Áleýmettik memlekettiń basty qaǵıdaty

Kez kelgen eldiń áleýeti áleýmetiniń ahýalynan baıqalady. 90-jyldardyń eleń-alań shaǵyndaǵy kóldeneń kılikken ekonomıkalyq kedergini el bolyp eńserdik. «Balapan basyna, turymtaı tusyna» ketken shaq pen qazirgi kezdi, árıne, shendestire almaısyz. Memlekettik qyzmetkerler, bıýdjettik sala mamandarynyń eńbekaqysyna aılap qol jetkize almaǵan kezeńdi eske alsańyz – ertegi ispetti. Búginde halyqtyń áleýmettik máselesi ońynan sheshilip keledi. Degenmen qordalanǵan túıtkildi máseleler áli de bar.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy Joldaýynda «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrym­damasyn júzege asyrý bárimizdiń ortaq mindetimiz ekenin atap ótti.

Iri óndiris oryndary ásirese «ken óndirý salasyndaǵy iri kásiporyndardyń tabysy artqanymen, azamattardyń jalaqysy aıtarlyqtaı óspegenin» synǵa aldy. Bul sharýany ońynan sheshýde Úkimetke tabandylyq tanytý keregin eskertti. Eńbekaqy tóleý qoryn arttyrý barysynda jumys berýshilerdi yntalandyrý máselesin pysyqtaýdy tapsyrdy.

Bes jyl burynǵy Joldaýynda Prezıdent: «Muǵalimder men oqytýshy­lardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaq­sart­pa­saq, bul sharalar júzege aspaıtynyn» qatań eskertti. Sol 2019 jyly ótken Tamyz konferensııasynda eńbek­aqyny tórt jyl ishinde eki ese artty­rý­dy tıisti mınıstrlikke júktedi. Pre­zıdent muǵalimderdiń jala­qysyn kóterip, quqyqtaryn qorǵap, áleýmettik qoldaý kórsetý baǵytynda «Pedagog mártebesi týraly» Zańǵa qol qoıdy. 21-bapqa jiktelgen zań normalary 500 myńnan astam pedagogtiń múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Qujat kúshine enip, muǵalimderdiń jalaqysy 2020 jyly – 25%, 2021 jyly – 50%, 2022 jyly – 75%, al byltyr 100%-ǵa kóbeıip, dittegen meje oryndaldy. Pedagog-sheber biliktiligin alǵan ustazdarǵa laýazymdyq jalaqynyń 50%-y; pedagog-zertteýshi sanatyna – 40%, pedagog-sarapshy sanatyn alǵandarǵa – 35%; pedagog-moderator sanatyna ótkenderge 30% mólsherinde ústemeaqy qosyldy. Mektepke deıingi bilim beretin uıymdarda eńbek etetin pedagogterdiń de jalaqysy byltyr 30%-ǵa artty. Halyqaralyq pándik olımpıa­da jeńimpazy men júldegerin daıyndaǵan ustazdardyń da eńbegi eleýsiz qalmaıdy, birrettik syıaqy beriledi. Jyl saıyn «Úzdik pedagog» baıqaýy uıymdastyrylyp, bilim, biligimen dara­lan­ǵan ustazdarǵa qomaqty qarjylaı syıaqy da beriledi.

Aýylda jumys isteıtin muǵalimderge jer ýchaskesin bólýde basymdyq beriledi. Qalada eńbek etetin áriptesterine qaraǵanda aýyl muǵalimderiniń jala­qysy men tarıftik mólsherlemesi 25%-ǵa artyq belgilenedi. Aýylǵa qonys aýda­ryp, jumys isteýge kelgen pedagogke jergilikti atqarýshy organdar bekitken tártippen jáne mólsherde bıýdjet qarajaty esebinen kommýnaldyq qyzmet aqysy, kótermeaqy men otyn, sýy­na, turǵyn úı satyp alý nemese baspana salýǵa áleýmettik qoldaý kórsetiledi. Munyń barlyǵy da pedagog mártebesin arttyrý maqsatynda júzege asyp jatyr.

Memleket basshysy 2019 jylǵy Joldaýynda eldegi zeınetaqy jú­ıe­sin jetildirip, damytýǵa basa nazar aýdarylatynyn da aıtty. «Úkimetke Ulttyq bankpen birlesip, zeınetaqy júıesiniń tıimdiligin arttyrý baǵytynda naqty ju­mys júrgizý kerek» ekenin min­dettedi. Jumys isteıtin azamattar zeınetaqy jı­na­ǵyndaǵy qarajatyn tek zeınet­ker­likke shyqqan soń ǵana ıgiligine jaratatyn edi. Prezıdent 2021 jyldan bas­tap «Zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin belgili bir maqsatqa, sonyń ishinde bas­pana satyp alýǵa nemese bilim alýǵa paıdalaný máselesin» ońtaıly sheshý qajet ekenin aıtty.

Áleýmettik máseleniń ishindegi soqta­lysy – baspanaǵa zárýlik. Prezıdent biryńǵaı turǵyn úı saıasatyn ázirleý qajettigin saılaýaldy baǵdarlamasynda da atap ótken bolatyn. Áleýmettik turǵyda álsiz toptardyń baspanaly bolýyna jol ashýdy júktep, júıesiz baǵdarlamalardy toqtatýdy, turǵyn úı saıasatyn jetildirýdiń modelin qalyptastyrýdy eskertti. Rasynda da áý basta áleýmettik múddeni qorǵaıdy degen «7-20-25» baǵdarlamasyna tabysy tómen adamdardyń qoly jetken joq. Sebebi otbasylyq tabys aıyna orta eseppen 320 myń teńgeden asýy kerek degen talap talaı adamǵa orasan tosqaýyl boldy. Odan keıin alǵashqy jarnasyna turǵyn úı qunynyń 10%-yn quıyp, 2%-dyq jeńildetilgen mólsherlememen baspana alýǵa bolatyn «Baqytty otbasy» baǵdarlamasy iske qosyldy. Eń aldymen kópbalaly, múgedek balalardy ósirip otyrǵan otbasylar qamtyldy. Turǵyn úı kezeginde turǵan, áleýmettik az qamtylǵan kópbalaly otba­sylardyń baspana máselesin úsh jyldyń ishinde sheshýdi júktedi. Al bas­panany satyp alýdy qaltasy kótermeıtin azamattarǵa áleýmettik jalǵa alý tártibin engizýdi tapsyrdy.

Prezıdent Q.Toqaev 2019 jyldyń maý­sym aıynda «Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń borysh júktemesin azaıtý sharalary týraly» Jarlyq shy­ǵardy. Turmystyń taýqymetin tartqan azamattardyń borysh júktemesin azaıtýǵa memleket qolushyn sozatynyn jetkizdi. Ekinshi deńgeıli bankter, mıkroqarjy uıymdaryndaǵy kepilsiz tutynýshylyq qaryzdardy ótep berýge úndedi. Qaýly negizinde «kópbalaly otbasylar, asyraý­shysynan aıyrylý jaǵdaıyna baılanysty tólem alatyn otbasylar, múgedek balalary bar, 18 jastan asqan, bala jasynan múgedektigi bar otbasylar, ataýly memlekettik əleýmettik kómek alatyndar, jetim balalar, ata-anasynan kəmelettik jasqa deıin aıyrylǵan, jıyr­ma toǵyz jasqa tolmaǵan, ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń» nesıelik qaryzy óteldi. Naqtylasaq, «qaryz boıynsha jalpy bereshegi 2019 jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaıǵa saı 3 mln teńgeden aspasa, bir qaryz alýshyǵa 2019 jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵ­daı­ boıynsha negizgi boryshy men oǵan eseptelgen syıaqydan turatyn óteletin beresheginiń mólsheri 300 myń teńgeden aspaıtyn bolsa, olardy óteý boıynsha birjolǵy tərtipte sharalar qabyldandy». Bir­rettik shara bolǵanymen bul úrdis tapqan-taıanǵanyn nesıe qaryzyna quıa­tyn alań kóńil aǵaıynǵa orasan qoldaý boldy.

Álemdi tarynyń qaýyzyna syı­ǵyzyp jibererdeı syǵymdaǵan koronavırýs indeti kezinde (2020 jyly) áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqty, jumys orny men halyqtyń tabysyn saqtap qalý memlekettiń basty mindeti ekenin el erekshe uǵyndy. Daǵdarysqa qarsy jedel sharalar qolǵa alynyp, tabysynan qol úzip qalǵan 4,5 ml-nan astam azamat 42 500 teńge mólsherinde kómek aldy. Qazynadan 450 mlrd teńgeden astam qarjy bólindi. Dúnıejúzin qatty qysqan indet kezinde ózge elderde mundaı ataýly kómek berilgen joq. Azyq-túlik, turmystyq zattar qorjyny bir mıllıonnan asa adamǵa berilse, «Birgemiz» qorynyń qoldaýymen bir jolǵy qarjylaı kómek 550 myńnan astam otbasyna úlestirildi.

Prezıdent 2022 jylǵy Joldaýynda eńbekaqyny naryqtyń narqymen salmaq­­taı otyryp ósirý halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdyń basty tetigi ekenin basa aıtty. Eń tómengi jalaqyny aıqyndaýdyń jańa tásilin engizip, 60 myń teńgeden 70 myń teńgege deıin kóterýge sheshim qabyldady. Al bıyl 1 qańtardan bastap eń tómengi jalaqy mólsheri 85 myń teńgege jetti. Úsh jyl ishinde eńbekaqynyń eń tómengi shegi eki esege kóbeıdi. Bul shara 1 mln 800 myń adamnyń, onyń ishinde bıýdjettik qyzmette isteıtin 350 myń azamattyń ál-aýqaty artýyna septigin tıgizdi. Memleket basshysy zeınetaqy júıesin jańǵyrtýdy júktep, eń tómengi bazalyq mólsherlemesin birte-birte eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 70%-yna, al joǵarǵy shegin 120%-ǵa jetkizý qajettigin eskertti. Kelesi jyldan bastap jıyntyq zeınetaqy mólsheri ortasha ólshemmen 27%-ǵa kóbeıedi. Áıelderdiń zeınetke shyǵý jasyn 2028 jylǵa deıin 61 jas deńgeıinde qaldyrdy. Byltyr 1 qańtardan bastap bala kútimine tólemaqy tóleý merzimi sábı bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin uzartyldy.

Ata zańymyzǵa jer men tabıǵı resýrs­tar halyqtyń menshigi ekeni jazylǵan. «Árbir otbasy elimiz paıdalanyp jatqan ulttyq baılyqtyń ıgiligin kórýi kerek», degen Prezıdent «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasyn júzege asyrý keleshektiń qamyn oılap jasalǵan ıgi bastama ekenin aıtty. Ulttyq qorǵa túsetin ınvestısııalyq tabystyń jartysy balalardyń arnaýly jınaqtaýshy esepshotyna aýdarylady. Bıyldan bas­tap 18 jasqa deıingi balalar men jasóspirimderdiń esepshotyna qarajat aýdaryla bastady. Jınalǵan qarjyny ár bala kámelet jasyna tolǵanda baspana satyp alýǵa ıa bolmasa bilimin shyńdaýyna jumsaıdy.

Áleýmettik memleket qurý – eldikti nyǵaıtýdyń basty qaǵıdaty. Ádilettilik saltanat quryp, zań ústemdigi ornaǵan ortada halyqtyń áleýeti arta túsedi. Áleýmettik máseleniń túıini tarqatylǵanda ǵana ulttyq uly murattardyń aıy ońynan týyp, qaryshtap alǵa basady.