Bıýdjet qarjysy maqsatty jumsalýy tıis

Elbasy Nursultan Nazarbaev ınstıtýttyq reformalardyń jańa bes baǵytyn anyqtap, kezeń-kezeńmen júzege asyrýdyń naqty joldaryn «100 qadam» Ult jos­parynda túzip berdi. Osylaısha Úkimet pen Qazaqstan turǵyndary aldyna tyń mindetter qoıdy. Damý serpinimizge zor qýat, jańa múmkindik beretin qadamdar jan-jaqty saralanyp, sheteldik sarapshylar tarapynan da bir­qatar óte mańyzdy jáne túıin­di máselelerdi sheshýdiń naqty tujy­rymdamasy retinde qabyldanyp otyr. Uzaq jyldarǵa arnalǵan «2050» Strategııasyn tıimdi oryndaýdyń máni jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap jáne sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda ulttyń damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna ený jónindegi bastamashyldyqqa kelip tireledi. Prezıdent Úki­mettiń keńeıtilgen otyrysynda naqty 100 qadamnyń praktıkalyq máselelerin jete oılastyrýdy tapsyrdy. Munyń ózi kemel keleshekke degen berik senimimizdi tanytýmen qosa Máńgilik Eldiń myzǵymas ustyndarynyń uly maqsatyn aıǵaqtasa kerek. «Memlekettik qurylystyń odan arǵy 100 naqty qadamy» Ult josparynda memlekettik qyzmet júıesin reformalaý, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý, esep beretin memleketti qalyptastyrý sııaqty aýqymdy mindetterdi úılestire júrgizý arqyly Qazaqstannyń úzdiksiz damýy odan ári jańǵyrtylady. «Esep beretin memleketti qalyp­tastyrý» bólimindegi 93-qa­damdaǵy ózara is-qımylǵa negiz­delgen strategııalyq josparlardy aıtsaq ta jetkilikti. Ondaǵy aýdıt pen memlekettik apparat jumystaryn baǵalaýdyń jańa júıesin engizý usynysyn kópten kútken edik. Shyny kerek, bıýdjettik qarjynyń ornymen jumsalýy áli de kútkendegideı emes. Oblystyq tekserý komıssııasy 15 nysanda 5 baqy­laý is-sharasyn ótkizip, jalpy somasy 1 615,3 mıllıon teńge­niń zań buzýshylyqtaryn anyq­tady. Jergilikti jerlerde de mundaı olqylyqtar jyl saıyn qaıtalanady. Máselen, Aqqaıyń jáne Shal aqyn aýdandary birinshi toqsanda ǵana 109,7 mıllıon teńgeniń túrli burmalaýshylyqtaryna jol bergen. Munyń basty sebebi, memlekettik kirister basqar­malarynda salyq tóleýshilerdiń salyqtyq mindettemelerin atqarýyna salyqtyq baqylaýdy júzege asyrmaýynda, merziminde oryndalmaǵan salyqtyq mindet­temeler men jergilikti bıýdjetke salyqtyq bereshekti máj­búrlep óndirý sharasyn qamta­masyz etý tásilderin tolyq jáne ýaqtyly qoldanbaýynda, ákim­shilik jaýapkershilikke tartý jóninde sharalardy pármendi qabyldamaýynda jatyr. Tekserý kezderinde aýdan­dardyń jer qatynastary bólim­deri jer ýchaskelerin satyp alý-satý jóninde jasalǵan sharttardyń oryndalýyn baqylamaıtyny, jaldyq tólemder esepteýleri durys jasalmaıtyny, jerdi ýaqytsha ótemmen paıdalaný týraly talaptardyń merzimi jıi buzylatyny málim boldy. Endi «Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý týraly» zań qabyldanatyn bolsa, jańasha jumys isteýdiń ádis-tásilderi engizilip, esep pen baqylaý jaıy jaqsara túser edi. Barlyq qarjylyq jáne top­tastyrylǵan qarjylyq esep, syrtqy qarjy aýdıtiniń nátıjeleri, memlekettik saıasat tıimdiligin baǵalaý qory­tyn­dy­lary, memlekettik qyzmet­tiń sapasyn qoǵamdyq baqylaý nátı­jeleri, sondaı-aq, respýb­lıkalyq jáne jergilikti bıýdjet­tiń oryndalýy týraly esepke barynsha jarııalylyq, ashyq­tyq berý máseleleriniń kún tártibine engizilýi de qýantady. О́ıtkeni, júrgizilgen baqylaý is-sharalary qarjylyq tártipti saqtaý deńgeıiniń tómendigin baıqatty. Soltústik Qazaqstan medısınalyq kolledji 2013 jyly kásiporyn uıymdastyrý-quqyqtyq nysanyn jáne ataýyn ózgertý kezinde medısınalyq qyz­met úshin lısenzııasyz shy­ǵystar jasaǵan. Oryndy eskertýge qaramastan, 2014 jyly ýá­ki­letti organmen kelispesten taǵy da shyǵystar babyna túzetý engiz­gen. Osyndaı zańsyzdyqtar Maǵ­jan Jumabaev atyndaǵy gýma­nıtarlyq kolledjinde kezdesken. Memlekettik-kommýnal­dyq men­shikti basqarý tıimdiligi bo­ıynsha baqylaý-taldaý is-shara­larynyń nátıjeleri de oılandyrmaı qoımaıdy. Rásimderdi oryndaý tártibin buzýdyń 27 faktisiniń áshkerelenýi esep-qısaptyń betimen jiberilgenin ańǵartsa kerek. Oblys dotasııa­ly bola tura, jergilikti qazynanyń esebinen satyp alynǵan múlikter respýblıkalyq menshikke ótip ketken. 2010-2014 jyldary ǵana 2 550,8 mıllıon teńgeniń múlki berilgen. Bular negizinen salyq, quqyq qorǵaý jáne sot or­gandaryna qatysty. Ár tekse­ris saıyn memlekettik-kommý­naldyq menshikti basqa­rý tıim­diliginiń, memleket aktıv­te­rin paıdalanýdyń, bıýdjettik qara­jatty tıimdi basqarýdyń álsizdikteri baıqalyp qalyp júr. Mekemeler bıýdjettik júıeniń negizgi qaǵıdattaryn saqtamaǵandyqtan óz kezeginde qarajattyń beıbereket, maqsat­syz jumsalýyna ákelip soqty­rady. Onyń ústine, memlekettik-kommýnaldyq múlikti basqarý sa­lasyna tıisti baqylaý orna­tylmaǵandyqtan, bıýdjetke múlikti jalǵa berýden qara­jattyń tolyq jáne ýaqtyly túspeıtini ádetke aınalǵan. Jergilikti bıýdjettiń atqa­ry­lýyn, sonyń ishinde bıýdjet júıesiniń prınsıpterine, memleket aktıvterin paıdalanýdyń Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamalaryna sáıkestigin baǵalaý oblystyń alty aýdany men Petropavl qalasynyń ekonomıka jáne qarjy bólimderinde júrgizilgende de 1 241,4 mılllıon teńgeniń bıýdjet zańnamala­ryn buzýshylyq faktileri tirkel­gen. Maqsatty transfertterdi ıgerý, merziminde qaıtarý talaptary saqtalmaǵan. Jergilikti jeti bıýdjettiń kiris bóligin naqtylaý kezinde salyqtar jáne ózge mindetti tólemderdiń túsý kestesi, naqtylyq jáne negizdilik qaǵıdalary saqtalmaǵan. Tekserý qorytyndylary aıǵaqtaǵandaı júıeli zań buzý­shylyqtarǵa jol beretin negizgi faktorlar mynalar: - bıýdjettik jáne basqa da zańnamalardyń talaptaryn saqtamaý, baqylaý obektileri mamandarynyń jaǵdaıdy tereń bilmeıtini; - býhgalterlik qyzmetshilerdiń kásiptik deńgeıiniń tómendigi; - bıýdjettik qarjyny paıdalanýda bıýdjettik baǵdarlama ákimshileri, ýákiletti organdar tarapynan tıisti baqylaýdyń bolmaýy. Tekserispen qamtylǵan nysandarda jáne múddeli memlekettik organdardyń jumystaryndaǵy anyqtalǵan buzýshylyqtar men oryn alǵan kemshilikterdi joıý maqsatymen 45 tapsyrma berildi. Jaýapkershilikke 113 tulǵa tartyldy. 2,8 mıllıon teńge aıyppul salyndy. Bıýdjet kodeksiniń 142-babyna sáıkes barlyq deńgeıdegi máslıhattarǵa jergilikti bıýdjetti atqarý týraly esep joldandy. Munyń bári durys-aý. Alaı­da, tártiptik baqylaý júıesin bıýdjettik qarjy salasyna júıeli ornatpaıynsha, belgili nátıjege jetý qıyn. Osyǵan oraı «100 naqty qadam» Ult josparynda mekeme basshylary men jaýapty adamdardyń tıisti bıýdjettik jobalardy múltiksiz oryndaýdyń naqty zańdyq quqyqtaryn belgilenýi kóńilge senim uıalatady. Dýlat EDIRESOV, Soltústik Qazaqstan oblystyq tekserý komıssııasynyń tóraǵasy. Petropavl.