Ushy-qıyry ushqan qustyń qanatyn taldyratyn ulan-ǵaıyr dalamyzǵa kimder kelip-ketpegen. Arǵy-bergi zamandarda Qazaqııaǵa at basyn burýshylardyń qatary qalyń bolǵan kórinedi. О́kinishke qaraı olardyń kóbiniń aty-jónin, jazǵan-syzǵanyn bile bermeımiz.
Jatjerlik jıhankezderdiń árqaısynyń basynda ártúrli oılar bolǵany anyq. Biri mıssıoner, ekinshisi ǵalym, úshinshisi saıahatshy degendeı. Eshkim erikkennen el kezbese kerek.
Máselen, áıgili Vılgelm Rýbrýk sonaý HIII ǵasyrda Fransııa koroli Toǵyzynshy Lıýdovıktiń tapsyrmasymen Mońǵol hanynyń Qaraqorymdaǵy ordasyna bara jatqanda bizdiń Otyrar, Taraz, Esik sekildi kóne qalalarymyzdy basyp ótken. Uzyn-yrǵasy 38 taraýdan turatyn kúndeliginde qazirgi Qazaqstan kartasyndaǵy biraz jer-sý attaryn jazyp qaldyrǵan. Káne, keıbir jazbalaryna kóz júgirteıikshi.
«Olardyń úıleriniń keregesi torkózdene toqylǵan aǵashtardan qurastyrylǵan. Tóbesinde dóńgelek tesigi bar. Jan-jaǵy kıizben jabylǵan. Ishi-syrty ádemi órnektermen áshekeılengen».
«Onyń (qymyz) qyshqyl dámi jańadan ashytylǵan sharaptaı tilińdi tyz etkizedi. Ishkende aýzyńa súttiń dámi kelip, qanyńdy qyzdyrady».
Munyń bári baıaǵy babalarymyzdyń turmys-saltynan tam-tumdap habar beredi. Keshegi keńestik kezeńde elimizge, jerimizge qatysty eleýli eńbekter aýyzǵa alynbady. Polıak Adolf Iаnýshkeevıch sııaqty ólkemizge jer aýdarylǵan ózgeshe kózqarastaǵy kisilerdiń birdi-ekili dúnıeleri bolmasa, basqadaı rýhanı baılyqtarǵa qolymyz jete qoımaǵany belgili.
Táýelsizdigimizdiń arqasynda álemniń ár shalǵaıynan tól tarıhymyzǵa baılanysty tyń derekter tabylyp jatqany ámbege aıan. Bul qundy qujattardyń kóshirmeleri kóziqaraqty kópshiliktiń ıgiligine aınaldy.
Izdegenge injý iligedi. Onyń bir aıǵaǵy retinde «Bolashaq» baǵdarlamasymen Amerıka asyp, Djordj Vashıngton ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótip qaıtqan áriptesimiz Dúısenáli Álimaqynnyń arhıv aqtaryp tapqan azdy-kópti oljasyn oqyrman nazaryna usynǵanymyz oryndy. Tilshimizdiń ult upaıyn túgendeýdegi teńizge qosylǵan tamshydaı azdy-kópti úlesi jarııaǵa jetkizýge ábden laıyqty dep bilemiz.
Taıaýda Dúısenáli «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyndaǵy qalamdastary aldynda dáris oqyp, muhıttyń arǵy betinen ákelgen kitaptarmen, qazaqqa qatysty basqa da tanymdyq jazbalarmen, sýrettermen tanystyrdy. Kórgen-bilgenderi men kóńilge túıgenderin aıtyp, osy tóńirektegi óziniń oılaryn ortaǵa saldy.
– Men kásibı tarıhshy emespin, biraq jýrnalıst retinde tarıhymyzdyń kem-ketigin toltyrýǵa, bylaıǵy jurt bile bermeıtin keıbir jaıttardy keńinen taratýǵa septigimdi tıgizgendi jón kórdim, – dep áńgimesin bastaǵan ol ózi oqyǵan ýnıversıtette aǵylshyn tilinde qorǵaǵan ǵylymı jumysynyń qazaqsha nusqasyn alǵa tarta sóıledi. – Meniń bul taqyrypqa qyzyǵýshylyǵym «Qazaq ádebıeti» gazetinde qyzmet istep júrgenimde bastaldy. Buryn-sońdy jarııalanbaǵan derekterdi paıdalanyp, sonyǵa soqpaq salýǵa tyrystym. Sodan 1873 jyly Orta Azııany tórt aı boıy aralap, «Túrkistan» atty qostomdyq bastyrǵan Evgenıı Skaılerdiń atalǵan kitaby jaıynda maqala jazdym.
Dj.Vashıngton ýnıversıtetindegi ustazym Pıter Golbergke Qazaqstan men AQSh-tyń mádenı-rýhanı baılanystaryn zertteý baǵytynda izdengim keletinin aıtqanymda, usynysymdy qýana-qýana quptady. Mynaý sonyń nátıjesi.
Dúısenáliniń mándi de maǵynaly dárisi slaıdtar arqyly jalǵasty. Qarap otyrsaq, bir ǵana qalanyń kitaphanalary men muraǵattarynan qanshama jádiger tabylǵan. Qysqa merzimde qol jetkizgen mol mura áli de tolyǵa túseri talas týdyrmaıdy.
AQSh Syrtqy ister mınıstrliginiń tapsyrmasymen kıeli Túrkistannyń oı-qyryn sharshamaı-shaldyqpaı sharlaǵan dıplomat ǵalym Evgenıı Skaıler qazaqtyń ulttyq erekshelikteri men aıryqsha qasıetterin qaǵazǵa túsirgen. Azattyq úshin arpalysqan Syrym, Arynǵazy, Kenesary batyrlardyń erligin dáriptep, 1876 jyly Nıý-Iorkte joǵaryda tilimizge tıek etken eleýli eńbegin jaryqqa shyǵarǵan. Onda erlerdiń bylǵary shalbar, keń jaǵaly kóılek kıetini, baı-baǵlandardyń qymbat matadan tigilgen keremet shapandar jamylatyny jan-jaqty baıandalǵan.
Aıtpaqshy, suńǵyla Skaıler Reseıge sapary kezinde orystyń uly oıshyly Lev Tolstoıdyń úıinde aptalap jatyp, klassık jazýshynyń kitaphanasyna qaıran qalypty.
Tarıhtyń talaı syryn búkken Syrdarııanyń jaǵasyn jaılaǵan qalyń qazaqtyń tynys-tirshiligine qyzyǵyp, saǵym sýretter salǵan. Solardyń biri – «Qorqyttyń qabiri». Tipti, qobyzyn kúńirentken kúı-babanyń boıy aǵylshyn ólshemimen alǵanda 14 fýt bolǵanyn aıǵaqtaıdy.
Al endi Otte Fınsh Batys Sibirge saıahaty barysynda Ertis, Aıagóz, Zaısan, Alakól, Lepsi mańyndaǵy qazaq aýyldaryn emin-erkin aralap, kóshpeli ómirdiń kórinisterin sýretke aınaldyryp, áserli jazbalaryn 1876 jyly Berlınde jarııalapty. Eń qyzyǵy, ultymyzdyń ataýyn «qazaq» dep qattaǵan tuńǵysh avtorlardyń birinen sanalady. HH ǵasyrdyń jıyrma altynshy jylyna deıin buratana qyrǵyz dep burys jazylyp kelgenimizdi jasyra almaımyz.
Fransýz Pol Labbe qazaq saharasynyń qaıtalanbas sýretterin túsirgen. Onyń janynda biz áldeqandaı qylyp áspetteıtin Samýıl Dýdınniń sýretteri ánsheıin birdeńe sekildi. Otbasy, oshaq qasyndaǵy áıelderge deıin ádemi beınelenipti.
«Reseıdiń Ortalyq Azııasy» atty (1885 jyly shyqqan) saparnama jazǵan Brıtan shirkeýiniń qyzmetkeri Henrı Laksdell Shyńǵystaýdyń shyńyna shyǵyp, Arqattyń asqaryna kóterilip, Tarbaǵataıdyń tasyn basyp, Semeıde serýendep, Aıagóz asqan. Alakólge shomylyp, jer jánnaty Jetisýdyń kórkem tabıǵatyna kóz sýarypty. Erli-zaıypty Tomas jáne Lıýsı Atkınsondardyń izimen Aqsý, Sarqan, Basqandy jaǵalap, Jońǵar Alataýynyń ushqan qus, júgirgen ańyn tizimge alypty.
Ulybrıtanııanyń Qashqarııadaǵy bas konsýly bolǵan Tomas Ezerton qyzmet babyn paıdalanyp, sol mańaıdaǵy qazaqtar qonystanǵan Ile, Tekes, Kúnes ózenderiniń boıyn armansyz aralapty. Sonda jer-kókti jaýlaǵan alpaýyt Anglııańyzdyń ýákiletti ókiline qazaqtyń aýylbasy nebári úsh kún ǵana júrýge ruqsat etipti. Keıin kitabyna álgi ákim qazaqtyń qasqaıyp turǵan fotosyn kirgizipti. Sol sýretti Dúısenáli áleýmettik jelide jarııalaǵan soń atalaryn tanyǵan urpaqtary habarlasyp, mán-jaıǵa qanyqqylary keletinin jetkizipti.
Reseı patshalyǵyndaǵy birneshe mys kenishin satyp alǵan magnat Nelson Fell qazirgi Qaraǵandydaǵy Spassk kenishin ıemdengenin qanaǵat tutyp qoımaı, Arqanyń jaqsy-jaısańdarymen aralas-quralas bolypty. Kitabynda Qarqaralydaǵy 18 myń jylqy bitken Adambaı, ataqty Aqaıdyń Qaseni jáne t.b. jóninde tebirene tolǵapty.
Qazaq dalasyna saıahattap, artynda aıshyqty iz qaldyrǵan aǵylshyn Ralf Foks óte qyzyq adam bolypty. Qaıyrymdylyqpen de, saýda-sattyqpen de qatar aınalysqan. Qazaqtar haqynda málimetter jınaýǵa da ýaqyt tapqan. Jıǵan-tergenderin tegis qamtyǵan kitabyna «Qazaq bolmysy» degen taraý engizipti.
D.Álimaqyn sondaı-aq, AQSh-tyń Gelman kitaphanasynan qazaqtyń 19 ertegisi basylǵan kitap tapqanyna qysqasha toqtaldy. О́ıtkeni bul týraly «Egemende» arnaıy materıal jazǵandyqtan, belgili jaılardy qaıtalap jatpady.
Izgi nıetti izdenýshi qazaqtar týraly qorǵalǵan segiz dıssertasııanyń kserokóshirmesin ala kelipti. Bularda qazaqtyń aýyz ádebıetine, áleýmettik qurylysyna qatysty kóptegen másele qozǵalǵan.
Rýhanı basqosýǵa qatysqan Astanadaǵy qoljazbalar jáne sırek kitaptar ortalyǵynyń dırektory, PhD Jandos Boldyqov áriptesimizdiń áńgimesinen ájeptáýir áser alǵanyn aıtyp, onymen belgili bir jobalardy birlesip júzege asyrýǵa nıetti ekendikterin bildirdi.
Dúısenálideı talapty da talantty jastarymyz durystap den qoısa, halqymyzdyń ótken-ketkenin órnekteıtin ótimdi dúnıeler shetel arhıvterinde jetip artylady.