Shejire sheri

Shý óńiriniń turǵyny Murat Sálimbaev aqsaqal qazaqtyń eski qıssa-dastandaryn jadyna toqyǵan, halyq qazynasyn jańylmaı jatqa soǵatyn quımaqulaq qart Halyqtyq qazynany qaıta jańǵyrtyp, túletýge, aıtys, Naýryz, jyrshylyq, jyraýlyq, kúı óneri sııaqty ulttyq muralarymyz qataryndaǵy taǵy bir umytyla jazdaǵan shejirege, shejireshilerdi qurmetteýge qazir qanshalyqty kóńil bólinip júr degen suraqtyń qoıylýyna sebep – «Egemenge» jaqynda belgili qylqobyzshy Álqýat Qazaqbaev Shý óńiri jurtshylyǵyna quımaqulaqtyǵymen málim Murat Ábdirashıtulyn arnaıy ertip keldi. Ejelden Murat molda degen búrkenshik atpen etene tanys shejireshi kónekóz qarttyń boıyndaǵy myna qasıeti tek bir óńir úshin ǵana emes, jalpy respýblıka kóleminde keńinen dáriptelýge laıyq bolǵandyqtan biz de redaksııa qonaǵyn áńgimege tartyp, arǵy-bergi tarıhtyń tabanyna tanymymyz talǵansha kóz tigip kórdik. Kómeıdegi jyryn qarataýlyq jyraýlar men termeshilerdiń maqamyna salyp, darııadaı kósile tasyp oryndaıtyn jannyń aıtqandaryn sol qalpynda jalma-jan taspaǵa basyp ala qoıýǵa asyqtyq.    Eskiniń shejiresin jatqa soǵatyn quımaqulaq qarttar salǵan izdiń joǵalyp ketpeı, tabylǵanyna qatty qýandyq. Tarıhı jyr-dastandardy jańylmaı jatqa aıtatyn Murat shejireshi kóp jyldar sharýashylyqta mal dárigeri qyzmetin atqarǵanyna qaramastan bul ónerge degen súıispenshiligin esh­qashan sýytpaǵan, qaıta óz qulaǵymen estigen kóp dúnıelerdiń jaryq kórýine barynsha atsalysyp júrgen azamat. Sonyń biri, Shý alabyna aty máshhúr Saýytbek aqynnyń súıgen arýy Aqbópe О́telbaıqyzyna arnaǵan zarly sherin osy sát jatqa oqyǵanda, alaman báıgedegi júırikteı arqalanyp, oqıǵaǵa oraı ara-tura án maqamyn túrlentip, ándetip sala berdi. Aqyn jyrlaryn alma-kezek oqyǵan saıy­n tili ne múdirip, ne jańylysyp qalmaı, Syrdyń sýyndaı syńǵyrlaı aǵýyna qaraǵanda, bul ónerge Murat aqsaqal jastaıynan jaqyn bolyp ósken deý qısyndy. Al, endi shejireni, sheshendikti qalaı jandandyrýǵa bolady degenge kelsek, oǵan sebep – búginde mektepti, joo-ny bitirgen keı jastar tilge shorqaq, óz oılaryn erkin jetkizýge qınalady, eki sózdiń basyn durystap qurastyryp sóıleı almaıdy. Muny ata-babalarymyzdyń sheshendik sóz ónerinen, shejireden keıingi urpaqtyń qol úzip qalǵandyǵymen túsindirýge bolady. Ol az bolsa, qazir uıaly telefon men kompıýter zamany. Dástúrli mádenıetin saqtap qalǵysy keletin jurt úshin munyń tıgizer qaýpi alapat. Sondaıda eriksiz, shirkin, Murat aqsaqal sııaqty halqymyzdyń injý-marjan jaýhar jyrlaryn, el aýzynda saqtalǵan oqıǵalardy qyzyqtyra áńgimeleıtin dýaly aýyzdardyń ónegesin nege qazir tárbıe quraly esebinde paıdalanbasqa, muny nege mektepte ónege sabaǵy retinde qoldanbasqa, osy ónerge balalardy jastaıynan nege baýlymasqa degen oıdyń basy qyltıyp shyǵa keletini ras. Halyq qazynasyn jınaýshy Murat Ábdi­rashı­t­­­uly­men áńgimeleskende Saýytbek aqyn­nyń Aq­bópege arnaǵan jáne inisi Sybanbek úılen­gende shyǵarǵan jyrlarynan qysqasha úzin­diler jazyp alýdyń sáti tústi. «Shý óńiri ejelden sal-serilerimen, kúıshi, jyrshy, termeshilerimen málim degenimizben, solardyń ishinde dýlat, shymyr, kúntý rýynan shyq­qan aqyn Saýytbek Usaulynyń (1870-1932) esimi aıryqsha qurmetke ıe. Halyq aqyny, ánshi, Shý óńirindegi «Ashanyń alty saly» atanǵan óner­pazdyń biri sanalǵan onyń «Aqbópe» dastany, «Saq­pantaıǵa», «Sadyr bıge», «Námetqulǵa», «Sáken Seıfýllınge», «Shymkentten sálem», taǵy basqa óleńderi, Maısa qyzben, inisi Sybanbekpen aıtystary, Myrzabaı, Balqybek aqyndarmen qaqtyǵystary, «Aqbópe», «Sulýkesh», taǵy basqa ánderi Qosqudyq mekenine keńinen taraǵan muralary bolsa, aıtýly mýzyka zertteýshi ǵalym A.V.Zatae­vıch Saýytbektiń óz aýzynan birqatar ánderin, halyq ánderin jazyp alǵany málim, – dep shejireshi áńgimesin áriden bastap jalǵastyrdy. – Jıyrma jasynda jyrymen jurtty tolqytqan óren qazirgi Jambyl aýdanyndaǵy Uzynaǵashta 1890 jyldary shapyrashtynyń Sarybaı Aıdosuly esimdi bıine arnap as berilgende aspandaǵy aqqýdyń únin daýysyna qosyp, ándetken kisi eken. Al bul toıǵa kezinde jyr súleıleri Súıinbaı men Jambyl syndy maıtalman aqyndardyń qatysqany arǵy-bergi tarıhtan jaqsy málim. Onyń ataq-dańqy Aqbópege ǵashyq bolmaı turǵan kezinde-aq jalpaq jurtqa keńinen tanys ekenin rastaıtyn derekterdi aqynnyń keıingi muralarynan kóptep taba alasyz», dep tulǵa týraly jan-jaqty maǵlumat bere kelip, Saýytbek aqyn men Aqbópe arasyndaǵy mahabbat dastany shyǵys aýyz ádebıetindegi baıyrǵy úlgilerge óte etene jaqyn bolyp keletinin tilge tıek etken shejireshi odan arǵy áńgimesin Shý sańlaǵynyń Aqbópemen alǵash jyr arqyly tanystyǵynan, jıembet Tileýqabyl bo­lystyń shildehana toıynda bastalǵan sátinen órbitti. «Ekeýi bir-birine óleń arnap, úsh jyl udaıy habarlasyp turady. Al endi Aqbópe О́telbaıqyzynyń kim ekenin túsindirip jatý artyq bolar dep oılaımyn, – degen halyq qazynasyn jınaýshy Shý boıyn­a Arqadan 1840 jyldary kóship kelgen Aqbópe sulý men Saýytbek aqyn arasyndaǵy ǵashyqtyq otynyń tutanýyna negizinen olardyń boıyndaǵy aqyndyq ónerdiń kóptep sebepshi bolǵanyn aıtady. Úsh jyl bir-birin syrttaı qulaı súıgen jandar qosyla almaı kúızelgen zarly sherin jyrmen órnekteıdi. Ánshilik, aqyndyq óner júrekke jol tapqanmen, kedeılik pen «átteń, tonnyń kelteligi» joldy kes-kestegen saıyn áleýmettik tartys shıelenise túsedi. Sol ýaqytta elý qara berip, eki áıeliniń ús­tine toqaldyqqa Aqbópeni aıttyryp Qordaı jaqtan adamdar keledi. Biraq qyz júregi bul sumdyqqa tózbeı: «Meni alyp qash, senimen tartqan qıyndyqtyń qandaıyna da bolsyn tózýge daıynmyn», dep súıiktisine muń shaqqanmen, kedeılikten qoly qysqa Saýytbek aqyrynda aıdaı sulý arýyn bir kórýge zar bolyp qala beredi. Baılyqqa qarsy turar dármen bar ma? Sodan bir kúni Shý ózeniniń tómengi saǵasyndaǵy Kishi júzdiń tama rýynan Júnisbaı degen kisi toı jasaıdy. Sol toıǵa Saýytbek aqyn barady. Biraq súıiktisine pálen kúni kelemin dep ýáde qylǵan ýaqytynan keshigip qalady. Mine, sol arada Qordaı jaǵy tynyshtyq bermeı qoıǵan soń, qyz tórt-bes kún ádeıi syrqattanyp jatyp alady. Jylaıdy. Súıiktisimen bel baılasyp qashýdy oılastyrady. Sheshesi qosyla eńirep, etekteri jasqa tolǵanmen, aqyry túk shyqpasyna kózi jetken muńlyq júgin artqyzyp, jasaýymen kete barady. Sol kúni Saýytbek elge oralǵanda eki jastyń arasyn baılanystyryp júrgen jigit: «Olar Batyrbek degenniń aýylyna baryp qonady», dep mán-jaıdy jetkizedi. Seri jigit astyndaǵy atynyń júdep-jadaǵanyna qaramastan Shý men Qordaıdyń ortasyndaǵy Ulan degen bıik jotaǵa tumsyqtary tirele bergende álgilerdi arttarynan áýpirimdep qýyp jetedi. Qalyńdyqty torýyldap qorǵaǵan kúzetshilerden ebin taýyp áıteýir tildesken qyz: «Meni alyp qashpasań, endi bizge bir-birimizdi kórý joq», dep jalbarynady. Al muny Saýytbek qonyp jatqan úıdiń ıesi estip: «Aınalaıyn, mundaı sumdyqqa bara kórme. Eger de sen qalyńdyqty alyp qashsań, baıdyń aýyly myna turǵan 40-50 úı qypshaqtyń birin qaldyrmaı qurtady, ol az deseń, Botbaıdy eki shaýyp, tynysh jatqan momaqan jurttyń qany seldeı tógilip, el ishi alataıdaı búlingeli tur», dep áreń toqtatady. Sonymen, tań qylań bere júkterin artyp, 20-30 jigitimen janys­tar Aqbópeni alyp ketedi. Jadyranyń dalasymen júrip bara jatyp, Ulannyń jotasynda qyz taǵy da syńsý aıtady, súıgen ǵashyǵyna muńyn shaǵady. Biraq toǵyz órim qamshyly baıdyń janyndaǵy jigitter jaqyndatpaıdy. Saýytbek Aqbópe kóshin qımaı biraz jerge deıin qoshtasady. Aýylǵa qaıtarda jol-jónekeı Botbaıdyń aqsha degen rýynan shyqqan Kúderi baıdyń aýylyna keledi. Sóıtse álgi aýylda jıyn bolyp jatyr eken. Kesh batyp aýylyna jete almaıtyn bolǵandyqtan, Sálimbaı, Saqpantaı esimdi aıtýly adamdarmen birge qona jatýǵa týra keledi. Olarǵa Saýytbek basynan keshkenderin baıandaıdy. Sonda jınalǵan kópshilik: «Bolar is boldy. Endi jasyma, seni myna jurt baıaǵy ataqty Sarybaıdyń asynda atyń shyqqan aqyn ekenińdi jaqsy biledi. Aqbópeni shyn súıetiniń, júregiń qımaıtyny shynymen ras bolsa, sony sen bizge jyrmen tolǵap kórsetshi», dep qolqa salyp qoımaǵan soń, Saýytbek aqynnyń sondaǵy aıtqany mynaý deıdi: Araltóbe túbinde bes úı otyr, Aıyrylyp Aqbópeden nesine otyr? Malym bolsa bir shataq eter edim, Qolymdy kedeıshilik kesip otyr...   ...Qańǵyp qaldym dalada qolym jetpeı, Ashadaǵy jaqsyǵa sózim ótpeı, Malym joq, aqsham da joq, bıge berer, Ishim kúıip barady janǵan órtteı.   Qańǵyp qaldym qol jetpeı boz dalada, Kúlki-mazaq boldym da bozbalaǵa. Kezendiń kerdeń zaman kedeı úshin, Qolda joq qaırat-qýat jol bola ma?   Qurttyń ba sharýanyń qysqalyǵy, Jaz aıynda kıemin qystaǵyny. О́tken kúzde bir qyrǵa shyǵarmap em, Bop ketti bolys-bıdiń ishtarlyǵy.   Bolysyma beretin atym da joq, Bıekeme ótetin parqym da joq. Bir atanyń balasy bári kedeı, Atsalysar aýqatty jaqyn da joq.   Aqbópe, bóri jegen boldyń laq, Aıyra almaı Ulanda qaıttym jylap. Elý qara berdi de baı áketti, Bes qara taba almap em basyn qurap.   Aqbópe, torǵaı boldyń jylan sorǵan, Aıyra almaı Ulanda qaıttym joldan. Basqa turmaq minerge jalǵyz at joq, Ne keled jylaǵanmen endi qoldan?   Bir jolyqsam Aqbópe shyraǵyma, Osy daýsym jete me qulaǵyńa. Shynymenen kettiń be, aqtotym-aı, Qaraqustyń túırelip tyrnaǵyna.   Shyryldatyp, qaraqus, kettiń alyp, Sheńgelinde barasyń esten tanyp. Zarymyzdy zarlaǵan ekeýmizdiń, Tyńdaıtuǵyn adam joq qulaq salyp.   О́mirimiz jylaýmen óter me eken, Barmaǵymyz tisteýli keter me eken, Adamzattyń túspedi raqymy, Aryzymyz Allaǵa jeter me eken?!   Aqbópe, kóremin be, kórmeımin be, Qaıta aınalyp kelem be, kelmeımin be? Bar bolsa, Bópe, senen nemdi aıaıyn, Qyryq turmaq elýdi bermeımin be.   Tyńdaıtuǵyn bar bolsa ádil zaman, Basty tigip jolyńda ólmeımin be. Qosh bol, Bópe, aq Bópe, altyn Bópe, Jaqsy týǵan, jaıdary jarqyn Bópe.   Qyzdaryn qalyń alyp, malǵa satqan, Qaıtersiń bul qazaqtyń saltyn, Bópe. Úsh jyl júrdim sońyńda úmit etip, Tappadym úsh nárseniń shartyn, Bópe. Sol barǵannan keıin Aqbópeni kúıeýi uryp-soǵyp, ómiri jaqsylyq kórmeı ótedi. Aqyry ishqu­sa­lyqtan kóp uzamaı qaıtys bolady. Bir jerde ony úsh aıdan keıin qaıtys boldy delinse, endi bir sońǵy jaryq kórgen kitapta alty aıdan soń kóz jumǵandyǵy aıtylady. Qazaqtyń aqyn qyzdarynyń kóbiniń taǵdyry osylaı aıanyshpen aıaqtalǵan. Sa­ranyń, Ulbıkeniń, Aqbópeniń taǵdyrlary bir-birine qatty uqsaıdy. Bári de jas kezderinde ómirden ótedi. Qazaqtyń nebir tamasha arýlarynyń jamanǵa tıip, ómirleri qorlyqpen ótkeni qandaı ókinishti. Saýytbek aqynǵa kelsek, ol asharshylyq jyldarynda dúnıe salǵan. Múrdesi Toqtash degen jerde, biraq dál qaı jer ekeni belgisiz. Toqtash – Qyrǵyzstan men Qazaqstannyń shekarasynda. Týǵan jerinde halyq aqynyna qandaı qurmet kórsetildi degen máselege kelsek, Shý óńirinde ózi turǵan aýylǵa aty berildi. Kitaby jaryq kórdi. Bul da bir táýbe derlik ıgi is. Endi jınalyp, oǵan eńseli eskertkish ornatylsa, Shý qalasynyń tarıhy úshin ol degenińiz keremet tarıhı orynǵa aınalar edi», dep búgingi urpaǵynyń atynan atqarylǵan isterge toqtalǵan shejireshiniń kómeıi munan da basqa mol kómbege kúmis teńgedeı syńǵyrlap tur. «Alty aǵaıyndynyń (Záýirbek, Qusabek, Saýytbek, Tátelbek, Ińkárbek, Sybanbek) ekeýi aqyn, bireýi kúıshi bolǵan. Úıdegi jalǵyz shapan men bórikti únemi Sybanbek kıip kete bergen soń Saýytbek ashýlanyp, inisine: «Sen ózi meniń astymdaǵy atyma deıin tynyshtyq berýdi qoıdyń. Neshe ret jolymnan qaldyrdyń?» dep renjıdi. Sodan inisi bir kúni Kókirek degen eldegi Kúrtibaı baıdyń qyzyn alyp qashady. Kúrtibaıdyń alty balasy bolǵan. Qyzdyń jeńgesine Sybanbaı óziniń kedeı ekenin, biraq bes-alty kún qyzdyń qaı úıge túskenin aıtpaı ishińde syr ǵyp saqtaı turýyn ótinedi. Qyzdyń jeńgesi jóni durys adam bolsa kerek, osy aıtqanyn oryndaıdy. Sol arada inisi Saýytbekke: «Mine, «úılen, úılen» dep mazamdy alyp qoımaǵan edińder, al mine, úılendim», deıdi. Sózden utylyp, dármeni quryp turǵanda Saýytbektiń aqyndyǵyn syılaǵan ár rýlas aǵaıynnan, týystardan mal jınalyp, ájeptáýir 20-30 iri qaranyń, 200-300-deı qoıdyń basy quralady. Artynsha qyzdy qýyp kelgen aǵalary jaǵalaı at minip, rıza kóńilmen attanady. Sonda Saýytbek osy toıdy atqaryp, rıza bolyp otyrǵanda aǵaıyndaryna arnap jyr tógiltken. «Sybanbek júr me maqtanyp, Bir qyz ákep taltańdap. Qusabek pen Záýirbek, Júgirip júr qaltańdap, – dep bastalatyn óleń: Teńelip ketti kúntýmen, Kedeıliktiń kemdigi. Bir-aq kúnde qutqaryp, Elimniń boldy teńdigi», – dep rızalyqpen túıindeledi eken». Aǵamyzdy ózimiz osy jerden toqtatpasaq, halyq qazynasyn qurastyryp, jınaý­shy qarttyń jadyndaǵy jyrlar munymen bitpeı, áli jalǵasa beretin túri bar. Maqsatymyz – el ishinde qanshama osyndaı quımaqulaq shejireshi jandardyń júrgenin jáne keıingi jas urpaqqa olardyń óner-ónegesin, dástúrge adaldyǵyn pash etý bolǵandyqtan, Murat Ábdirashıtulynyń aýzynan jazyp alynǵan osy jyrlardyń ózi úlgi izdegenge úlken sabaq bolyp qalady degen oıdamyz. Áıtpese, jyr darııanyń túbin, shegin kórgen jan bar ma?! Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan». Sýretti túsirgen Erlan OMAROV.