Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıindegi jádigerler qataryna Túgisken kósemi men Jetiasar mádenıeti eskertkishterine júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan aqsúıek áıel rekonstrýksııalary qosyldy. Osyǵan oraı uıymdastyrylǵan «Turannyń altyn jaýharlary» atty is-sharada oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Sapar Kózeıbaev óńirdegi tarıhı-mádenı evolıýsııanyń defınasııasyn mýzeılik rekonstrýksııalar arqyly kórsetý tájirıbesi týraly aıtty. Qundy murany qalypqa keltirýde Reseıdiń memlekettik tarıh mýzeıi qory men Mıklýho-Maklaı atyndaǵy Antropologııa jáne etnologııa ınstıtýtynda saqtalǵan jádigerler paıdalanylypty.
Túgisken kósemi rekonstrýksııasy Ońtústik Túgisken eskertkishine HH ǵasyr ortasynda Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasy júrgizgen qazba nátıjesinde tabylǵan altyn qylyshty saq kóseminiń múrdesi negizinde jasalyp otyr. Reseı memleketi mýzeıindegi erte temir dáýirindegi Ońtústik Túgiskennen tabylǵan materıaldar boıynsha jurt nazaryna usynylǵan qundy murany jańǵyrtqan – «Qazaq materıaldyq mádenıet ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýty» JShS.
«Áýeli arheologııalyq materıaldy muqııat zerttedik. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi V-VII ǵasyrlardaǵy tarıhı-tehnologııalyq erekshelikterdi negizge aldyq. Kósem kıgen qyzyl tús Aral aımaǵyndaǵy erte zaman saqtary arasynda kúsh pen bılikti bildirgen. Onyń boıyndaǵy ár buıym óz isiniń sheberi sanalatyn mamandar qolynan ótti. Kósemniń altyn qylyshyndaǵy árbir japsyrma onyń qoǵamdaǵy ornyn aıǵaqtap tur», – deıdi ınstıtýt ókili Rınat Kýtdýsov.
Erte dáýir deregin tapqan Horezm ekspedısııasy jarty ǵasyrǵa jýyq Syr boıyndaǵy kómbelerdi ashyp, zerttegen. Mýzeı muralaryn baıytqan kóne tarıh tábárikteri – Túgisken kósemi men Jetiasar aqsúıek áıeli de osy ekspedısııa oljasy. Arheolog Ázilhan Tájekeev belgili etnograf Qalıolla Ahmetjanmen birlese otyryp aqsúıek áıel beınesin qalypqa keltirýde antropologııalyq materıaldar men Horezm ekspedısııasynyń sońǵy jetekshisi L.Levınanyń qatysýymen jasalǵan ejelgi kıim úlgileri, syzbalary negizge alynǵanyn aıtty.
«Jetiasar mádenıeti Syrdyń tómengi aǵysyndaǵy erekshe arheologııalyq keshen. Bas kıimnen bastap etigine deıin qazba barysynda tabylǵan jádigerler negizinde jasalǵan aqsúıek áıel rekonstrýksııasy sol mádenıet murasy. Alqalar, qapsyrmalar, aına men sómkedegi zattar Jetiasarda úlken mádenıet bolǵanyn kórsetip otyr. Bizdiń zamanymyzdaǵy II-IV ǵasyrlar aralyǵynda ómir súrgen áıeldiń jasy shamamen 27-30 jasta bolǵan. Osy aımaqty jete zerttegen Horezm ekspedısııasy ókilderi Jetiasar Orta Azııa arheologııasyndaǵy úlken tabys ekendigin aıtady. Elýge jýyq qalanyń bir aýmaqta shoǵyrlanýy, ár qalanyń tóńireginde 600–1000-ǵa jýyq obanyń oryn tebýi buryn-sońdy kezdespegen qubylys. Qazir qorda shamamen 650-ge jýyq adamnyń antropologııalyq derekteri bar. Olarǵa jasalǵan zertteý sol kezeń adamdarynyń orta jasy 25–40 jas ekenin kórsetip otyr», – deıdi ǵalym.
Qazirgi damyǵan arheologııa ǵylymy adam qańqasyna genetıkalyq zertteý júrgizip, onyń qandaı aýrýmen aýyrǵanyn, dıetalyq saraptama arqyly ómiriniń sońǵy jyldarynda nemen qorektengenin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar olardyń bul aýmaqqa qaı mańnan kóship kelgeni de anyqtalyp otyr. Mysaly, bizdiń zamanymyzdaǵy II-IV ǵasyrlarda bul mańda ǵundar yqpaly basym bolǵan. Sol kezeńde bul aýmaqqa Batys Mońǵolııa, Sibir men Horezm jerinen kelip qonys tepkender kóbeıipti. Bir tańǵalarlyǵy, Jetiasar áıelderiniń kóbiniń basyn jastaıynan shúberekpen orap, qoldan sopaqsha formaǵa keltirip otyrǵandyǵy. Munyń ne sebepti jasalǵany ǵylym úshin jumbaq.
Byltyr mýzeıge Saq jaýyngeri men Syǵanaq hanshaıymynyń rekonstrýksııasy qoıylǵan bolatyn. Súıeginiń janynan uzyn semser, beldik pen saqtarǵa tán oıýy bar kıim, qanjar synyǵy, parfıandyq jazý túsken qysh qumyra, ań stıli negizinde jasalǵan 2 388 altyn japsyrma, altyn jalatylǵan 7 jebe ushy shyqqan saq jaýyngeri 2005 jyly Shirik-Rabat qalashyǵyna arheolog Joldasbek Qurmanqulovtyń jetekshiligimen júrgizilgen ekspedısııa kezinde tabylǵan qundy olja.
Al Altyn Orda kezeńindegi Syǵanaq hanshaıymy ortaǵasyrlyq Syǵanaq qalashyqqa Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ men О́zbekstandaǵy Ortalyq Azııa halyqaralyq ınstıtýty birlese júrgizgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde shyqqan.
Osy baǵytta júrgizilgen jumystardy jergilikti atqarýshy bıliktiń qoldaýy arqasynda Reseı mýzeılerindegi málimetter negizinde bıyl jasalǵan Syrdarııa saqtarynyń tarıhı murasy bolyp sanalatyn Túgisken kósemi jáne álemdik tarıhta ózindik orny bar Jetiasar mádenıetinen qundy derek beretin Jetiasar aqsúıek áıeliniń rekonstrýksııalary mýzeıdegi jádigerler qataryn baıytyp otyr.
Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty Astana fılıalynyń dırektory, PhD Ázilhan Tájekeev sońǵy jyldary Horezm ekspedısııasy muralaryna tyńǵylyqty zertteý júrgizilgenin aıtady. Osydan 6 jyl buryn osy mýzeıge ekspedısııanyń 25 tomdyq materıaly ótkizilip, 2 kitap jaryq kórdi. Búgingi rekonstrýksııalar da sol baǵyttaǵy jumystar nátıjesi.
Ǵalymdar aldaǵy ýaqytta Reseı arhıvteri men mýzeılerine jas ǵalymdardy taǵylymdamaǵa jiberip, elimizdiń iri qalalarynda ondaǵy muralardyń kórmesin ótkizip, olardy uzaq ýaqytqa ózimizde saqtaý úshin memleketaralyq kelisim jasalýy kerektigin aıtady.
Qyzylorda