«Qoja» fransýz tilinde qaıta basylady

IýNESKO dárgeıinde toılanǵan qalamgerdiń 100 jyldyq mereıtoıy jo­ǵa­ry deńgeıde uıymdastyrylǵanyn buǵan deıin jazǵan bolatynbyz. Bir­neshe memleket aýqymyn qamtyǵan 100 jyldyq me­reıtoıǵa qatysty is-shara­lardyń sońǵy núk­tesin fransýz tiline aýdarylǵan «Meniń atym – Qoja» («Je m’appelle Koja») kita­bynyń tusaýkeseri qoıdy. Álemniń máde­nıe­ti men ádebıetiniń astanasy sanalatyn Parıj­degi IýNESKO-nyń shtab-páte­rinde tusaýy kesilgen «Meniń atym – Qoja» kitaby shyndyǵynda fransýz tildi qa­lyń oqyrmannyń qolyna tıdi me? Fran­­sııa­nyń kitap dúkenderinde qalam­gerdiń kitaby satylyp jatyr ma? Berdi­bek Soqpaq­baevtyń «Meniń atym – Qoja» hıkaıatyn Gı de Mopassannyń tiline aýdarǵan Iv Gote kim? Buǵan deıin ol qandaı qalamgerlerdi fransýzsha sóı­letti? Jarty ǵasyr boıy birneshe býynǵa rýhanı azyq berip, qazaq balalarynyń júregin jaýlaǵan «Qojany» aýdarmashy qazaq tilinen tóte aýdardy ma, joq álde, oryssha nusqaǵa júgindi me?

Árıne, qaı memlekette bolsyn, kitap aýdarylyp, baspadan shyqqannan keıin buqaraǵa mindetti túrde jetip, oqyrmannyń kádesine jaraýy tıis. Biraq sońǵy jyldary osy aksıoma buzylyp, shetelde shyqqan kitaptardyń oqyrman qolyna tımeıtini týraly faktilerden aıaq alyp júre almaıtyn boldyq. Máselen, túrik eliniń Ystanbul qalasyna baryp, kitabynyń tusaýyn kesip keletin qalamgerler kóbeıdi. Qazaqstannyń ádebı ortasy moıyndamaǵan keıbir avtor­lar­­dyń az ýaqytta basqa memlekette b­a­ǵy­­nyń janý sebebin túsinbeı, máseleni in­de­te zerttegenimizde biraz aqıqatqa kózi­miz jet­ken edi. Qysqarta aıtsaq, qazir aqshań bolsa, shet memleketterdiń birinde bar bolǵany 100 shaqty taralym­men kitabyńnyń aýdarmasyn basyp shyǵaryp, áleýmettik jeliniń kúshimen búkil álemniń ádebıet súıer jurtyn «tizerletip» tastaǵandaı «mań-mań» basyp, alshańdap júre beretin zaman keldi. О́zge tilde shyqqan 100 dana kitaptyń qaýqary sheteldik qalyń oqyrmandy tamsandyrmasa da, qazaq eliniń nazaryn álgi avtorǵa aýdartyp, «shyǵarmalary álem tilderine aýdarylǵan qalamger» degen daqpyrtty ataqty enshilep alýǵa jetip jatyr.

Osyny bilgendikten bolar, basqa­lar­dy by­laı qoıyp, shekara syrtynda kitaby ja­ryq kórip, tusaýy kesilgen qazaqtyń belgili ja­zý­­shy­larynyń ózine kúmánmen qaraıtyn boldyq.

Sonymen, Fransııada «Meniń atym – Qoja» satylyp jatyr ma?

Bul saýalǵa jaýap bermes buryn «Qazaq ádebıetiniń jaýhary sanalatyn týyndyny fransýz tilinde kim sóıletti?» degen suraqty bir shıyr­­lap kórsek. Sebebi buǵan deıin ádebı shy­ǵar­­­malardy álem tilderinde ­aýdarý isinde de talaı olqylyq bolǵanyn aqparat quraldary men áleýmettik jeli qoldanýshylary jarysa jazǵanyn jurt biledi. Olardyń: «Qazaq klassıkterin ózge tilde jazý-syzýdan habary bar, táji­rı­­beli aýdarmashylar sóıletpeı, ol týyn­dynyń oqyrman júregine jol tabýy múm­kin emes» degen ýájine kelispeske shara joq.

Berdibek Soqpaqbaev hıkaıatyn fransýz tiline aýdarǵan Iv Gote kim?

Iv Gote (Yves Gauthier) – fransýz jazýshysy, fılolog, aýdarmashy. 1960 jyly Fransııanyń Pýate qalasynda dúnıege kelgen qalamger oqyrmandarǵa Reseıde tutqynda bolǵan Napoleon armııasynyń ofıseri Jan-Batıst Nıkolıa Savenniń ómiri týraly jazylǵan «Muzdaǵan kúnderińizdi eske alarsyz» jáne Vladımır Vysoskııdiń ómiri týraly «Orys aspanyndaǵy janaıqaı» romandary arqyly tanymal. Iv Gote sońǵy otyz jyl bederinde aýdarmashy retinde de qalamyn sýytqan emes. Ol osyǵan deıin Vasılıı Peskov, Iýrıı Rytheý, Gleb Travın, Valerıı Agranovskıı, Mıhaıl Lemechev, Nıkolaı Mıklýho-Maklaı, t.b jazýshylardyń elýge jýyq kitabyn orys tilinen aýdaryp, fransýzsha sóıletken.

Sarapshylar elimizde fransýz tilin biletin mamandar kóp bolǵanymen, kórkem shyǵarmany qazaq tilinen tóte fransýzsha sóı­letetin ádebıet aýdarmashylary joq­­ty­ǵyn aıtady. Sol sebepti de, 100 jyldyq mereı­toıy IýNESKO dárgeıinde toılanǵan Berdi­bek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» hıkaıaty da orys tilinde ja­rııa­­lan­ǵan (jazýshynyń tól perzenti Samal Soq­paq­bae­vanyń aýdarmasy) nusqa­dan ­aýdarylyp otyr.

Bul jóninde Samal Soqpaqbaevamen sóılestik. «Meniń atym – Qojany» fran­sýzsha sóıletken Iv Gote orys tilin óte jaqsy biledi eken. Aýdarma barysynda ylǵı da sóı­lesip, qazaqy tanymǵa qatysty túsinbegen dúnıe­leri bolsa, surap otyrdy. Ár detal, ár oı­dyń astaryn ashyp, túsindirip berdim. Fran­­sııa kitapty bizdegideı ózi jazyp, ózi re­dak­tor bolyp, ózi jarııalaı salatyn el emes qoı. Olardyń baspasynan bir týyndy j­a­ryq kórgenshe, birneshe satydan ótedi. Baspa basshysymen de, kitap redaktorymen de sóılestim. Baspa bul aýdarmany birneshe syn­shyǵa oqytyp, pikirlerin saralapty. Bári de ákem­niń shyǵarmasyn unatyp, rıza bolǵan. Soǵan qara­ǵanda aýdarma da sátti shyqty dep senim­men aıtýǵa bolatyn sııaqty» deıdi Samal apaı.

Samal Berdibekqyzynyń aýdarma­shy­lyq jolǵa kelý hıkaıasy da qyzyq. «Jalyn» baspasynyń bas redaktory Qaldarbek Naımanbaev aýdarmalarymdy unatyp qyzmetke shaqyrdy. Ol kezde hımııa mamandyǵy boıynsha ýnıversıtetti bitirip, jumys istep júrgenmin. Biraq ákeme uqsaǵandyqtan bolar, júregim ádebıet dep soǵyp turatyn. Sondyqtan, Qal­dar aǵanyń usy­nysynan bas tarta alma­dym. Bul ha­bardy estigende ákem «Ǵy­lym jolyn nege tastadyń?» dep renjip, qoly­ma «Meniń atym – Qojany» ustatyp, «myq­ty bolsań, alǵashqy eki-úsh betin aýdar, sha­­mańdy kóreıin» dedi. Men ákemniń aıt­­qa­nyn oryndadym. Ol meniń aýdar­mam­dy oqyp shyǵyp, «Qyzym-aý, myna Qo­jań­nan qazaqy ıis ańqyp tur ǵoı» dep ba­lasha qýandy. Ákemniń osy maqtaýy aýdar­ma­shy­lyq jolyma berilgen aq batadaı áser etti. Eger ákem jazǵanymdy unat­­pasa, qaı­ta­dan ǵylym jolyna túsýim de múmkin edi.­ Keńes­tik kezeńde shy­ǵar­ma aldymen jolma jol aýdarylyp, ony ári qaraı bel­gili jazýshylar qaı­­ta óńdep shyǵatyn. «Me­niń atym – Qo­ja­nyń» alǵashqy nusqasy da oqyr­­man­ǵa sondaı jolmen jetken. Eki qol­dan ótken mundaı aýdarmalar kóbine ult­­tyq erek­she­lik pen boıaýdan ajyrap qala­dy. Ákem­­niń «qazaqy ıis» dep meńzep otyr­ǵany osy», dedi.

Bul oqıǵany eske alyp otyrýy­myzdyń sebebi, «Meniń atym – Qojany» aýdarǵanda Iv Gote osy «qazaqy ıisi ańqyǵan» nus­qany paıdalanypty.

Sonymen, bastapqyda aıtqan ne­gizgi suraqqa qaıta oralaıyq! «Meniń atym – Qoja» sonshama eńbekpen fransýz tiline aýdaryldy» dedik. Qazir Fransııada ol kitap satylyp jatyr ma? Satylymda bolsa, kitaptyń quny qansha?

Bul suraqtyń jaýabyn ǵalamtor betin sharlap shyǵyp, ońaı taptyq. Gı de Mopas­san elinde qazaq ádebıetiniń klassıgi, jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtyń «Je m’appelle Koja» kitabyn «Transboreal» baspasy 14,90 eýroǵa baǵalap, satylymǵa qoıypty. 14,90 eýro degenimiz qazaq aqshasyna shaqqanda – 7 868 teńge. Taǵy bir qýanyshty jańalyq baspa 2024 jyldyń qarasha aıynda «Kóshpeliler tabıǵaty» degen serııamen jaryq kórgen «Meniń atym – Qoja» kitabynyń ekinshi basylymyn shyǵarýdy 2025 jyldyń naý­ryz aıyna josparlaǵan.

О́mirin ádebıetke arnap, birneshe roman jazyp, fransýz jurtyna jazýshy retinde tanylǵan, aýdarmashy retinde elýge jýyq kitapty fransýz tilinde sóıletken Iv Gotege, sondaı-aq kórkem bezendirilgen kitaptyń sýretterin sal­ǵan Sab Karıko myrzalarǵa qazaq hal­qy­nyń atynan myń alǵys aıtqymyz keledi. Álemdik naryqqa jol tartqan «Je m’appelle Koja»-nyń da joly ashyq bolǵaı!