfografııasy qaǵıdattarynyń durys alynǵandyǵyn, soǵan oraı emle qaǵıdalary negizinen durys ta qolaıly ekenin tolyq dəleldedi. Oǵan myńdaǵan sózdiń jazylýynyń bir izge túskendigi, baspasóz oryndarynan jaryq kórgen gazet-jýrnaldarymyzdyń jyl saıyn saýatty shyǵa bastaǵany kýə edi. Bul istiń alǵa basýyna sol kezdegi úsh ret basylǵan qazaq tiliniń shaǵyn orfografııalyq sózdigi de, eki ret jaryq kórgen tolyq orfografııalyq sózdikteri de, qazaq tili oqýlyqtary men orfografııalyq anyqtaǵyshy da, ərtúrli metodıkalyq, qoldanbaly quraldar da zor septigin tıgizdi. Alaıda baspadan shyǵyp jatqan basylymdardyń betterinde əli de bolsa ala-qulalyqtar bary aıqyn kórine bastaǵan kezder bolmaı qalmady. Olaı bolýdyń da túrli sebebi bolǵany sózsiz. Mine, osyndaı kemshilikterge jiti nazar aýdarǵan R.Syzdyq gazet-jýrnal betterinde der kezinde maqalalar jazyp, bul olqylyqtyń sebep-saldaryn dəleldedi. Sóıtip, emle erejesine ózgerister engizý məselesin kóterdi.
R. Syzdyqtyń osy istiń basynda júrip, tynymsyz da jigerli is-əreketi jáne tolassyz uıymdastyrýshylyq qımylynyń nətıjesinde Til bilimi ınstıtýty men Oqý mınıstrligi qoldanylyp kele jatqan orfografııalyq erejelerge tolyqtyrýlar men túzetýler engizdi. Qazaq emle qaǵıdalarynyń tolyqtyrylǵan jəne túzetilgen jańa redaksııasy Úkimet ornyna usynyldy. Ony Qazaqstan Joǵarǵy keńesiniń prezıdıýmy 1983 jyly 25 tamyzdaǵy jarlyǵymen bekitip, mınıstrlikterge, memlekettik komıtetterge, gazet-jýrnal redaksııalaryna, baspalarǵa, ǵylymı-zertteý mekemelerine, oqý oryndaryna qazaq tili orfografııalyq erejesiniń osy jańa redaksııasyn basshylyqqa alýdy mindettedi.
Endi bul jańa erejege qosylǵan eleýli jańalyqtardy tizip aıtaıyq. Birge jazylatyn sózderge qatysty erejeler tolyqtyrylyp, aıqyndalyp berildi. Əsirese halyqaralyq ǵylymı termınderdiń jazylýy bir izge tústi. Soǵan oraı qonaqasy, kelissóz, jaryssóz, tilhat, qolhat, senimhat tərizdi sózder burynǵysha bólek jazylmaı, birge jazylatyn boldy. Sol sııaqty ósimdik, jan-janýar attary, sport termınderi, belgili bir ǵylym, tehnıka salasyndaǵy kúrdeli sózder birigip jazyldy.
Adamdardyń aty-jónderiniń jazylýyna saı ózgerister men túzetýler engizildi. Esimderdiń ekinshi syńary k, q dybystarynan bastalatyn kisi attary estilýinshe jazylatyn boldy (Aıtkeldi, Amangeldi, Tóregeldi, Kúsepqalı, Qaragóz, Botagóz, Aqqyz, Aıǵyz). Arab, parsy tilderinen engen kisi attarynyń jazylýy da birqalypqa keltirildi. Al -ov/-ev jalǵaýlarymen jazylatyn famılııalarǵa qazaq tili qosymshalarynyń túbirdiń sońǵy býynyna jýan ne jińishke jalǵanýy jaıynda burynǵy ereje jańasha óńdelip qosyldy.
Sońǵy dybystary rk, rg, nk, ng, ks, kt, sk, lk sııaqty daýyssyzdar tizbegi men og, ýg bolyp keletin orys tilinen engen sózderge qazaq tili qosymshalary jińishke túrde jalǵanatyny týraly jeke paragraf engizildi. Buryn pedagogter – pedagogtar, okrýgke – okrýgqa dep eki túrli jazylyp júrgen sózder endi tek jińishke qosymshalarmen aıtylyp, jazylatyn boldy.
Sózderdi tasymaldaýǵa qatysty buryn eskerilmeı qalǵan jaıttar eskerilip, endi bir paragraf, bir eskertý qosyldy. Ol eki daýysty dybystyń ortasynda kelgen úndi ı men ý dybystary bar sózderdi tasymaldaýǵa (da-ýys, qu-ıyn, qa-ıyq) baılanysty boldy.
Keıbir erejeler tolyqtyryldy. Aralarynda nemese sońynda daýysty dybys əripteri turǵan qysqarǵan sózderge qosymshanyń sońǵy dybysyna úndesip jalǵanatyndyǵy týraly ereje berildi (BAM-ǵa, TASS-tyń, ZIS-te, IýNESKO-nyń). Birqatar paragraftarǵa redaksııalyq túzetý júrgizilip, keıbir erejelerdiń mysaldary tolyqtyryldy. Emle erejelerine kóp qatysy joq tórt paragraf alynyp tastaldy.
Bul 1983 jyly tolyqtyrylyp, óńdelip, túzetilgen, Úkimet qaýlysymen bekitilgen Ereje basshylyqqa alynǵanmen, ony oryndaý, is júzinde meńgerý barysynda kemshilik bolmaı qalmady. Ol məsele týraly R. Syzdyq 1993 jyly 5 naýryzda «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Taǵy da búgingi emlemiz jaıynda» atty maqalasyn arnasa, S.Isaev, N.Ýəlı «Saýatty jazǵymyz kelse» atty maqalalaryn jarııalady.
Ǵalymnyń qazaq tili pýnktýasııasyn jetildirý, irgesin nyǵaıtý salasyndaǵy eńbekteri de orasan zor. Olardyń negizgileri: «Qazaq orfografııasy men pýnktýasııasy jaıynda anyqtaǵysh», «Qazaq pýnktýasııasynyń erejeleri», «Emle jəne tynys belgileri», «Qazaq tiliniń anyqtaǵyshy» eńbekteri. Əlbette, bul qundy eńbekteriniń bəriniń de bilim berý isinde, myńdaǵan adamnyń saýattylyǵyn arttyrýda mən-mańyzy aıryqsha joǵary boldy. Alaıda olardyń taralymy azdyǵynan dúıim jurttyń qolyna jappaı jetpedi. Qazaq tili orfografııalyq erejeleri kúni búginge deıin qalyń oqýshy qolyna jetpeı jatqany aıdan anyq. Sondyqtan jyl saıyn bolmaǵanmen, ərbir úsh jylda orfografııalyq erejeni de, qazaq pýnktýasııasynyń erejelerin de qaıyra basyp, kóp danamen taratyp jatsa, nur ústine nur bolar edi.
Akademık R.Syzdyqtyń ǵylymdy damytýdaǵy kóp qyrynyń biri – qazaq til biliminiń jańa salasy – «Til mədenıeti» bólimin damytyp, kúsh-qaıratyn aıamaı eńbek etýi. Bul salada jas ǵalymdardy baýlyp, tárbıelep, olardy ǵylym shyńyna shyǵara júrip, «Til mədenıeti» bóliminiń jumysyn órge bastyryp qana qoımaı, baspasóz betterinde tolyp jatqan maqalalarymen qatar məndi de mańyzdy eńbekterin jarııalady. Olardyń sanatynda «Sóıleý mədenıeti», «Durys sóıleý mədenıeti», «Sahnadan estiler sóz jaıynda», «Sózdi ornymen qoldana bileıik», «О́ner aldy – qyzyl til», «Sóz sazy», «Sóz mədenıetiniń məseleleri», «Til jəne onyń mədenıeti», «Qazaq tili mədenıetiniń problemalary», «Sózder sóıleıdi», «Til mədenıeti buzylar» dep qorqamyn», «Tilge qurmet – elge qurmet», «Sóz qudireti», «Mədenıetti til ǵana mərtebeli», «Mədenıettilik tilden bastalady» syndy birqatar eńbekterin ataýǵa bolady. Kórnekti ǵalymnyń til mədenıeti boıynsha jazǵan bul ǵalamat eńbekterin taldaýdan shyǵatyn qorytyndy – qazaq til biliminiń jańa salasyn qalyptastyryp, damytyp, kórkeıtý barysyndaǵy ushan-teńiz eńbektiń dúnıege kelýi. Laıym, «Til mədenıeti» bólimin basqaryp otyrǵan jastarǵa bul ıgi bastama, zor úlgi əri juǵysty dəstúr bolsyn.
Til bilimindegi ózekti de kúrdeli, tuǵyry myqty leksıkografııa jumysyna belsene, mańdaı terin tógip, jemisti eńbek etken ǵalymnyń biri R.Syzdyq ekeni tilshi qaýymǵa da, jalpy halyqqa da aıdan anyq. Solardyń bərin kórip, basy-qasynda birge júrgen adamnyń birimin. 1959-1961 jyldary tuńǵysh ret jaryq kórgen 2 tomdyq «Qazaq tili túsindirme sózdigin» jasaý barysynda qaınap-pisip, shymyrlaı shynyqqandardyń biri boldyq. Əmbebap ǵalym, tereń bilimdi Rabıǵa Sətiǵalıqyzy redaksııalyq alqa múshesiniń biri retinde eki tomdy da tutas oqyp shyǵyp, túzetýler men tolyqtyrý jumysyn atqarǵany əli esimde. Osy eki tomdyq sózdikti shyǵarǵan soń biz professor A.Ysqaqovtyń basshylyǵymen «Abaı tili sózdigin» jasaýǵa kiristik.
Ol kezde Muhtar Əýezovtiń aqyl-keńesimen Abaı tilin zerttep júrgen R.Syzdyq bul sózdikke de belsene qatysyp, redaksııalyq alqa múshesi retinde kóp is atqardy. 1974-1986 jyldary jaryq kórgen 10 tomdyq «Qazaq tili túsindirme sózdigin» jasaý, jaryqqa shyǵarý kezinde de R.Syzdyq ulaǵatty da abyroıly jumystyń basy-qasynda bolyp, redaksııalyq alqa múshesi retinde ulan-ǵaıyr is tyndyrdy.
Al 15 tomdyq «Qazaq ədebı tiliniń sózdigi» boıynsha atqarǵan qyrýar eńbegi – óz aldyna bir əńgime. О́ıtkeni 15 tomdy tutastaı aýdarystyryp oqyp shyǵý – óz aldyna myǵym jumys bolsa, óńdeý, túzetý, sóz qosý, maǵynalaryn saralaý, jikteý jumysy boıynsha baıqaǵan olqylyqtar men kemshilikterdi aıta otyryp, ərbir avtormen jumys isteý qanshama ýaqyt alary – kimge bolsa da beseneden belgili jaıt.
Rabıǵa Syzdyq bulardan basqa da sózdikterdi qurastyrýǵa, baspaǵa daıyndaý jumysyna, əsirese orfografııalyq sózdikterdiń 1963 jylǵy basylymynan bastap 2010 jylǵy jańa basylymyna deıin (barlyǵy on sózdikten asa) únemi bas-kóz bolyp, alǵy sózderin jazyp, jaýapty redaktorlyq qyzmetin qosa atqaryp, jaryqqa shyǵarý isinen bir taıǵan emes. 2001 jyly baspadan shyqqan úlken qazaqsha-oryssha sózdiktiń jəne oryssha-qazaqsha sózdikterdiń redaktorynyń biri retinde (ekinshi redaktor – K.Husaıyn) ónimdi de sapaly istiń aıqyn ónegesin kórsetti.
Osynshama ushan-teńiz shyǵarmashylyq qyzmetinen basqa ǵalymnyń shəkirt baýlyp, olardy tərbıeleýde de sharshap-shaldyqpaı abyroımen eńbek etýi talaıdy tańdandyrady. Ǵalymnyń jetekshiligimen 30 shaqty shákirti ǵylym kandıdaty, ǵylym doktory ataq-dárejelerine ıe bolyp, respýblıkamyzdyń túrli óńirlerinde abyroıly qyzmet etip jatyr.
«Rəkeńniń osynshama qyrýar jumysty atqara júrip, bərin oıdaǵydaı oryndaýynyń jumbaq syry nede?» dep tańyrqaýshylyq ta bar. Onyń negizi – óziniń eńbeksúıgishtigi, rýhanı jan baılyǵy, zor adamdyq, ǵalymdyq boryshy, mol qajyr-qaıraty, kisilik zor bolmys-beınesi, eren daryny men eńbekke qulshynysynyń basymdylyǵy edi.
On alty jasynan eńbek maıdanyna aralasyp, sanaly ǵumyryn ǵylymǵa arnaǵan akademık Rabıǵa Syzdyqtyń týǵanyna bıyl 100 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı respýblıkamyzdyń túrli óńirlerinde ǵalymǵa arnalǵan konferensııalar, túrli is-sharalar ótip jatyr. «О́ldi deýge syıa ma aıtyńdarshy, О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan?», dep Abaı aqyn jyrlaǵandaı, ǵalymnyń artyna qaldyrǵan murasy urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, máńgilik jasaı bermek.
Telqoja JANUZAQ,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor