Erliktiń bıik aspany

Otanǵa adal qyzmet etýdiń tamasha úlgisi bolyp kele jatqan Senat depýtaty, Halyq Qaharmany, armııa generaly, kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri Muhtar Altynbaev ǵumyry jaıly syr. Aspan zańǵarynyń bıiktigi men jer asty tereńdiginde de adam taǵdyry bar! Jalpy, ár adam – bir-bir álem! Sol adam álemniń biri óz aramyzda júrgen Muhtar aǵa Altynbaevtyń tula boıynan da, ishki jan-dúnıesinen de áldebir bıiktik pen áldebir tereńdikti ańdap edim. Ańdap edim de, osy bir adamnyń syrtynan uzaq qarap turatyn boldym. Ne kóp qazir, osy kúni ataǵy men laýazymyna maldanyp, qazaqsha aıtqanda, «kúpi kıip kúpsinip» júrgender kóp. Qazaqstannyń Halyq Qaharmany, general-maıor, Parlament Senatynyń depýtaty sııaqty ataǵy men abyroıy qyr asyp ketken Muhtar aǵa da sol ataǵy men abyroıynyń asqaqtyǵymen bıik pe eken, aqyl-parasatynyń tereńdiginde áldebir jasandylyq joq pa eken degen alań oımen ańdaǵanym da aqıqat. Ańdadym da tań qaldym! Qýandym! Sheni bola tura shirenbeıtin, abyroıy bola tura aspaıtyn, ataǵy bola tura asqaqtamaıtyn, laýazymy bola tura lepirmeıtin adamı asyl bir qasıetterden quralǵan Muhtar aǵanyń bar jan dúnıesi shynaıy bıiktik pen shynaıy tereńdikten turary anyq. Sol shynaıy bıiktik pen sol shynaıy tereńdiktiń tutas bir qalybynda Adam bar. Ol – Muhtar Altynbaev! Jáne de sol adamnyń kisilik kelbetinde úlken bir kemeldilik jatar bolsa, onyń jaratylysynda áldebir tektilik bar deı berińiz. Áýelden sol tektiliktiń qasıetti tamyry tereńinen tartqan qasıetti Ulytaý dep ejelden ulyqtalyp kele jatqan uly dalanyń tóskeıine malyn jaıyp, tirshiligin jarastyrǵan Altynbaevtar áýletiniń tarıhy da, syry da áriden tartady. Bir áýlettiń shejire syrynyń bárin birdeı tizbelemeı-aq qoıaıyq ta, eń áýeli Muhtar aǵanyń ákesi Qapash Altynbaevtyń ózi de óz kezeńiniń aıtýly adamy bolǵandyǵyn aıtqan lázim. Keshegi keńestik dáýirdiń 30-shy jyldary asharshylyqtan jan saqtap qalý úshin qaımana qazaq qaıda barmady, qaıda josymady?! Bul áýlet te Ulytaýdyń baýraıynan kóterile kóship, jan saqtaý úshin kómirli Qaraǵandyǵa kelip qonystanǵan-dy. Bul tusta en dalaǵa malyn jaıyp erkin ósken qyr qazaǵynyń qala dese aza boıy qaza turyp, qaladan qashatyn jáne de jer asty jumysyna túsýge de úrke qaraıtyn kezi edi. Alaıda, Qapash Altynbaev kómir qazýshy shahter bolýdan tartynǵan joq. Qaraǵandy kómir basseıniniń qalyptasý kezeńinde ózi quralyptas jigittermen birge Qapash ta Ýkraınadaǵy sol kezdegi Stalınsk, qazirgi Donesk qalasyna oqýǵa jiberildi. Áýelde Qaraǵandydan shyqqan bir qaýym jigittiń birazy jol boıy «oqýy qurysyn» dep túsip qalyp otyrsa da, bulardyń jeteýi sol Doneskige jetken-di. Aqyry Qapash Qaraǵandyǵa kásibı shahter bolyp oraldy da, bar sanaly ǵumyryn jer astynda ótkizdi. Áýelde jer astyna jaryq túsirýshi bolsa, onan keıin qazylǵan kómirdi syrtqa súırep shyǵarýshy, odan keıin ýchaske bastyǵy sııaqty joldarmen bastalǵan Qapash Altynbaev «Kırovýgol» №12 shahtanyń bastyǵy aralyǵyndaǵy beıneti mol abyroıly joldan ótti. Bul bir adamnyń ómir joly edi. Muhtar aǵanyń qolynda jaryqtyq sol ákesiniń óz qolymen jazyp ketken ómirbaıandyq derekteri men ózge de qujattarmen birge «Kırovýgol» tresiniń bastyǵy Voronkovtyń shahta bastyǵy Qapash Altynbaevqa bergen minezdemesi de bar. Sol minezdemede aıtylǵanyndaı, 1931 jyldan bastalǵan shahter jolynyń bar súrleýimen júrip ótken ákeniń adaldyǵy da aıtylady. Keshegi Uly Otan soǵysynyń qaınap turǵan tusynda, ıaǵnı 1942 jyly Lenın ordenimen marapattalǵan Qapash Altynbaev eńbeginiń qanshalyqty baǵaly bolǵandyǵyn ańdatar edi. Mine, bar sanaly ǵumyryn sanaly eńbekpen ótkizgen Qapash Altynbaevtyń uly Muhtar da óziniń ómir jolyn shahtadan bastaǵan bolatyn. Shahta dırektorynyń alpamsadaı ulynyń jer astyna túskendigine tańdanǵandar da bolyp edi. Qapashtyń sol kezdegi abyroıymen óz balasyn kez kelgen joǵary oqý ornyna túsirip jiberip, ornalastyrýǵa qudireti jetken de shyǵar. Mektepti de táýir bitirgen Muhtardyń ózi de joǵary oqý ornyna oqýǵa barýǵa qulshyna qoımady. Balalyq dáýreni Qaraǵandynyń kóshesinde erkin ótken Muhtardyń oıy men boıy da, minezi de erkin qalyptasty. Sol bir erkin oıly jigerimen «prohodchık» bolyp shahtaǵa tústi, tula boıynda kúshi tasyǵan jas jigit jer asty tereńdigine boılap júre berdi. Áýeldegi shahter Muhtardyń endi kelip «ushqysh bolamyn» degen qanattanyp bite bastaǵan armandy oıy ony Qaraǵandynyń ushqyshtar daıyndaıtyn avıasııalyq oqý ortalyǵyna jetelep alyp kelgeni de taǵdyrsheshti sát edi. Jasy kelmedi. On alty jastaǵylar qabyldanbaıdy eken. «Ushqysh bolamyn» degen ishtegi bir jalyndy armanymen kelesi jyly barlyq emtıhandardy kileń beske tapsyrǵan talapty jas 1963 jyly sol óz armanynyń bir bıigine sátti bir qadam jasap, ushqyshtyqtyń erlikke toly taǵdyrly tabaldyryǵyn attaǵan da bolatyn. Erlikke toly ǵumyrdyń alǵashqy bir sáti aspan zańǵaryna áýeli «MıG-17» ushaǵyn kóterýmen qanattanǵany bar. 1966 jyly Keńes áskeriniń zapastaǵy serjanttar tobynyń qyzmetine alynǵan Muhtar Altynbaev Kınel-Cherkassk avıasııalyq oqý ortalyǵynda on bir aı boldy da, kishi leıtenant ataǵymen Qaraǵandyǵa qaıtyp oralyp, qaıradan óz shahtasyna tústi. Bıiktikti baǵyndyryp kelgen qaıratty da jigerli Muhtar Qapashulynyń jer astynda júrse de aspan tósinde zaýlaǵan sátteri oıynan keter bolmady. Adam tasıtyn deıtin azamattyq avıasııa ushqyshy bolǵysy kelgeni de bar. Alaıda, áskerı ushqyshty ol kezde bul salaǵa kóp jibere de bermeıtin. Áskerı ushqysh qat. Dúnıeniń altydan bir bóligin alyp jatqan sol kezdegi Keńester Odaǵy sııaqty alyp memlekettiń áýe shekarasyn qorǵaý bárinen de joǵary turatyn, qasıetti is sanalatyn. 1969 jyly óz erkimen ásker qataryna barǵan Muhtar Qapashuly joıǵysh ushaqtarmen derbes ózi ushý maqsatyna qol jetkizse, odan keıin Armavır joǵary áskerı avıa­sııa áýe shabýylyna qarsy qorǵanys ýchılıshesin jedeldete oqyp shyqty da, aınalasy bir segiz jyldyń aralyǵynda jaýyngerlik úlken joldan ótti. Áýelgi áskerı ushqysh Muhtar Altynbaev keıin Perm qalasyndaǵy ıstrebıteldi avıasııa polkynyń komandıri bolý aralyǵynda bıikke samǵar qanat baılanǵan joldy ótkerdi. Bul jaı jol emes edi. Bul Muhtar aǵanyń endigi bar taǵdyry sol aspan bıiktiginde ekendigin aıqyndaǵan ómir bıiktigine samǵaýdyń san tarapty joly bolatyn. Muny ózi de uǵyndy. О́zge bir mamandyq endigi arada buǵan serik bola almasyn da túısigimen anyq túısindi. 1985 jyly Keńes Odaǵynyń marshaly G.K.Jýkov atyndaǵy Áskerı akademııanyń da oqýyn úzdik bitirip, Muhtar aǵa óz ómiriniń taǵdyrly jolyn odan ári bıiktete túsýge bar nıetimen, bar talabymen kirisken-di. Muhtar Altynbaevtyń qanshalyqty bıikke kóterilgendigin onyń óz ómiri aıtady. Jalǵany joq jaıymen, qospasy joq qaıyrmasymen aıtar bolsaq, bir kezderi Túrkistan áskerı okrýginiń áýe shabýylyna qarsy qorǵanys korpýsy komandıriniń orynbasary, sonan soń dıvızııa komandıri, Keńester Odaǵynyń áskerı avıasııa korpýsynyń komandıri sııaqty jaýyngerlik taǵdyrly jol Muhtar Altynbaevtan ózge qazaq balasyna buıyra qoımaǵandyǵy da aqıqat jaı. Bul, bálkim, taǵdyr da bolar. Alaıda, sol kezdegi Keńes Odaǵynda ózge dúnıe jetispeı jatsa da, qarý-jaraq pen áskerı kadr jetip-artylatyn-dy. Soǵan qaramastan, qazaqtyń bir balasyna alyp derjavanyń áskerı avıasııasynyń bir korpýsyn basqartý degenińiz, ol endi Muhtar Altynbaevtyń eń áýeli jeke basynyń adamı da kisilik asyl qasıetinde jatqan bolatyn. Alyp el onyń asyl qasıetterin tanı da bildi, baǵalaı da bildi. Muhtar aǵanyń sol asyl qasıetteriniń biri – otanshyldyǵy edi! Buǵan jan men oı, nıet adaldyǵyn qosyńyz. Jáne de munan keıin óz isine jan-tánimen berilgen asqan janqııarlyǵy men ózine senip tapsyrylǵan iske degen jaýapkershiligin qosa aıtyńyz. Áıtse de avıasııaǵa nege qumar boldy? Shahta dırektorynyń balasy kez kelgen qyzmet alyp, Qaraǵandysynda shalqyp júrmes pe edi?! Keńes Odaǵynyń birese ana jerindegi, birese myna jerindegi áskerı bólimderge kóship-qonyp, talaı bir áskerı qonystardy sharlasa da shaldyqpaǵandyǵyn da, qus tumsyqty nebir joıǵysh ushaqtardy aspanǵa kóterip alyp shyǵýǵa degen qumarlyǵynyń kúni búginge deıin bir basylmaǵandyǵyn da qaıtersiz?! Bul ne qylǵan qumarlyq?! Jaýaby sol, bul erlikke degen qumarlyq pen qushtarlyq! Bir aqıqat bar! Muhtar aǵa áli de sol erlik jasaýǵa degen qushtar kóńilmen ómir súrip keledi! Alaıda, Altynbaevtyń erlik jasaýǵa degen endigi qushtarlyǵy elge, óziniń táýelsiz Qazaqstanyna adal qyzmet etý qushtarlyǵymen birge órilip jatyr. – Keńes Odaǵyn da, onyń Qarýly Kúshterin de túsinip bolmaıtyn beı-bereketshilik jaılaı bastaǵan tusta Túrkimenstanda qyzmette edim, – dep bastalǵan Muhtar aǵa Altynbaevtyń bul áńgimesiniń ózeginde kóp syr jatqandyǵyn ańǵardym. Tarıhtyń shyr aınalyp turǵan tasyna el taǵdyry tústi. Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan on bes respýblıkanyń abdyrap ta ańtarylyp qalǵan óliara tusy edi bul. Prıbaltıka memleketteri bárinen de irgelerin birden aýlaq salyp shyǵa kelse, Grýzııa men Ázerbaıjanda beıbit sherýge shyqqandardyń qany tógildi. Taýly Qarabaq janjaly bastaldy. Mine, 1991 jyldyń osy bir alasapyrandy kezeńinde Keńes Odaǵynyń jáne onyń Qarýly Kúshteriniń taǵdyryna alańdaýshylyq bildirgen Keńes Armııasynyń 500-deı generaly Máskeý qalasyndaǵy Kremldiń sezder saraıyna jınalyp, bar jaıdy ashyq talqylamaqshy boldy. Qabaqtary qatýly da susty sol generaldardyń aldyna Reseı Kompartııasynyń birinshi hatshysy Borıs Elsın men Qazaqstan Kompartııasynyń birinshi hatshysy Nursultan Nazarbaev jáne Keńes Odaǵy Qarýly Kúshteriniń Qorǵanys mınıstri, marshal Evgenıı Shaposhnıkov kelisimen áýelden máımóńkeleýdi bilmeıtin jáne týra sóılep, týra jaýap alýǵa daǵdylanǵan áskerıler birden Keńes Odaǵy men onyń Qarýly Kúshteriniń aldaǵy taǵdyry ne bolady, birden sony surasyn. Janǵa batar aýyr sózder de aıtylady. Ashynǵandary da, qandary qyzyp otyrǵandary da bolatyn. О́z generaldarynyń bul óktemdigin kórgisi de, estigisi de kelmegen marshal Shaposhnıkov eshkimge jaýap qatqysy kelmeı, qolyn bir siltep, ornynan ushyp turdy da, jıyndy tastap ketip qalmaqshy bolyp, kirgen esigine qaraı bettedi. Sol sátte Nazarbaev ornynan shapshań kóterilip, shyǵar esikke taıap qalǵan ashýly da dármensiz marshaldy bileginen ustap alady da, ákelip ornyna otyrǵyzady. Sóıtip, ózi minbege shyǵady. – Joldas, generaldar! Sizder men bizder tarıhtyń asa qatań da jaýapty synyna tap bolyp turmyz! Bizdiń qazaqta «ashý dushpan, aqyl dos» degen bir tamasha sóz bar. Bárin de aqylmen shesheıik. Bizdiń dańqty Qarýly Kúshterimiz ben olardyń quramyna, qandaı jaǵdaı bolsa da, biz beıjaı qaraı almaımyz. Ásker kez kelgen elge ejelden kerek bolǵan, áli de kerek! Demek, sizder de bizge kereksizder, – dep Nursultan Nazarbaev qııýy qashyp bara jatqan eldiń jaıynyń jaı-japsarynyń tigisin jatqyzyp sóılegen sátinde barlyq generaldar oryndarymyzdan turyp, Nazarbaev úshin qol soqqan edik! Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ǵumyrnamasynyń bizge beımálimdeý bolyp kelgen osy bir jarqyn betteriniń bir syryn Muhtar aǵa Altynbaev qanattanyp aıtty, jany jadyrap aıtty. Qanattanǵany da, jadyraǵany da kóńil túpkirindegi qýanyshy edi. Nazarbaevtaı qazaqtyń bir balasy arys­tandaı aıbatty óńsheń generaldardyń aldyna qaımyqpaı shyqsa jáne jaı shyǵyp qana qoımaı, aqyldy basý sózin aıtsa, oǵan sol yǵaı men syǵaı generaldaryń oryndarynan turyp qol soǵyp jatsa, kóńiliń nege óspesin, nege marqaımasyn, nege qanattanbasyn?! –  Bul Nursultan Nazarbaevty tuńǵysh kórýim edi. Qatty súısindim! Nazarbaevtaı erge degen sol jolǵy alǵashqy súısinisim óz elime degen súıispenshiligim men saǵynyshymdy oıatty da, týǵan elge oralǵym keldi. Saryarqanyń saıyn dalasyn saǵyndym. Samalyn da, boranyn da saǵyndym. Qazaqtyń keń dalasynyń móldirep turar kógildir aspanyn saǵyndym! Muhtar aǵa osy bir kóńil áýenimen terbeldi. Sol kóńilindegi týǵan eline degen ystyq shoǵyn úrlep jibergen sol sátten bastap Altynbaev áskerı boryshyn ótep júrgen Túrkimenstanǵa oralǵanymen de Alataý jaqqa alańdaýmen kún keshti. Munda da abyroısyz emes. Túrkistan áskerı okrýginiń korpýs komandıri, Túrkimenstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń múshesi, Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty. Jastaıynan qosylǵan jan jary Gúlbaný Raqymbaıqyzy ekeýiniń ár jerge kóship-qonǵandary da az bolǵan joq edi, endi, mine, jyly da jaıly orny bar, qozǵalmaı otyrsaıshy degen pendeshilik bir oılarǵa berilip ketetin sátteri de kezdesetin. Endigi bir oıy uldary Músilim qazaq topyraǵynda ósip-ónse eken deıdi. Osy bir ári-sári oılarymen alań kóńil bolyp júrgen kúnderdiń birinde Túrkimenstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Caparmurat Nııazov alqaly bir jıyn ústinde: «Maǵan Qazaqstannyń birinshisi Nazarbaev telefon soǵyp, Altynbaevty qaıtarýymdy surady. Men bolmaıdy dedim! Altynbaev, bizge de kereksiń», – dep salǵany bar. Kóńil qusynyń quıqyljyǵan sol sátinde-aq ala bultty aspanmen samǵap otyryp týǵan eline tartyp ketkisi kelgenin qaıtersiz?! О́z elińe kerek ekenińdi sezinýden jáne de ózińdi sol óz elińniń basshysy kózinen ǵaıyp qylmaı, izdep jatqandyǵyn estýdiń baqytyn dál Altynbaevtaı sezine bilý úshin de elińnen alysta, tipti, jyraqta júrýiń kerek pe eken, joq álde óz týǵan topyraǵyńnyń da, jýsan ıisi ańqyǵan sar dalanyń saý­mal samalynyń qadiri men qasıetin de kókiregińe Altynbaevtaı máńgilik túıip alýyń da kerek pe eken?! Alysta jatqan ózekti óz eli – Qazaq­stannyń da óz táýelsizdigin jarııalaǵan jáne de el tizginin Prezıdent retinde Nur­sul­tan Nazarbaevtyń óz qolyna alǵan osy bir tarıhı sátterdiń syndarly kezeńinde óz eliniń múddesi úshin qyzmet etýge degen kóńil qushtarlyǵy ábden mazasyn alǵany bar-dy. Sol bir el dep soqqan adal kóńili óz eline asyqtyryp júrdi. Sondaı bir sátte Nursultan Ábishuly Nazarbaev Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elde­riniń Qarý­ly Kúshteriniń mınıstri bolyp tur­ǵan Evgenıı Shaposhnıkovpen habar­lasyp, Altynbaevty Qazaqstanǵa qaıtarýyn suraıdy. Bul da Elbasynyń eldi el qylsam, el azamattarynyń basyn qossam degen tereń oıly janynyń bir jarqyn kórinisi edi. О́zi de áskerı ushqysh Shaposhnıkov abyroıly Nazarbaevtyń ótinishin aıaqasty qylmady, tilegin qup aldy. Elbasy ózi bolyp Altynbaevty elge qaıtarý jónindegi áńgimeni mınıstrmen kelisip alǵannan keıin, Muhtar Altynbaev Túrkimenstan basshysy Nııazovtyń aldyna keldi. «Nege ketesiń?» – dedi Nııazov. «Esiń barda, eliń tap», degen bizdiń qazaqta bir sóz bar», – dedi Altynbaev. Obaly neshik, Nııazov óz alǵysyn bildirip, jyly tilegi men sózin aıtyp, qaraýyndaǵylarǵa «jaqsylap shyǵaryp salyńdar» degen nusqaýyn da berip, Altynbaevty barynsha qurmettep, jol-joralǵysymen týǵan jerine attandyryp salady. 1992 jyldyń 1 sáýirinen bastap general-maıor Muhtar Altynbaev táýelsiz Qazaqstannyń Almaty mańyndaǵy áýe shabýylyna qarsy qorǵanys korpýsynyń komandıri, soǵan qosa, Qazaqstan Qorǵanys mınıstriniń orynbasary mindetin atqarýǵa kiristi de, qyrandaı qanattanyp, suńqardaı túlep sala berdi. Alaıda, áli de bolsa Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri burynǵy daǵdymen Máskeýge jaltaqtaıtyn-dy. – Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesiniń shtaby Tashkent qalasynda ornalasqandyqtan da apta saıyn Tashkenttegi shtabqa esep berip turatyn edik. Bul burynnan kele jatqan buljymas tártip bolatyn. Áýelde esep berip turdym. Birde elimiz óz táýelsizdigin alsa da Qazaqstannyń óz Qarýly Kúshteri nege táýelsiz emes degen oı keldi de, kezekti bir sátinde Tashkenttegi shtabqa baılanysqa shyqpadym da, esep te bermeı qoıdym, – dep Muhtar aǵa taǵy bir beımálim jaıdy aıtyp bergen edi. Qazaqstandaǵy Muhtar Altynbaev basqaratyn asa mańyzdy áýe shabýylyna qarsy qorǵanys korpýsy Tashkenttegi shtabqa baǵynýdan bas tartyp jatyr degen dabyl lezde Máskeýge de jetken edi. – Siz shtabqa ne cebepti esep bermeıtin boldyńyz? – deıtindeı Altynbaevqa joǵarydan tergeýge teń keler alǵashqy qoıylǵan saýal da osy boldy. «Keshirińiz, biz qazir táýelsiz elmiz! Basqa memlekettiń shtabyna men nege esep berýim kerek?» – degen korpýs komandıri Altynbaevtyń myna jaýaby talaılardyń zyǵyrdanyn qaınatyp, ózderine baǵynýdan ketip bara jatqan generaldyń isin tekserý úshin arnaıy toptyń da jetip kelgeni bar edi. – Keshirińizder, meniń óz elim, óz memleketim, óz Prezıdentim bar! Sizderdiń quzyrlaryńyz endi bizge júre qoımas. Elge kelgen ekensizder, meniń halqymnyń salty boıynsha qonaqasy jep ketińizder, – dep tekserýshilerdi dastarqan basynan kóńilderin jaılandyryp ta, ornyqtyryp ta, oılandyryp ta kelgen jaqtaryna shyǵaryp salǵan sáttiń ózi Muhtar aǵa Altynbaevtyń Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń el táýelsizdigin ornyqtyrýdyń asa bir kúrdeli de qıyn kezeńinde, eki qoldy bir ete almaı jatqan shaǵynda el shetine tıiskeli kelgen jaýdyń betin bir qaıtarǵan erlikpen para-par edi-aý degen oı keldi. – Bul tusta Qazaqstannyń Qorǵanys mınıstrligi joq pa edi? – deımiz aǵanyń áńgimesin odan ári sabaqtaı túsýin qalap. – Áli joq bolatyn. Qorǵanys komıteti ǵana bar edi. Qaıda ol kezde?! Áli táýelsizdigimizdiń taǵdyry ne bolaryn, táýelsizdigimizdi ustap qala alamyz ba, sony da bile almaı turǵan óte bir aýyr kez edi ǵoı ol. – Bir kúni Nazarbaev biraz áskerı generaldy Almatydaǵy burynǵy SK-nyń úıine shaqyrtty. Kóńilinde áldebir qobaljýy men júzindegi sharshańqyraǵan reńimen qýana otyryp Nursultan Ábishuly «Táýelsiz Qazaqstannyń Qarýly Kúshterin qurý jónindegi Jarlyqqa qol qoıamyn», – degendi erekshe bir tolǵanyspen aıtqandaı boldy. Bárimiz oryndarymyzdan turyp, qol soqtyq, bárimiz de tolqydyq! Bul 1992 jyldyń 7 mamyry bolatyn! Táýelsiz Qazaqstannyń óz Qarýly Kúshteriniń qurylýynyń osy bir tarıhı sátiniń kýágeri bolǵan Muhtar aǵanyń kóńilindegi baıaǵy sol qýanyshy taǵy da qanattandyryp jibergendeı edi. Sol arada elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Joǵarǵy Bas qolbasshy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óz Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshterin basqarýshy joǵary quramyn bekitip, Keńes Odaǵynyń Batyry Saǵadat Nurmaǵanbetovti Qorǵanys mınıstri etip taǵaıyndady. Áskerılerdiń aldyna tyń mindetter qoıyldy. Sol 1992 jyldyń 7 mamyrynan, ıaǵnı Qazaqstan Qarýly Kúshteri qurylǵan tarıhı cátten bastap Muhtar Qapashuly Altynbaev Qorǵanys mınıstriniń orynbasary – Áýe qorǵanysy kúshteriniń qolbasshysy bolyp taǵaıyndaldy da, Joǵarǵy Bas qolbasshy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen táýelsiz elimizdiń áskerı áýe qorǵanysy men áskerı avıasııanyń qalyptasýy men nyǵaıýyna ólsheýsiz úlesin qosa bildi. Bul eshbir kúmán da keltirmeıtin, talas ta týdyrmaıtyn aqıqat! Jáne de Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 2006 jyldyń 6 mamyryndaǵy Jarlyǵymen Muhtar Altynbaevqa Qorǵanys mınıstri bolyp turǵan kezinde elimizdiń Qarýly Kúshteriniń qalyptasýy men damýyna, elimizdiń qorǵanys qabiletin nyǵaıtý jolyndaǵy jetistikterine qosa, jaýyngerlik aıbyny men jeke erligi úshin Halyq Qaharmany ataǵynyń berilýi Elbasynyń erlikti de, erdi de qaster tutar asyl adamı qasıetteriniń biri dep baǵaladyq. Elbasynyń Jarlyǵynda atap kórse­tilgenindeı Muhtar Altynbaev óziniń «jeke erligi» Otan múddesine qatysty keıbir ózekti de kúrdeli máseleni sheshýde basty áreket atqarǵanyn da aıtqan lázim. 1994-1996 jyldary Qazaqstannyń áskerı-áýe kúshteriniń bas qolbasshysy bola júrip Muhtar Altynbaev óz boıyna bitken qaısarlyǵy men tabandylyǵynyń arqasynda talaı bir ótkir máseleni sheshýde batyl qımyldaýyna týra kelgen sátter de az kezdesken joq edi. Boıyna bitken ójettiliginiń de paıdasy tıdi. Keshegi Keńes Odaǵynyń áskerı dúnıe-múlki men qarý-jaraǵyn bólýge kelgende ózderin bar dúnıeniń basty murageri sanaǵan Reseı áskerıleri sarańdyq tanyta bastaǵan shaqta Qazaqstannyń áýe-kúshterin qalyptastyrýǵa qajetti alǵashqy áskerı ushaqtardyń birazyn Muhtar aǵa Reseı jerindegi áskerı bólimderden daý­lasa júrip, alǵashqylaryn ózi áýege kóterip, alyp kelýine de týra keldi. Reseıdiń sol kezdegi Qorǵanys mınıstri Pavel Grachev pen áskerı-áýe kúshteriniń bas qolbasshysy, armııa generaly Petr Deınekındi Lıpeskide turǵan avıasııa polkynan 26 áskerı ushaq alýǵa kóndirgeni bar. «О́zderiń ushyryp alyp kete alsańdar, áketińder» degen reseılikterdiń talabyna da kónýge týra keldi. Áskerı ushaqtarmen ózge bir memlekettiń áýe keńistigin buzyp ótýdiń óz qıyndyqtarymen birge, eleýli bir qaýpi de bar bolatyn. Muhtar aǵa ony da bildi. Sondaı kúnderdiń birinde Volgo­gradtyń mańyndaǵy Ahtıýbınsk degen jerde arnaıy ushyp-qoný alańy bar áskerı ushqyshtar daıyndaıtyn oqý ornyn basqaratyn Iýrıı Petrovıch Klıshın degen ushqysh dosy esine túsip, «Iýra, saǵan qonaqqa keleıin dep edim, qabyldaısyń ba?» dep habarlasyp edi, ol qýanyp ketti. Muhtar aǵa Reseıdiń ortalyq bóligindegi Lıpeskidegi áskerı alańnan «SÝ-27» joıǵysh ushaǵymen ushyp shyǵyp, jaýynger dosy Iýrıı Klıshınniń kómegimen jaýyngerlik ushaqty áýeli Qazaqstannyń irgesine bir jaqyndatyp aldy da, kelesi kúni taǵy da aspanǵa kóterilip, elge jetti. Reseı jaǵy bul jaıdy úlken bir daýǵa aınaldyryp jibere jazdady. Qazaqstannyń áskerı-áýe kúshterin jasaqtaýdy osylaısha óz qolyna alǵan Muhtar Altynbaev endi óz elimizdiń áskerı ushqyshtaryn daıyndaýǵa da úlken mán bere bastady. Krasnodardaǵy ushqyshtar daıyndaıtyn oqý ornyna birden on alty qazaq jigitin jiberip aldy. Qazir táýelsiz Qazaqstannyń kógildir aspanynda nebir áskerı ushaqtarmen samǵap júrgenderdiń deni osy Muhtar aǵanyń qyrandary ekendigin de aıtqan lázim. Kemeline keler keleshektiń kerýenin alǵa súıregen nar tulǵaly Muhtar Altynbaev 1996 jyly Qazaqstannyń sol kezdegi Qorǵanys Mınıstri Álibek Qasymov bastaǵan delegasııa quramynda AQSh-qa barǵan sapary kezinde de alystaǵy Amerıkanyń aspan keńistiginen de bir samǵap ótip edi-aý! Qazaqstandyq áskerıler Arızona shtatynyń rezervte turǵan eskradılııasynda, odan soń áskerı áýe kúshteriniń Akademııasynda bolǵan kezderinde de Muhtar aǵanyń áskerı ıstrebıtelderge degen qushtar kóńili taǵy da bir mazasyz kúıge túskenin de qaıtersiz?! Ásirese, amerıkalyq «F-16» ushaqtaryn kórgende osylarmen bir samǵap kórsem degen qumarlyǵynyń oıanǵanyn da qaıtersiz?! Sol qumarlyǵy shydatpaı, sátin salǵan bir sátte: «Sizderdiń myna ushaqtaryńyzben bir ushyp kórýge bolar ma eken?» demesi bar ma? Amerıkalyq áskerıler bir sát ne aıtarlaryn bilmeı ańtarylyp turyp qaldy. Aqyry olar óz sheshimderin bir táýlikten keıin aıtty da, resmı túrde arnaıy ruqsat alyp baryp qana qazaq ushqyshyna ózderiniń jaýyngerlik ushaqtarymen ushýǵa múm­kindik jasady. – Áskerı polıgonǵa alyp keldi de, áýeli bir saǵattaı teorııalyq daıyndyqtan ótkizdi. Áskerı ushqyshtar kıetin arnaıy kıimdi de laıyqtap daıyndap berdi. Áýege kóterilip, arnaıy polıgonǵa bomba tas­taý jattyǵýyn oryndap shyqtym, – dep Muhtar Qapashuly sol bir sátti asa bir qanaǵatty kóńilmen eske alǵan-dy. Bálkim, Muhtar Altynbaevtyń dybystan da shapshań jyldamdyǵy bar amerıkalyq ushaqpen eshbir úreısiz aspan bıigine kóterilip, qyransha samǵap, qanatyn bir qaǵyp dúr silkinip alǵan osy bir sátin qazaq ushqyshynyń bir sátke bolsa da Qazaq eliniń abyroıyn aspandatqan erligi dep bilgen de jón shyǵar! Amerıka súısindi! AQSh-tyń Qorǵanys mınıstri Perı «Amerıkanyń tarıhynda bizdiń jerimizge birde-bir sheteldik ushqysh bomba tastap kórgen joq edi, siz sonyń alǵashqysy boldyńyz», – dep qazaq generalynyń ushý sheberligine rıza bolǵandyǵyn jasyra almap edi. Sol sátte sózge de, oıǵa da júırik Muhtar Altynbaevtyń: «Rızashylyǵyńyzǵa rahmet! Bizdiń táýelsiz Qazaqstanymyz ben sizderdiń Amerıka jeriniń tek oqý-jattyǵý polıgondaryna ǵana bomba tastalatyn bolsyn», – dep osy bir taýyp aıtqan sózine amerıkalyq áskerıler sonshalyqty shyn rıza bolǵandyqtary sol bolar, dýyldata qol soqqan-dy. О́z eli men halqynyń mereıin tasytyp, abyroıyn asyrý Muhtar Altynbaev ómiriniń aınymaıtyn eń bas­ty asyl ustanymyna aınaldy. Erlikke toly óz ómirinde laýazym men mansap izdemegeni jáne de bar. Elbasy qaıda jumsady, sonda bardy. 1996-1999 jyldary Qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndalǵan Muhtar Altynbaev Qazaqstannyń Qarýly Kúshteriniń áskerı jattyǵýlary men qarý-jaraqtyń jańa túrlerimen jabdyqtalýyna jáne mamandar daıyndaıtyn áskerı oqý oryndarynyń óz elimizde kóptep ashylýyna da úlken mán berdi. Qazaqstannyń Áskerı doktrınasynyń qalyptasýyna da belsene atsalysty. Mınıstr demekshi, Muhtar Qapashuly bul mindetti eki márte atqardy. 1996 jyldyń jeltoqsan aıynda Áýe qorǵanysy kúshteriniń bas qolbasshylyǵyna taǵaıyndalyp, 2001 jyly qaıtadan mınıstr, al odan keıin, ıaǵnı 2007-2010 jyldary Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary – Shtabtar bastyǵy komıtetiniń tóraǵasy cııaqty ómirlik abyroıly joldan ótti. Sol óziniń ómirlik jolynda Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń de shyńdalý men jetildirý kezeńderiniń jaýapty da qıyn ári kúrdeli asýlary menmundalap turar edi. Muhtar aǵa qazir senator. Qazaqstan Parlamentindegi abyroıly da bedeldi jáne ózindik orny bar saıasatshynyń biri. Dańqty bola tura, dúrildemeıdi de, gúrildemeıdi de, ózine tán salıqaly da parasatty jan dúnıesiniń shýaǵymen aınalasyna áldebir jylylyq shýaǵyn tógip turady. Ustamdylyq ta boıynda! Sabyr da janynda! Qazaqstannyń Qarýly Kúshterine qatysty máselelerdi kúni búginge sheıin óz nazarynan qaǵys qaldyryp kele jatqan joq. Ol áli de óziniń tereń oıymen zańǵar bıikke kóz tigedi. О́ıtkeni, sol bıikte ómir bar!.. Jabal ERǴALIEV, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Parlament Senatynyń depýtaty.