Qazaq satırasynyń qaıtalanbas sarbazy Shona Smahanulynyń ult ádebıetinde qaldyrǵan izi saırap jatqany anyq. Qysqa da nusqa jazýdyń has sheberi qaı kezde de ulttyń joǵyn joqtaýmen daralanǵany málim. Talasta týyp, kúlli Alashqa aty málim bolǵan qalamgerge degen qurmet týǵan jerinde bir sátke de seıilgen emes. Sodan da bolar, qaıratker qalamgerdiń ǵasyrlyq toıy ózi týǵan topyraqta joǵary deńgeıde atalyp ótti. Oǵan elimizdiń ár qıyrynan mártebeli meımandar arnaıy keldi.
Qalamger shyǵarmalaryn el arasynda nasıhattaý maqsatynda uıymdastyrylǵan is-shara aqyn atyndaǵy mektepten bastaý alǵany da kóńilge qonady. Elimizdiń ár qıyrynan kelgen qazaqtyń qabyrǵaly qalamgerleri, jergilikti atqarýshy bılik ókilderi jáne jambyldyq zııaly qaýym №44 orta mektepke at basyn buryp, shoq tildi Shonanyń eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, satıra sańlaǵynyń rýhyna taǵzym etti. Taǵylymǵa toly is-shara barysynda Shona atyndaǵy mekteptiń betkeustar oqýshylary aqyn shyǵarmalarynan úzindi oqyp, úlkenderdiń batasyn aldy.
Qazaq ádebıetinde óshpes iz qaldyrǵan qaıratker qalamgerdiń mereıtoıyna Prezıdent keńesshisi Málik Otarbaev ta arnaıy keldi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev pen Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń quttyqtaýyn jetkizgen ol shoqtyǵy bıik tulǵa murasynyń ult rýhanııatynda alar orny aıryqsha ekenin atap ótti.
«Memleket basshysy qaı kezde de ult zııalylaryn joǵary baǵalaıtyny, memlekettik pen eldikke úlken úles qosyp otyrǵan, ult rýhanııatyn baıytýǵa eńbek sińirgen tulǵalardy qurmetteıtini barshańyzǵa málim. Talas – qasıetti óńir. Qazaq satırasynyń sardary bolǵan Shona Smahanuly da – Talas topyraǵynda týǵan talant.
Shona Smahanulynyń shyǵarmashylyǵynan Talas óńiriniń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan qundylyqtaryn kóremiz. Sanaly ǵumyryn ult rýhanııatyn órkendetýge arnaǵan tulǵanyń satıra janryn bıik deńgeıge kótergeni barshamyzǵa málim. Aqynnyń týyndylary tól ádebıetimizdiń altyn qorynan oıyp turyp oryn alǵany anyq. El arasynda «Shoq tildi Shona» tirkesiniń keńinen taraýy sózimizge dálel bola alady. El erteńi, urpaq bolashaǵy úshin kúresken rýhy ór aqynnyń ónege men ǵıbratqa toly ǵumyry óskeleń urpaqqa úlgi bolary daýsyz. Sondyqtan da búgingi mereıtoıdyń memlekettik deńgeıde atalyp ótilýiniń mańyzy zor dep bilemin», dedi Málik Otarbaev óz oıyn ortaǵa salyp.
Tirisinde qazaq tilin qyzǵyshtaı qoryp, qazaq mektepteriniń boı kóterýine aıanbaı atsalysqan Shona Smahanulynyń mereıtoıyna arnalǵan is-shara ármen qaraı Asqar Toqpanov atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynda jalǵasty. Respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııanyń tizginin ustaǵan belgili aqyn, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory Baýyrjan Jaqyp jıyn barysynda Shona Smahanulynyń taǵylymǵa toly úlgi-ónegesi týraly kókeıde júrgen oılaryn aqtardy. Aqynnyń ómir jolynan syr shertken moderator onyń kúreskerlik qasıeti, pedagog retindegi eńbegi týraly sóz saptady.
«Jaratqan mańdaıǵa jazǵan ǵumyrynda Shona Smahanuly artynda óshpes iz qaldyrdy. Ol bala kezinde-aq jolaı kezdesken qıyndyqtarǵa moıyǵan joq. Maıdan dalasynda da boldy. О́negeli ustaz retinde qazaqtyń qarakóz balalaryn óner men bilimge, ánge baýlydy. Olardyń durys tárbıe alýyna aıryqsha nazar aýdardy. Talaı talantty túletken Talas topyraǵyna tabany tıgen Asqar Toqmaǵambetov óz dáýirinde Shonanyń aıtýly tulǵaǵa aınalatynyn jazbaı tanypty. Onyń boıyndaǵy shyǵarmashylyq áleýetin ańǵaryp, laıyqty baǵasyn da bergen.
Ult maqtanyshy Asqar Toqmaǵanbetovtiń Shonaǵa degen yqylasy rasynda da bólek bolǵanyn bárimiz jaqsy bilemiz ǵoı. «Shonany taptym, Shonany tabý arqyly aqıqatty tapqandaı kúı keshtim. Oıyń, kózqarasyń, pikiriń bir arnaǵa toǵysatyn ári áriptes, ári ini tabý adam balasyn aıryqsha qýanyshqa bóleıtini ras eken. Aqıqatynda Shona – jarqyraǵan almas qylysh. Batyl qalamger az bolmaýy yqtımal. Al Shona – batyr» degen sóziniń ózi kóp dúnıeni ańǵarta tússe kerek. Osy sózderge qarap-aq Asqar Toqmaǵambetovtiń Shonaǵa degen qurmetiniń, yqylasynyń zor bolǵanyn ańǵarý qıyn emes», dedi ol.
Áıgili satırıktiń torqaly toıynda sóz alǵan óńir basshysy Erbol Qarashókeev Shona Smahanulynyń mereıtoıy qazaq ádebıetiniń toıy ekenin atap ótti.
«О́ńirdiń 85 jyldyǵymen qatar kelgen tuǵyry bıik tulǵanyń mereıtoıyn ult rýhanııaty úshin mańyzy zor, taǵylymy mol dep túsinemin. О́ıtkeni qazaq satırasynyń sardary qasıet daryp, qut qonǵan Jambyl jeriniń ǵana emes, tutas qazaq saharasynyń maqtanyshy ekeni aıdan anyq. Ony aldyńǵy tolqyn aǵalar da aıtyp otyr. Sondyqtan el ishinde «Shoq tildi Shona» atanǵan qaıratker qalamgerdiń torqaly toıy ózi týǵan ólkede ótkizilýi – zańdylyq.
Súıegine sóz sińgen qalamger sanaly ǵumyryn qazaq satırasynyń kóshin órge súıreýge arnaǵany málim. Onyń ýytty ázilderiniń túbinde salmaǵy aýyr aqıqat jatqany daýsyz. Ol árbir shyǵarmasynda sol aqıqatty oıly oqyrmanynyń sanasyna jetkizýge tyrysty. Sondyqtan da Shona Smahanulynyń orny qaı kezde de bıikte dep túsinemiz. Ol qoǵamnyń kókeıinde qattalǵan shyndyqty aqtarý arqyly keıingi urpaqqa úlgi-ónege kórsetip ketti.
Aqynnyń aty ólmeıtini beseneden belgili ǵoı. Qalamgerdiń shyǵarmalarynan nár alǵan talǵampaz oqyrman áli kúnge deıin Shonany qurmetteıdi, saǵynady, rýhyna taǵzym etedi. Tuǵyry bıik tulǵanyń týyndylary qaı kezde de shynshyldyǵymen, ómirsheńdigimen qundy bola bermek. Ult ádebıetine ańsary aýǵan qazaq jastary barda Shona Smahanulynyń esimi máńgi jasaıtynyna esh kúmánim joq», dedi Erbol Qarashókeev sózinde.
Jastaıynan taǵdyrdyń soqtyqpaly-soqpaqty jolyn bastan ótkergen Shona Smahanuly qaı kezde de aqıqat úshin talmaı kúreskeni barshaǵa belgili. Onyń feletondary men shymshymalary óz dáýiriniń búkpesiz shyndyǵyn ashty. Qazaq tili men qazaq mektebi úshin aıaýsyz kúresken Shona Smahanulynyń eńbegi eshqashan umytylmaıtyny sózsiz. Tektiniń izin jalǵaǵan urpaǵy Ulan Shonauly ákesiniń tabıǵı bolmysyn, kisiligi men kishiligin jadynda saqtap qalǵan.
«Qylyshynan qan tamǵan keńes odaǵy tusynda arý qala Almatyda eki-aq qazaq mektebi boldy. Iri qala úshin bul, árıne, az. Birinshisi aýdandar men aýyl-aımaqtardan kelip oqıtyn №4 mektep-ınternat bolsa, ekinshisi №12 mektep edi.
Asqar taýdaı ákemizdiń qalaýymen bárimiz sol №12 mektepte bilim nárimen sýsyndadyq. Sondaǵy ulaǵatty ustazdardan tálim aldyq. Ol kisi bizdiń qazaqshamyzdy qatty qadaǵalaıtyn. Úıde de, syrtta da ana tilimizde sóıleýdi talap etetin. О́zi de keńes odaǵy tusynda tegin «ov», «evsiz» jazdyrǵan az ǵana qazaqtyń biri ekeni málim. Bizdiń de tegimizge «uly» nemese «qyzy» degen sózderdi qosyp jazdyrtatyn. Osylaısha, qazaq ekenimizdi tegimiz arqyly da esimizge salatyn.
Ol kisi úıdegi bizdiń ǵana emes, kóshedegi qazaq jastarynyń da tárbıesine aıryqsha mán berdi. Orys tilinde shúldirlegen qazaq jastaryn kórse, qany qaınaıtyn. Olarǵa qyrandaı shúıligip: «Sen nege ana tilińde sóılemeısiń?» dep dúrse qoıa beretin. Qazaq tiline qyryn qaraǵan solar úshin ábden kúıinetin. Ákem telearnalardy kórip otyryp ta ana tilimizdi oılaıtyn. Sol kezdegi túrli baǵdarlamalardaǵy qazaq tilin burmalaı sóılegenderdi syn tezine alyp, shyǵarmalaryna arqaý etip júrýshi edi», deıdi ol ótken shaqty eske alyp.
Tektiniń tuıaǵy aıtqan estelikke qarap-aq Shona Smahanulynyń azamattyq bolmysyn, ultqa degen janashyrlyǵyn aıqyn sezine túsemiz. Týǵan halqyna degen sheksiz súıispenshilik Shonanyń ózin de zaý bıikke kótergeni anyq. Onyń shyǵarmalary el arasynda keńinen tanymal boldy. Qazaqy boıaýy qanyq týyndylar jer betinde qazaq halqy barda eshqashan ólmeıtini sózsiz.
Qazaq satırasyna sony serpin syılaǵan qalamgerdiń týyndylary tek jergilikti deńgeıde ǵana nasıhattalmaýy kerek. Respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa at basyn burǵan mártebeli meımandar da osyny aıtyp otyr. О́ıtkeni qazaq satırasynyń ótken shaǵy týraly áńgime qozǵalǵanda Ospanhan Áýbákirov bastaǵan tuǵyrly tulǵalardyń tizimi Shonamen tolyǵatyny daýsyz. Sondyqtan da Shonanyń bolashaqqa amanattaǵan murasy – máńgilik. Al Túrksoı Túrki dúnıesi jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet Shonanyń esimi Ortalyq Azııa myqtylarymen qatar atalýy kerek degendi alǵa tartady.
«Shona Smahanuly – satıra janry boıynsha qazaq ádebıeti tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan sanaýly tulǵalardyń biri. Sonaý Beıimbet, Asqar, Ospanhan, Seıit, Ǵabbas, Kópen, Qonysbaı sekildi qazaqqa qalamymen kúlki syılaǵan juldyzdar shoǵarynyń alǵy shebinen óz ornyn oıyp turyp alǵan satıra sheberiniń 100 jyldyq mereıtoıy – qazaq halqynyń ǵana emes, kúlli túrki dúnıesiniń qýanyshy.
Kóziniń tirisinde shaqar minezdi shyǵarmalarymen «Shoq tildi Shona», «Alty Alashtyń Shonasy, satıranyń sonasy» atanǵan ótkir óleńderdiń avtory qoǵamnyń keselin óz mánerinde ótkir synaýmen ótti. Ol qazaq satırasynda shanshyma men shymshyma dep atalatyn derbes mektep qalyptastyryp ketti.
Shonanyń shyǵarmalary – eriksiz ezý tartqyzatyn, qıyp túser qylyshtaı ótkir, keseldi qıyp alyp tastaıtyn otashynyń qandaýyryndaı shıpaly týyndylar. Onyń esimi Fatıh Ámirhan, Ázız Nesın, Marsel Sharıpov, Mıdın Alybaev sekildi túrki álemine tanymal satıra sańlaqtarymen qatar atalýǵa tıis», dedi Ulyqbek Esdáýlet.
Qaıratker qalamgerdiń kisilik kelbeti men shuraıly shyǵarmalary áńgimege arqaý bolǵan ǵylymı-tájirıbelik konferensııa taǵylymǵa toly boldy. Basqosýǵa arnaıy kelgen mártebeli meımandardyń barlyǵy da qazaq satırasyndaǵy Shonanyń rólin hal-qaderinshe áńgimege arqaý etti.
Qalamynyń qýatymen óz dáýirinde tamasha týyndylar qaldyrǵan aqynnyń jerles baýyry, ádebıet zertteýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Janǵara Dádebaev, Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qulbek Ergóbek aqyn murasynyń ómirsheńdigin naqty dáıektermen jınalǵan jurtshylyqtyń sanasyna jetkizse, qalamgerler Nurdáýlet Aqysh pen Ermahan Shaıhy satırıktiń arý qala Almatyda 25-ke jýyq qazaq mektebi men balabaqsha ashýǵa tikeleı sebepker bolǵan kúreskerlik beınesi týraly sóz qozǵap, qalamgerdiń qaıratkerlik qasıetin eske saldy.
Basqosý barysynda sóz alǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, aqyn Qasymhan Begmanov Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenovtiń, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qanseıit Ábdezuly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti rektorynyń arnaıy quttyqtaý lebizin jetkizdi. Jergilikti qalamgerler arasynan Elen Álimjan, Kósemáli Sáttibaıuly bastaǵan azamattar sóz sóıledi. K. Sáttibaıulynyń aqyn esimin nasıhattaý maqsatynda elordadaǵy bilim ordalarynyń birine, Almatydaǵy kóshege aty berilse degen usynysy kópshiliktiń kókeıine qondy.
Ǵylymı-tájirıbelik konferensııa barysynda sóz alǵandardyń qatarynda syqaqshylar da boldy. Máselen, Túrkistan oblysynan kelgen Alpysbaı Boranbaı Shona aqynnyń 120-dan astam ánge sóz jazǵanyn, el ishinde jıi aıtylatyn turaqty tirkeske aınalǵan «Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apa qartaıdy» tirkesiniń avtory Shona Smahanuly ekenin eske saldy. Jıyn sońynda «Er Shona» atty jańa jınaqtyń tusaýy kesilip, kópshilikke taratyldy.
Qazaq satırasy sańlaǵynyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan is-sharalar legi Kenen Ázirbaev atyndaǵy oblystyq fılarmonııanyń uıymdastyrýymen ótken «Er Shona» atty ádebı-mýzykalyq keshpen túıindeldi.
Shona Smahanulynyń sózine jazylǵan ánder nasıhattalǵan kesh barysynda ánin Altynbek Qorazbaev jazǵan «Ájeıdiń besik jyry» shyǵarmasyn Aıgúl Maqasheva naqyshyna keltire shyrqasa, ánin Ábıirbek Tináli jazǵan «Saǵynysh» atty týyndyny Maralbek Babaqulov tyńdarmandardyń nazaryna usyndy. Kesh barysynda el arasynda keńinen tanylǵan «Anamnyń tili», «Jambyl jastarynyń valsi» sekildi áıgili týyndylardan bólek, ilgeride esh jerde shyrqalmaǵan jańa ánderdiń jurtshylyq nazaryna usynylýy da aıtarlyqtaı jańalyq bolǵany anyq.
Elimizdiń ár qıyrynan kelgender «Shonanyń toıy – sananyń toıy» dep jatty. Qalaı desek te, qazaq satırasynyń kóshin súıregen qaıratker qalamgerdiń torqaly toıy ózi týǵan ólkede keń kólemde toılanǵany kóńil qýantady.
Jambyl oblysy